मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 311–320
मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 311–320
पृष्ठ 311
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता २७५ ( माँ - बहन आदि की गाली ) कहने पर उक्त दण्डों ( ८।२६७-२६८९ ५ ) को दुगुने पणों से वह दण्डनीय होता है ॥२६९ ॥
विमर्श - ब्राह्मण को माँ - बहन आदि की गाली देनेवाला क्षत्रिय दो सौ पण, वैश्य तीन सौ या चार सौ पण तथा शूद्र दुगुने ताडनादि से दण्डनीय होता है । इसी क्रम से आगे ( ८।२६७-२६८ % ) वाले दण्डों के विषय में दुगुना समझना चाहिये ॥ [ विप्रक्षत्रियवत्कार्यो दण्डो राजन्यवैश्ययोः । वैश्यक्षत्रिययोः शूद्रे विप्रे यः क्षत्रशूद्रयोः ॥ २० ॥ ]
[ हिन्दी —- क्षत्रिय तथा वैश्य में ब्राह्मण तथा क्षत्रिय के समान, शूद्र में वैश्य क्षत्रिय के समान तथा ब्राह्मण में क्षत्रिय तथा शूद्र के समान दण्ड करना चाहिए || २० || ] [ समुत्कर्षावकर्षास्तु विप्रदण्डस्य कल्पनाः । राजन्यवैश्यशूद्राणां धनवर्जमिति स्थितिः ॥ २१ ॥ ]
[ हिन्दी - ब्राह्मण के लिए दण्ड देने की कल्पना ऊँचे या नीचे वर्ण के अनुसार अधिक तथा कम दण्ड करना चाहिये । क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्रों को धनवर्जित दंड करना चाहिये ऐसी शास्त्रमर्यादा है ॥ २१ । ] द्विज को कटु वचन कहनेवाले शूद्र को दण्ड–
एकजातिर्द्विजातींस्तु वाचा दारुणया क्षिपन् ।
जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः ॥ २७० ॥
भाष्य- - एकजातिः शूद्रः । स त्रैवर्णिकान्क्षिपन्नाक्रोशन् दारुणया पातकादि-योगिन्या वाचा नृशंसादिरूपया जिह्वाछेदं लभते । जघन्यप्रभव इति पादाभ्यां ब्रह्मण उत्पन्न इति हेत्वभिधानं प्रतिलोमानामपि ग्रहणार्थम् । तेऽपि जघन्यप्रभवा एव— “ नास्ति पञ्चम ’ ” इति वर्णान्तरनिषेधात् ॥२७० ॥
हिन्दी— द्विज ( ब्राह्मण तथा क्षत्रिय ) को दारुण वचन से आक्षेप करनेवाले शूद्र को उसकी जीभ काटकर दण्डित करना चाहिये; क्योंकि वह नीच से उत्पन्न है ॥२७० ॥
विमर्श - ' शूद्रस्तु वधमर्हति ' ( ८।२६७ ) इस वचन के साथ प्रकृत वचन का विरोध नहीं होता; क्योंकि उक्त दण्ड का सामान्य कटु वचन कहने पर विधान है तथा इसका दारुण कटु वचन कहने पर । तथा द्विजाति ' शब्द से यहाँ केवल ' ब्राह्मण और क्षत्रिय ' वर्णों का ही ग्रहण है, वैश्य का नहीं; क्योंकि आगे ( २।२७७ ) वैश्य की पातक-सम्बन्धी निन्दा करनेवाले शूद्र पर मध्यम साहस ( ८। १३८ ) दण्ड करने का विधान तथा ' जिह्वाछेद ' करने का निषेध ' छेदवर्जे प्रणयनं दण्डस्येति विनिश्चयः ' उत्तरार्द्ध वचन से किया गया है ।
पृष्ठ 312
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२७६ मनुस्मृतिः नाम तथा जाति कहकर कटु वचन कहनेवाले शूद्र को दण्ड-नामजातिग्रहं त्वेषामभिद्रोहेण कुर्वतः । निक्षेप्योऽयोमयः शंकुर्ज्वलन्नास्ये दशांगुलः ॥ २७१ ॥
