मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 401–410
मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 401–410
पृष्ठ 401
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ३६३ ( विभिन्न जातीय ) बीज अपने - अपने स्वभाव के अनुसार भिन्न - भिन्न रूपवाले उत्पन्न होते हैं ( भूमिका एक रूप होने पर भी बीजों का एक रूप नहीं होता, अत एव बीज को ही प्रधान मानना चाहिये ॥ ३८ ॥
व्रीहयः शालयो मुद्रास्तिला मापास्तथा यवाः ।
यथाबीजं प्ररोहन्ति लशुनानीक्षवस्तथा ॥ ३ ९ ॥
भाष्य — तानि नानारूपत्वेन बीजानि दर्शयति । यथाबीजम् बीजस्वभावाभि-पत्त्या । सर्वत्र जात्याख्यायां बहुवचनम् ॥३९ ॥
हिन्दी — व्रीहि ( साठी धान ), शालि ( अगहनी धान ), मूँग, तिल, उड़द, यव, लहसुन तथा गन्ना ये ( अनेक प्रकार के ) बीज खेत में उत्पन्न होते हैं ॥ ३ ९ ॥ अन्यदुप्तं जातमन्यदित्येतन्नोपपद्यते । 1 उप्यते यद्धि यद्वीजं तत्तदेव प्ररोहति ॥ ४० ॥
भाष्य – एष एवार्थः शब्दान्तरेण निगम्यते । मुद्गेषूप्तेषु व्रीहयो जायन्त इत्येत-न्नास्ति । प्रतिषेधमुखेनोक्तय विधिमुखेन पुनः प्रतिपादनमुच्यते यद्धि यद्बीजम् || ४० ॥ हिन्दी – दूसरा ( बीज ) बोया गया और दूसरा ( उससे भिन्न ) ही उत्पन्न हो गया, ऐसा कभी भी नहीं हुआ, किन्तु जो बीज बोया जाता है, वही बीज उत्पन्न होता है ॥४० ॥
विमर्श — उपर्युक्त ( ९।३६-४० ) दृष्टान्त से क्षेत्र तथा बीज के गुणों के अनुसार स्त्री-पुरुषों में भी बीज ( पुरुष ) को ही प्रधान समझना चाहिये ।
पर - स्त्री में बीजवपन का निषेध-तत्प्राज्ञेन विनीतेन ज्ञानविज्ञानवेदिना ।
आयुष्कामेन वप्तव्यं न जातु परयोषिति ॥ ४१ ॥
भाष्य - एवं पूर्वपक्षे सिद्धान्तमाह — क्षेत्रप्राधान्यमनेनोच्यते । “ ननु च नात्र क्षेत्रप्राधान्याभिधायकं किञ्चित्पदमस्ति केवलं परक्षेत्रोपगमन-निषेधः श्रूयते वप्तव्यं न जातु परयोषितीति – परदारेषु बीजनिषेको न कर्तव्य इत्य-स्यार्थः । न पुनर्यस्य क्षेत्रं तस्यापत्यमित्यनेनोक्तं भवति ” । सत्यम् । “ तथा नश्यति वै क्षिप्तं बीजं परमरिग्रह ” इत्यनेनैकवाक्यत्वात् दृष्टा-पत्यापहारलक्षणदोषनिमित्तोऽयं प्रतिषेधः - नादृष्टार्थ उपगमनप्रतिषेधः । स हि चतुर्थ विहित एव— “ न हीदृशमनायुष्यम् " इत्यादिना ( ४।१३४ ) । तस्मादन्यशेषतया प्रति-षेधश्रुतेरनन्तरेणैकवाक्यत्वादसति स्वातन्त्र्ये युक्ता क्षेत्रप्राधान्यप्रतिपादनपरता । प्राज्ञेन सहजया प्रज्ञया । विनीतेन पित्रादिभिरनुशिष्टेन । ज्ञानविज्ञानवेदिना करण-
पृष्ठ 402
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६४ मनुस्मृतिः [ नवमः साधनौ ज्ञानविज्ञानशब्दौ । ' ज्ञानं ' वेदाङ्गशास्त्राणि । ' विज्ञानं ' तर्ककलादिविषयम् । एतदुक्तं भवति । यस्य काचिद्बुद्धिर्विद्यते तेनैवं न कर्तव्यं — यतः सर्वशास्त्रेष्वेषा स्थितिः । यस्तु मूर्खस्तिर्यक्प्रख्यः सोऽत्र नाधिकृत एवेत्यनुवादोऽयम् । आयुष्कामेनेति चातुर्थिकस्य प्रतिषेधस्य प्रत्यभिज्ञानार्थमेतत् । ततश्च पृथक्प्रति-षेधशङ्का निरस्ता भवति ॥४१ ॥