[ अष्टमः भाष्य – अभिद्रोह आक्रोशः । कुत्साबुद्धिः - ' ब्राह्मणक त्वं मा मया स्पर्धष्टाः । एवन्नाम्न्यपि योज्यम् । ग्रहणं ग्रहः । निरुपपदं नाम गृह्णाति कुत्साप्रत्यययोगेन वा ' देव-दत्तकेति । अभिद्रोहेण क्रोधेन । अभिद्रोह: क्रोध:: - - न प्रणयेन । निःक्षेप्यः
प्रक्षेप्यः । शङ्कः कीलकः । ज्वलन्नग्निना दीप्यमानोऽयोमयो लोहमयः ॥ २७१ ॥
हिन्दी — इन ( द्विजातियों - ब्राह्मणादि तीनों वर्णों ) के नाम तथा जाति का उच्चारण कर ( ‘ रे यज्ञदत्त! तुम नीच ब्राह्मण हो ) कटुवचन कहनेवाले शूद्र के मुख में जलती हुई दश अंगुल लम्बी लोहे की कील डालनी चाहिए ॥ २७१ ॥
अभिमान से धर्मोपदेश करनेवाले शूद्र को दण्ड-धर्मोपदेशं दर्पेण विप्राणामस्य कुर्वतः । तप्तमासेचयेत्तैलं वक्ते श्रोत्रे च पार्थिवः ॥ २७२ ॥
भाष्य – अयं ते स्वधर्म ' ' इयं वाऽत्रेतिकर्तव्यता ' ' मैवं कार्षोः छान्दसोऽसीति'-एवमादिव्याकरणलेशज्ञानतया दुन्दुकत्वेन दर्पवन्तः शूद्रा उपदिशन्ति । तेषामेष दण्डः । यस्तु प्रणयात् ब्राह्मणापाश्रयादेव व्युत्पन्नो विस्मृतं कथंचिद्देशकालविभागं स्मारयेत्— ' पूर्वाह्वकालं नातिक्रामयेति ', ' क्रियतां दैवं कर्म, देवांस्तर्पयोपवीती भव, मा प्राचीनावीतं कार्षीरिति ' तस्य न दोषः । तप्तमग्निसम्बन्धात्पीडाकरम् । आसेचयेत्क्षारयेत् । " युक्तं वक्त्रे, मुखेनोपदेशकत्वात् । श्रोत्रस्य कोऽपराधः । ” प्रागसत्तर्कादिश्रवणम् ॥२७२ ॥
-हिन्दी – राजा अभिमानपूर्वक ब्राह्मणों के लिए धर्मोपदेश ( ' तुम्हें इस प्रकार या यह धर्म करना चाहिए ) कहनेवाले शूद्र के मुख तथा कान में गर्म तेल डलवावे ॥ २७२ ॥
शास्त्र, देशादि की निन्दा करने पर दण्ड–
श्रुतं देशं च जातिं च कर्म शारीरमेव च ।
वितथेन ब्रुवन् दर्पाद्दाप्यः स्याद्विशतं दमम् ॥ २७३ ॥
भाष्य - सत्ये च श्रुते ' नैतदनेन सम्यक् श्रुतं ' इत्याह- श्रुतमेव वाक्षिपति— ‘ नैतत्सम्यक् यदनेन श्रुतमिति ' । ब्रह्मावर्तीयमभिजनाभिमानिनं ‘ बाह्यकोऽय’मित्याह । एवं जात्याब्राह्मणं ‘ क्षत्रियोऽयमित्याह — क्षत्रियं वा हेलया ' ब्राह्मण ' इति । कर्म-ब्रह्मचारिणं ‘ स्नातक ’ इति । शरीरावयवः शारीरे— अव्यङ्गं ' दुश्चर्मेति ' । वितथेन
पृष्ठ 313
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता २७७ वितथमनृतम् । ‘ प्रकृत्यादिभ्य ' इति तृतीया । अथवाऽधर्मो ' वैतथ्यं ' – तस्य वाच्यं प्रति कारणता युक्तैव । स्वगुणमदात्परावज्ञानं दर्पः । अज्ञानात्परिहासतो वा न दोषः । “ कस्य पुनरयं दण्डः । ” सर्वेषामिति ब्रूमः । शूद्राधिकाराच्छूद्रस्यैवेति परे । द्विजातिविषये वैतथ्ये ॥२७३ ॥
हिन्दी - श्रुत ( ' तुमने यह नहीं सुना या पढ़ा '..... ), देश ( ' तुम देश में नहीं पैदा हुए हो '.... ), जाति ( ' तुम्हारी यह जाति नहीं है '..... ) शरीर सम्बन्धी संस्कारादि कर्म ( तुम्हारा शरीरसंस्कार- यज्ञोपवीत आदि कर्म नहीं हुआ है '..... ) को अभिमान के कारण असत्य कहनेवाले समान वर्ण के व्यक्तियों को राजा दो सौ पणों ( ८।१३६ ) से दण्डित करे ॥२७३ ॥
काना, लँगड़ा आदि कटु वचन कहने पर दण्ड–
काणं वाऽप्यथ वा खञ्जमन्यं वाऽपि तथाविधम् ।
तथ्येनापि ब्रुवन्दाप्यो दण्डं कार्षापणावरम् ॥ २७४ ॥
भाष्य – एकेनाक्ष्णा विकलः काणः । खञ्जः पादविकलः । तथाविधं कुणि-चिपिटनासं— तथ्येन ‘ असत्येन ' अपिशब्दाद्वितथेन- अकाणं काण इत्युक्ते । कार्षापणावरो दण्डः । अत्यन्ताल्पो यदि दण्डः कथंचिदनुग्राह्यतया, तदा कार्षापणी दण्ड: । अन्यथा द्वौ त्रयः पञ्च वा । पुरुषविशेषापेक्षयाऽपि दण्ड्यः शूद्रः । सर्वे वा पूर्ववत् ॥२७४ ॥
हिन्दी — किसी को काना, लँगड़ा या इसी प्रकार और कुछ ( यथा - बहरा, अन्धा, छांगुर..... ) यथार्थ में होने पर भी उसी दूषित नाम का उच्चारणकर कहनेवाले को राजा
कम से कम एक पण ( ८।१३६ ) से दण्डित करे ॥२७४ ॥
माता आदि की निन्दा करनेवाले को दण्ड–
मातरं पितरं जायां भ्रातरं तनयं गुरुम् ।
आक्षारयञ्छतं दाप्यः पन्थानं चाददद्गुरोः ॥ २७५ ॥
भाष्य- - आक्षारणं भेदनं द्वेषजननमनृतेन । ' एषा ते माता न स्नेहवती द्वितीये पुत्रेऽत्यन्ततृष्णावती कनकमयमङ्गलीयकं रहसि तस्मै दत्तवती ' इत्येवमाद्युक्त्वा भेद-यति । एवं पितापुत्रौ जायापती भ्रातॄन् गुरुशिष्यौ । तनयग्रहणं द्वितीयसम्बन्धिप्रदर्श-नार्थम् । अन्यथा मातरमित्युक्ते मातरं पुत्राद्भिन्दतो दण्डः स्यान्न पुत्रं मातुः । यद्यपि भेदनमुभयाधिष्ठानं तथापि यन्मुखेन क्रियते स एव भेदयितव्य इति व्यवहारः । तत्रा-सति तनयग्रहणे प्रदर्शनार्थे यदैव मातरमाह — ' न एष ते पुत्रो भक्तो दुःशीलश्च ' इत्येवमादिना मातरमाक्षारयति तत्रैव स्यान्न तु पुत्रं यथा दर्शितम् ।
पृष्ठ 314
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२७८ मनुस्मृतिः [ अष्टमः अन्ये तु चित्तकदर्थनोत्पादनम् ' आक्षारण'माहुः । प्रवक्ष्यामि धनं श्रुतं वाऽर्जयितुं तीर्थाद्युपसेवितुं तत्प्रवासशङ्कया च मानसी तृष्णया पीडा भवतीति तथा न कर्तव्यम् । यावद्गुरवस्ते जीवेयुस्तावन्नान्यं समाचरेन्न तैरननुज्ञात इति च । यत्तु विद्वेषणादिना चित्ते खेदोत्पादनं तत्र शता न मुच्यते, ' प्रतिरोद्धा गुरोरिति ' महत्वाद्दोषस्य । जायाया अनुकूलायाः पुत्रवत्याः ‘ करोत्यन्यं विवाहम् ' इत्येतदाक्षारणम् । एवं
गुणवतः पुत्रस्याकारणेऽन्यकरणम् ।
गुरोः सर्वप्रकारं पन्थानमत्यजतः शतं दण्डः ॥ २७५ ॥
हिन्दी – ( राजा ) माता, पिता, स्त्री, भाई, पुत्र, गुरु को पातकादि का दोष लगाकर निन्दा करते हुए तथा गुरु के लिए मार्ग नहीं देते ( किनारे होकर मार्ग नहीं छोड़ते हुए
व्यक्ति से सौ पण ( ८।१३६ ) दण्ड दिलवावे ॥२७५ ॥
विमर्श — मेधातिथि ने ‘ आक्षारयन् ' शब्द का असत्य बात कहकर परस्पर भेद करना ( फूट डालना ) अर्थ माना है, इस प्रकार उनके मत में ' तुम्हारी माता तुम्हें प्यार नहीं करती, दूसरे बच्चे को प्यार करती है, उसे एकान्त में मिठाई आदि स्वादिष्ट पदार्थ देती है ' इत्यादि असत्य वचन कहकर माता से तथा इसी प्रकार पिता, भाई आदि से भी असत्य वचन कहनेवाले और गुरु को रास्ता नहीं देनेवाले व्यक्ति को राजा सौ पण दण्ड दिलवावे यह अर्थ होता है ब्राह्मण - क्षत्रियों के परस्पर उक्ताक्रोश करने पर दण्ड-ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां तु दण्डः कार्यो विजानता । ब्राह्मणे साहसः पूर्वः क्षत्रिये त्वेव मध्यमः ॥ २७६ ॥