हिन्दी- - इस कारण से विद्वान्, विनीत ज्ञान ( वेद ) तथा विज्ञान ( वेदाङ्गादि सब शास्त्र ) का ज्ञाता और आयुष्य चाहनेवाले पुरुष को पर - स्त्री में बीजवचन ( सम्भोग द्वारा वीर्यपात ) कभी नहीं करना चाहिये ॥४१ ॥
उक्त विषय में वायु कथित गाथा की प्रमाणता-अत्र गाथा वायुगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः । यथा बीजं न वप्तव्यं पुंसा परपरिग्रहे ॥४२ ॥
भाष्य - गाथाशब्दो वृत्तविशेषवचनः । यथोक्तं पिङ्गलेन “ अत्रासिद्धं गाथेति ” । अविगीताः परम्परागताः श्लोका अप्युच्यन्ते । ' तदेषापि विज्ञगाथा गीयत ' इत्युक्ता ‘ गाथा: श्लोका उत्तरत्र वेदे पठ्यन्ते – यदस्य पूर्वमपरं तदस्येति ' । वायुना गीताः पठिता वायुप्रोक्ताः ।
पुराविदः पुराणकल्पान्तरवेदिनः ।
परपरिग्रहे परक्षेत्रे ॥ ४२ ॥
हिन्दी — पूर्वकाल के ज्ञाता लोग इस विषय में वायु की कही गयी गाथा ( वचन ) कहते हैं कि पुरुष को परस्त्री में कभी नहीं बीज बोना ( सम्भोग द्वारा वीर्य निषेक करना ) चाहिए ॥४२ ॥
नश्यतीषुर्यथा विद्धः खे विद्धमनुविध्यतः ।
तथा नश्यति वै क्षिप्तं बीजं परपरिग्रहे ॥ ४३ ॥
भाष्य - ता इदानीं गाथादर्शयति । इषुः शरः । स नश्यति । खे छिद्रे । अन्येने-ष्वासेन विद्धं मृगमनुविध्यतः पूर्वस्य वेधकस्यात्र स्वाम्यम् । अथवाऽऽकाशे खे शरः क्षिप्तो लक्ष्यमन्तरेण - नश्यति निष्फलो भवति-विद्धं चानुविध्यतः - एवं परस्त्रियां तेजो निःक्षिप्तं तस्य बीजिनः । क्षेत्रस्वामिनोऽपत्यं भवति ॥४३ ॥
हिन्दी — जिस प्रकार किसी शिकारी या व्याध के द्वारा मारे गये मृग शरीर के उसी ( पूर्व शिकारी से विद्ध ) स्थान में दूसरे शिकारी या व्याध का बाण नष्ट हो जाता है अर्थात्
पृष्ठ 403
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ३६५ उस मृग को पाने का अधिकार पहले शिकारी या व्याधा को ही होता है, दूसरे को नहीं उसी प्रकार परस्त्री में छोड़ा गया बीज ( वीर्य ) शीघ्र ही नष्ट हो जाता है; ( क्योंकि उससे उत्पन्न सन्तान को पाने का अधिकार वीर्य निषेक करनेवाले को नहीं होता, अपितु उस क्षेत्र ( स्त्री ) के पति को होता है, अतएव परस्त्री सम्भोग नहीं करना चाहिये ॥४३ ॥
क्षेत्र स्वामी के पुत्राधिकारी होने में अन्य दृष्टान्त-पृथोरपीमां पृथिवीं भार्यां पूर्वविदो विदुः । स्थाणुच्छेदस्य केदारमाहुः शल्यवतो मृगम् ॥४४ ॥
भाष्य – ईदृशोऽयं पुराणकृतो जायापतिलक्षणसम्बन्धो यद्भिन्नावपि तावेकीकृता-विव दर्शयति । तथाहि अनेकवर्षसहस्रातीतपृथुसम्बन्धा मही तेनैव व्यपदिश्यते पृथिवीति । तस्मादन्याऽपि स्त्री यस्य भार्या तस्य पुत्रोऽन्येनापि जातः । स्थाणुच्छेदस्य केदारं स्वमाहुः – सम्बन्धान्तरस्याभावात् स्वस्वामिसम्बन्धं षष्ठी प्रतिपादयति । ‘ स्थाणु’र्गुच्छगुल्मलतादिप्ररूढो यत्र भवति तच्छिनत्ति यः स ' स्थाणुच्छेदः ' । तस्य तत्क्षेत्रं येन प्ररूढगुल्मलतावीरुधः छित्त्वा भूमिः क्षेत्रीकृता । तत्र कर्षणवपनजातं फलं तस्यैव । शल्यवतो मृगमाहुरित्यनुषज्यते । बहूनां मृगमनुधावतामाखेटकार्यं यस्यैव सम्बन्धि शरशल्यं मृगे दृश्यते तस्य तमाहुः । यत् प्रथमवेद्धुश्च स भवतीत्युक्तं “ नश्यतीषुः ” इत्यत्र ॥ ४४ ॥