भाष्य- - ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां परस्पराक्रोशे कृते तयोरयं दण्ड इत्येवमध्याहारेण योजना । तादर्थ्ये चतुर्थी वा । तद्विनयाय दण्डः कर्तव्यः । पातकस्याक्रोशे कृतेऽयं दण्डो दुःखोत्पादनरूपे ॥२७६ ॥
हिन्दी - दण्डशास्त्रज्ञ ( राजा ) ब्राह्मण तथा क्षत्रिय के परस्पर में पातक - सम्बन्धी निन्दा करने पर ( क्षत्रिय की निन्दा करनेवाले ) ब्राह्मण पर एक प्रथम साहस अर्थात् २५० पण तथा ( ब्राह्मण की निन्दा करनेवाले ) क्षत्रिय पर एक मध्यम साहस ( ८।१३८ ) अर्थात् ५०० पण दण्ड करे || २७६ ॥ वैश्य - शूद्रों के परस्पर उक्ताक्रोश करने पर दण्ड–
विट्शूद्रयोरेवमेव स्वजातिं प्रति तत्त्वतः ।
छेदवर्जं प्रणयनं दण्डस्येति विनिश्चयः ॥ २७७ ॥
पृष्ठ 315
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता २७ ९ भाष्य- - एवमेव प्रथममध्यमौ साहसावित्यतिदिश्यते । तेनैव क्रमेण वैश्यस्य शूद्राक्रोशे प्रथमः शूद्रस्य वैश्याक्रोशे मध्यमः । छेदवर्जं दण्डस्य प्रणयनमिति । ' एकजातिर्द्विजातिम् ' ( २७० ) इत्यनेन जिह्वा-छेदं प्राप्तं निवर्तयति । स्वजातिं प्रतीति । नैवं मन्तव्यं समानजातीयं प्रतीति- किं तर्हि याऽत्र जाति-रुपात्ता वैश्यशूद्राविति स्वग्रहणम् । श्लोकाभिप्रायः - परस्पराक्रोशे यावत् स्वजातिमिति पूर्वत्रापि सम्बन्धनीयम् । प्रणयनं प्रवर्तनम् । क्षत्रियस्य वैश्यशूद्राक्षारणे प्रथमार्द्धसाहसः । एवं ब्राह्मणस्य वैश्यशूद्रयोः कल्पः ॥२७७ ॥
हिन्दी - वैश्य तथा शूद्र के परस्पर, अपनी जाति के प्रति पातक सम्बन्धी निन्दा करने पर जिह्वाच्छेद ( जीभ काटना ) छोड़कर इसी प्रकार ( ८।१३८ ) दण्ड देना चाहिये, यह शास्त्रनिर्णय है ॥२७७ ॥
विमर्श - शूद्र की पातक - सम्बन्धी निन्दा करनेवाले वैश्य पर यह प्रथम साहस ( २५० पण ) तथा वैश्य की पातकसम्बन्धी निन्दा करनेवाले शूद्र पर एक मध्यम साहस ( ८।१३८ ) अर्थात् ५०० पण दण्ड राजा को करना चाहिए । इस श्लोक में ' छेदवर्जं प्रणयनं ' कहने से ‘ एकजातिद्विजातिस्तु – ' ( ८।२७० ) श्लोक में कहा गया जिह्वाच्छेद रूप दण्ड केवल ब्राह्मण तथा क्षत्रिय की पातक सम्बन्धी निन्दा करनेवाले शूद्र के लिए कहा गया समझना चाहिए । [ पतितं पतितेत्युक्त्वा चौरं चौरेति वा पुनः । वचनात्तुल्यदोषः स्यान्मिथ्या द्विर्दोषतां व्रजेत् ॥ २२ ॥ ]
[ हिन्दी -- वास्तविक में पतित को पतित तथा चोर को चोर परस्पर में कहनेवाला समान दोषी और मिथ्या उक्त वचन कहनेवाला दुगुना दोषी होता है ॥२२ ॥ ]
दण्डपारुष्य का निर्णय—
एष दण्डविधिः प्रोक्तो वाक्पारुष्यस्य तत्त्वतः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दण्डपारुष्यनिर्णयम् ॥ २७८ ॥
भाष्य — दण्डपारुष्यं दण्डेन दुःखोत्पादनम् । यथा कण्टकादेः पुरुषस्य स्पर्शः पीडाकर एवं पीडाकरत्वसामान्यात्पारुष्यशब्दप्रयोगः । तत्र निर्णयो दण्डविशेष-निर्णयः । पूर्वप्रकरणोपसंहारोपन्यासार्थः श्लोकः ॥ २७८ ॥
हिन्दी— ( महर्षि भृगुजी ऋषियों से कहते हैं कि ) यह ( ८।२६७-२७७ ) मैंने मनु II 20
पृष्ठ 316
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२८० मनुस्मृतिः [ अष्टमः वाक्पारुष्य ( कठोर वचन कहने ) का यथार्थ दण्ड कहा है, इसके आगे दंडपारुष्य ( मारने - पीटने आदि की कठोरता ) का निर्णय कहूँगा ॥२७८ ॥
द्विज को मारनेवाले शूद्र के लिए दंड-येनकेनचिदङ्गेन हिंस्याच्चेच्छ्रेष्ठमन्त्यजः । छेत्तव्यं तत्तदेवास्य तन्मनोरनुशासनम् ॥ २७ ९ ॥ भाष्य – अन्त्यजः शूद्रश्चण्डालपर्यन्तः । श्रेष्ठः त्रैवर्णिकः । तं चेद्धिंस्यादङ्गेन केनचित् साक्षाद् दण्डखङ्गादिप्रहरणव्यवधानेन वा— तदङ्गमस्य छेत्तव्यम् । ‘ हिंसा ’ च क्रोधेन प्रहरणं ताडनेच्छया हस्ताद्युद्यम्य वेगेन निपातनम्, न मारणमेव । तत्तदिति वीप्सा । अङ्गमिति छेत्तव्यमिति चैकत्वविवक्षा मा विज्ञायि । तेनानेकेनाङ्गेन प्रहरणेऽ-नेकस्यैव छेदः । अनुशासनमुपदेशः । मनुकृतैषा मर्यादा । अनुशासनग्रहणं कारुणि-कस्य राज्ञः प्रवृत्त्यर्थः ॥२७९ ॥
हिन्दी - शूद्र जिस किसी अङ्ग ( हाथ आदि ) से द्विजाति को मारे ( ताड़ित करे ); राजा उसके उसी अङ्ग को कटवा डाले, यह मनु का आदेश है ॥२७९ ॥
पाणिमुद्यम्य दण्डं वा पाणिच्छेदनमर्हति ।
पादेन प्रहरन् कोपात्पादच्छेदनमर्हति ॥ २८० ॥
उद्यम्योत्क्षिप्यैव कोपात्ताडनेच्छोस्तदङ्गमनिपातयतोऽस्य पाणि: छेत्तव्यः । दण्ड-ग्रहणं समानपीडाकरस्य हिंसासाधनस्योपलक्षणार्थम् । तेन मृदुशफादावन्यो दण्डः ।
पादेन प्रहरन्निति । अत्राप्युद्यम्येत्यपेक्षितव्यम् । अवगुरतोऽप्येष एव ॥ २८० ॥
हिन्दी – ( राजा ) हाथ उठाकर या डंडे ( लाठी या छड़ी आदि ) से ब्राह्मण को मारनेवाले शूद्र का हाथ कटवाले तथा पैर से ब्राह्मण को मारनेवाले शूद्र का पैर कटवाले ॥२८० ॥
ब्राह्मण के साथ एकासन पर बैठने पर शूद्र को दंड-सहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापकृष्टजः I कट्यां कृताङ्को निर्वास्यः स्फिचं वाऽस्यावकर्तयेत् ॥ २८१ ॥
भाष्य — उत्कृष्टो ब्राह्मणो जातितो दौ: शील्यादवकृष्टोऽपि । इतरे वर्णा औत्त-राधर्येण परस्परापेक्षयोत्कृष्टाश्चावकृष्टाश्च । तत्र अवकृष्टज इति जनिना जन्मावकर्ष उपात्तः तत्संनिधानादुत्कर्षोऽपि जन्मनैव । जन्मना च निरपेक्षोत्कर्षो ब्राह्मणस्य ना-पकर्षः । तेन शूद्रस्यायं ब्राह्मणेन सहैकमासनमारूढवतो दण्डः । कटिः श्रोणी । तत्र कृतचिह्नः । अङ्कविधौ च न सुधाकुंकुमादिना चिह्नकरणमात्रमपि तु दण्डख्यापनार्थम्—
पृष्ठ 317
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता २८१ अतिक्रमाद्विभियुरिति । तेन देशान्तरे यदनपायि तच्चिह्नमायसो लेखनादुपदिश्यते । तथा च वक्ष्यति “ उद्वेजनकरैर्दण्डैश्चिह्नयित्वेति ' ( ३५२ ) । राष्ट्राच्च निष्कास्यः । स्फिक् श्रोण्येकदेशः । सव्यो दक्षिणश्च । तं चावकर्तयेत् । चिह्नेन विकल्पविधाना-त्तावन्मात्रच्छेदो न सर्वस्य स्फिजः । अभिप्रेप्सुरिति च नेच्छामात्रेण किंतर्हि प्राप्तवत एव । इच्छाया शक्यापह्नवत्वाद्दण्डस्य च महत्त्वात् ॥ २८१ ॥
हिन्दी— ( राजा ) ब्राह्मण के साथ एक आसन पर बैठे हुए शूद्र की कमर को तपाये गये लोहे से दगवाकर निकाल दे अथवा ( जिससे मरने नहीं पाये इस प्रकार ) उसके नितम्ब को कटवा ले ॥२८१ ॥
थूक आदि से ब्राह्मण का अपमान करनेवाले शूद्र को दंड-अवनिष्ठीवतो दर्पाद्द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः । अवमूत्रयतो मेमवशर्धयतो गुदम् ॥ २८२ ॥
भाष्य- -मूत्रेणावसिंचतोऽभिमुखं वा तदवमानार्थं क्षिपतोऽसत्यपि संस्पर्शेऽव-मानयते मूत्रेणेति निष्कर्तव्यः । समानफलत्वाद्रेतस्यपि दण्डोऽयम् । ' निष्टीवनं ' नासिका-स्यस्रावः । तस्य घ्राणेन क्षेपे नासापुटच्छेदः – “ येनाङ्गेने ” त्युक्तत्वात् । ' शर्धनं '
कुत्सितो गुदशब्दः । दर्पान्न प्रमादात् ॥२८२ ॥
हिन्दी - शूद्र यदि ब्राह्मण का अपमान दर्प के कारण थूक फेंककर करे तो राजा उस ( शूद्र ) के दोनों ओष्ठों को, मूत्र फेंककर करे तो उसके लिङ्ग ( मूत्रेन्द्रिय ) को तथा अपशब्द ( पाद ) कर करे तो उसके गुदा को कटवा ले ॥२८२ ॥
केशेषु गृह्णतो हस्तौ छेदयेदविचारयन् ।
पादयोर्दाढिकायां च ग्रीवायां वृषणेषु च ॥ २८३ ॥
भाष्य- - दर्पादित्यनुवर्तते । परिभवबुद्ध्या केशेषु ब्राह्मणं गृह्णतः शूद्रस्य हस्तौ छेदयेत् । द्विवचनमेकेनापि दाभ्यां तुल्यपीडाकर उभयच्छेदो नैकस्यैव । दाढिका श्मश्रु । अन्यदपि यदङ्गं गृह्यमाणं ग्रीवादितुल्यपीडाकरं तत्र सर्वथाप्ययमेव दण्ड: । अविचारयन् । पीडा कियत्यस्य गृहीतस्य संजाता महती स्वल्पा वेत्येतदनुबन्धश्लोक-प्राप्तं विचारणं निवार्यते । ग्रहणमात्रे दण्डः ॥२८३ ॥
हिन्दी — शूद्र यदि अभिमान से ब्राह्मण के बालों को पकड़ ले तो राजा ( उस ब्राह्मण को इससे कष्ट हुआ अथवा नहीं, इसका ) बिना विचार किये उस शूद्र के दोनों हाथों को कटवा ले और अभिमानपूर्वक मारने के लिए ब्राह्मण के दोनों पैरों, दाढ़ी, गर्दन तथा अंडकोष को शूद्र यदि पकड़ ले तो उसे वही ( दोनों हाथ कटवाने का ) दंड करे ॥२८३ ॥
पृष्ठ 318
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२८२ मनुस्मृतिः
चर्मभेदनादि में दंड विधान-त्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः ।
मांसभेत्ता तु षण्णिष्कान्प्रवास्यस्त्वस्थिभेदकः ॥ २८४ ॥
भाष्य — द्विजातीनामयं परस्परापराधे । शूद्रस्य तु शूद्रापराधे उच्यते । [ अष्टमः यः केवलामेव त्वचं भिन्द्याद्विदारयेन्न लोहितं दर्शयेत्तस्य शतं दण्डः । तावदेव लोहितदर्शने । यद्यपि त्वग्भेदमन्तरेणन लोहितं दृश्यते तथाप्यधिकापराधादधिकदण्डे प्राप्ते शतवचनं नियमार्थम् । अन्ये तु कर्णनासिकादेरपि स्रवति शोणितं बहिस्त्वग्भेदे-ऽपि तदर्थमुच्यत इत्याहुः । तदयुक्तम् । अन्तर्भेदे हि महत्त्वान्महादण्डो युक्तः । तस्माद्य-त्रेषत्स्रवति शोणितं तत्र शतम् । शिरोभेदे तु मांसवत् । निष्कशब्दः सुवर्णपरिमाणवाचीत्युक्तम् । प्रवास्योऽस्थ्नां भेदकः तत्प्रयोजक इति । घञन्तेन समासं कृत्वा तं करोतीति पठितव्यः— अस्थिभेदकृदिति । ‘ प्रवासन’अर्थशास्त्रप्रवृत्त्या मारणम्, निर्वासनं वा । दण्डविधौ ह्यर्थशास्त्रश्रवणं दृश्यते । तथाहि ‘ दशबन्धमिति ' बार्हस्पत्य औशनस्ये च प्रयोगः । निर्वासनं ब्राह्मणस्य नान्येषाम् ॥२८४ ॥
हिन्दी — समान जातिवाला यदि ( मारने से ) किसी का चमड़ा निकाल दे अर्थात् ऐसा मारे कि आहत व्यक्ति का चमड़ा छूट जाय या रक्त बहने लगे तो सौ पण का दंड, मांस निकल आवे तो ६ निष्क ( ८।१३७ ) का दंड और हड्डी टूट जाय तो राज्य से बाहर निर्वासन का दंड अपराधी को सजा दे ॥ २८४ ॥
वृक्ष आदि के काटने पर दंड विधान-वनस्पतीनां सर्वेषामुपभोगो यथा यथा ।
तथा तथा दमः कार्यो हिंसायामिति धारणा ॥ २८५ ॥
भाष्य — वनस्पतिग्रहणं सर्वस्थावरप्रदर्शनार्थम् । फलपुष्पपत्रच्छायादिना महोप-भोग्यस्य वृक्षस्य हिंसायां दण्ड उत्तमसाहसः, मध्यमस्य मध्यमो निकृष्टस्य प्रथमः । तथा स्थानविशेषो द्रष्टव्यः - पत्रच्छेदः फलच्छेदः शाखाछेद इति । फलानामपि विशेषो महार्घता दुष्प्रापता । तथा स्थानविशेषोऽपि द्रष्टव्य: - सीम्नि चतुष्पथे तपोवन इति ॥ २८५ ॥
हिन्दी— वृक्ष आदि सब पौधों के फल, फूल, पत्ता तथा लकड़ी आदि के द्वारा जैसा - जैसा उपयोग होता हो, उनको ( काटने आदि से ) नष्ट करनेवाले अपराधी को वैसा-
पृष्ठ 319
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता वैसा ही दण्ड ( उत्तम साहस आदि ) देना चाहिए ऐसा शास्त्रनिर्णय है ॥ २८३ विमर्श - इस विषय में ' विष्णु का मत है कि- - फल काम में आनेवाले पेड़ को काटनेवाले पर उत्तम साहस ' ( १०० पण ) फूल काम में आनेवाले पौधे को काटनेवाले पर ‘ मध्यम साहस ' ( ५०० पण ) बल्ली, गुल्म और लता आदि काटनेवाले पर १०० कार्षाषण ( एक रुपया नौ आने ) तथा तृण काटनेवाले पर एक कार्षाषण ( और मनु के मत से १ पण ) दण्ड करना चाहिए । ' साहस पण, कार्षाषण ' का प्रमाण पूर्वोक्त वचनों ( ८।१३६-१३८ ) से ज्ञात करना चाहिए । पीडानुसार दण्ड- व्यवस्था–
मनुष्याणां पशूनां च दुःखाय प्रहृते सति ।
यथा यथा महद्दुःखं दण्डं कुर्यात्तथा तथा ॥ २८६ ॥
भाष्य— यदुक्तं त्वग्भेदक इति तस्य विशेषोऽयम् । असति मनुष्यग्रहणे प्राणि-मात्रहिंसाविषयत्वेऽस्य श्लोकस्य महापशूनां क्षुद्राणां च पशुपक्षिमृगाणां तुल्यदण्डता मा भूदिति तदर्थमिदम् । यथा यथा महद्दुःखमिति । स्वल्पे भेदने शोणिते च प्राणिनां महत्त्वादल्पत्वे प्रहारस्य । शतादूनोऽपि दण्डः । महति शतादभ्यधिकोऽपि । अन्ये । यथाश्रुतमेव तु महद्ग्रहणान्महति दुःखे दण्डवृद्ध्यर्थं नाल्पेऽपचयार्थम् तत्र दुःखाय प्रहृते दुःखोत्पत्त्यर्थं प्रहारे । प्रमादतस्तु न वृद्धिः । “ अनुबन्धं परिज्ञाय ’ इत्यस्यैव श्लोकद्वयमुदाहरणभङ्गया व्याख्येयम् ॥ २८६ ॥
हिन्दी - मनुष्यों या पशुओं को दुःखित करने के लिए मारने पर उन्हें ( मनुष्यों या पशुओं को ) जैसी - जैसी ( कम या अधिक ) पीडा हो; उस पीड़ा के अनुसार ही ( कम या अधिक ) दण्ड से उक्त पीडा पहुँचानेवाले व्यक्ति को दण्डित करना चाहिये ॥२८६ ॥
आहत के स्वस्थ होने तक का व्यय दिलवाना-अङ्गावपीडनायां च प्राणशोणितयोस्तथा ।
समुत्थानव्ययं दाप्यः सर्वदण्डमथापि वा ॥ २८७ ॥
भाष्य- -अङ्गानामवपीडना दृढरज्ज्वादिग्रहणसन्धिविश्लेषणादिना । तत्र यावता धनेन पथ्यभिषगौषधादिमूल्येन प्रत्यापत्तिमायाति तावत् पीडितस्य दाप्यः । एवं प्राण-शोणितयोरवपीडनानामिति समस्तमपि योज्यम् । अथवा प्राणशोणितयोः समुत्थान-व्ययं दाप्य इति सम्बन्धः सामर्थ्यादपचितयोरिति लभ्यते । समुत्थानं प्रकृत्यापत्तिः । प्राणो बलम् । प्रहारेणास्वस्थस्य भोजनादृते कार्शाद्युपपत्तौ बलमपचीयते । तत्राङ्गेऽ-
पृष्ठ 320
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२८४ मनुस्मृतिः [ अष्टमः नष्टे प्रत्यागते च यावद्बललाभस्तावत्तदुपयोगि यत्किंचिद् घृततैलादि दापनीयः । एवं शोणिताद्युत्पत्तौ तद्दुर्बलीभूतस्य व्याध्यन्तरं वा प्राप्तस्याप्रकृतशरीरावस्थाप्राप्तेः समु-त्थानव्ययं दाप्यः । न चेत्तद्गृह्णाति तदा तच्च दण्डं च परिपिण्ड्य सर्वं राज्ञे दद्यात् ॥२८७ ॥
हिन्दी – अङ्ग के कटने, टूटने घाव होने या रक्त बहने पर रोगी ( आहत व्यक्ति ) के पूर्वावस्था में आने अर्थात् स्वस्थ होने तक ( औषधादि में ) जो व्यय हो, उसे राजा अपराधी से दिलवावे ( और यदि अपराधी उक्त व्यय को नहीं देना चाहे तब राजा ) उक्त ( औषधादि के ) व्यय को और पीड़ा पहुँचाने पर विहित शास्त्रोक्त दण्ड को भी दिलवावे ॥२८७ ॥
वस्तु के नष्ट करने पर दण्ड विधान-द्रव्याणि हिंस्याद्यो यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा । स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञे दद्याच्च तत्समम् ॥ २८८ ॥
भाष्य — द्रव्याणि गृहोपकरणाद्यन्यानि वाऽनुक्तदण्डविशेषाणि शूर्पोलूखल-घटस्थालीपिठरादीनि । तेषां ' हिंसा ' प्राग्रूपनाशः सत्यपि कार्यक्षमत्वे । ज्ञानतोऽज्ञानत इति प्रमादकृते बुद्धिपूर्वं चाविशेषेण हिंसनात् तस्य द्रव्यस्वामिनो जनयेत्परितोषं तद्रू-पान्यदानेन मूल्येन प्रणयेन वा । राज्ञे तु द्रव्यमूल्यं द्रव्यं वा दद्यात् । अस्य क्वचिद-पवादः ॥२८८ ॥
हिन्दी - जो मनुष्य जिस किसी की वस्तु को जान - बूझकर या अज्ञानावस्था में नष्ट करे तो वह मनुष्य नष्ट हुई वस्तु का ( वास्तविक ) मूल्य उस वस्तु के स्वामी को तथा उतना ही मूल्य दण्ड - स्वरूप राजा को दे ॥ २८८ ॥
चर्मादिनिर्मित पदार्थादि को नष्ट करने पर दण्डविधान-चर्मचार्मिकभाण्डेषु काष्ठलोष्ठमयेषु च । मूल्यात्पञ्चगुणो दण्डः पुष्पमूलफलेषु च ॥ २८ ९ ॥ भाष्य — चर्मचार्मिकयोर्द्वन्द्वं कृत्वा भाण्डपदेन विशेष्येण समासः । अथवा चार्मिक-भाण्डयोर्विशेषणसमासं कृत्वा चर्मशब्देन द्वन्द्वः । चर्मविकाराच्चार्मिकाणि भाण्डानि कटिसूत्रवरत्रादीनि । चर्माण्यविकृतानि । गवादीनाम् । अथवा चर्मभाण्डानि केवलचर्म-मयानि, चर्मावनद्धानि चार्मिकाणि । काष्ठमयभाण्डान्युलूखलमुसलफलकादीनि ।
लोष्ठो मृद्विकारः पाषाणाकृतिः पिण्डीभूता मृत् । तन्मयानि स्वल्पपाकाधानादीनि ।
तन्नाशने मूल्यात्चगुणो दण्डः । तुष्टयुत्पत्तिश्च स्वामिनः स्थितैव ॥२८९ ॥