हिन्दी — पुरावित् ( प्राचीन इतिहास के ज्ञाता महर्षि आदि ) लोग इस पृथ्वी को पृथु की भार्या मानते हैं ', खुत्थ ( ठुठ पेड़ काटने ( कर भूमि को समतल करके खेत बनाने ) वाले का खेत मानते हैं और पहले बाण मारनेवाले का मृग मानते हैं ॥ ४४ ॥
विमर्श — इस श्लोक का स्पष्ट आशय यह है कि पूर्वकाल में राजा पृथु ने इस पृथ्वी को जो बहुत ऊँची - नीची थी— अपने धनुष से बराबर ( समतल ) बनाया; अतएव इस ( पृथ्वी ) के साथ अब वर्तमान में राजाओं का सम्बन्ध होने पर भी प्राचीन इतिहासज्ञ महर्षि लोग पृथु को ही इस पृथ्वी का स्वामी मानते हैं । इसी प्रकार जो व्यक्ति ठूठ - शाखाविहीन सूखे पेड़ आदि को खोदकर भूमि को जोतने - बोने योग्य खेत बना देता है, उसी को उस खेत का स्वामी मानते हैं और जो शिकारी या व्याध किसी मृग को पहले बाण से मारता १. अत्र कुल्लूकभट्टः - तथा च वाजसनेयब्राह्मणम् — अर्थों ह वा एष आत्मनस्तस्माद्यज्जायां न विन्दते नैतावत्प्रजायते असर्वो हि तावद्भवति, अथ यदैव जायां विन्दतेऽथ प्रजायते सर्वो भवति, तथा चेतद्वेदविदो विप्रा वदन्ति यो भर्ता सैव भार्या स्मृता इति ' इति । ( म ० मु ० )
पृष्ठ 404
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६६ मनुस्मृतिः [ नवमः है, उसे ही उस मृग को पाने का अधिकारी मानते हैं । इन तीनों महर्षि - सम्मत दृष्टान्तों से जिस पति ने स्त्री के साथ पहले विवाह किया है, वही पति उस स्त्री में अन्य पुरुष के द्वारा उत्पादित सन्तान का अधिकारी होता है, परस्त्री में सन्तानोत्पादन करनेवाला पुरुष उस सन्तान का अधिकारी नहीं होता । अतः पुरुष को परस्त्री में वीर्य - निषेध ( वीर्यपात ) नहीं करना चाहिये; क्योंकि उसका वह बीजनिषेक व्यर्थ होता है । स्त्री - पुरुष की एकता –
एतावानेव पुरुषो यज्जायात्मा प्रजेति ह ।
विप्राः प्राहुस्तथा चैतद्यो भर्ता सा स्मृताङ्गना ॥ ४५ ॥
भाष्य — युक्तं च यस्य भार्या तस्यापत्यं यस्माद्भार्याया भर्तुश्चैकत्वमेव — प्रजा-ऽप्यात्मभूतैव । कथं वाऽन्यस्यात्मा सोऽन्यस्य भवेत् । एवं तावदृष्टमेतल्लोके । शास्त्रज्ञा अप्येवमेव विप्राः प्राहुरिति ॥४५ ॥
हिन्दी — ‘ केवल पुरुष कोई वस्तु नहीं होता अर्थात् अपूर्ण ही रहता है, किन्तु स्त्री, स्वदेह तथा सन्तान — ये तीनों मिलाकर ही पुरुष ( पूर्णरूप ) होता है, ऐसा ( वेदज्ञाता ) ब्राह्मण कहते हैं ' और जो पति है वही स्त्री है, अतएव उस स्त्री में ( परपुरुष से भी ) उत्पन्न सन्तान उस स्त्री के पति की ही होती है ॥४५ ॥
विक्रय या त्याग से स्त्रीत्व से अमूक्ति-न निष्क्रयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या विमुच्यते । एवं धर्मं विजानीमः प्राक्प्रजापतिनिर्मितम् ॥ ४६ ॥-किडी
( भाष्य - अथ मन्येत - ' धनादिदानेन क्रीत्वा स्वीयाः करिष्यन्ते, परभार्यायां ततो विनिवृत्ते दुःस्वाम्ये तज्जातो जनयितुः पुत्रो भवतीति ' - एतन्न । यतो न शक्या भार्या-त्वेन निष्कसहस्रैरप्यन्यदीयाः स्वत्वमानेतुम् । नापि भर्त्रा त्यक्ता प्रहीणद्रव्यतया प्रति-ग्रहीतुः स्वत्वमापद्यते । यत " उद्वहेतेति ' ( मनु ० ३।४ ) कर्त्रभिप्रायक्रियाफलविषयादा-त्मनेपदाल्लिङ्गान्नान्येन संस्कृताऽन्यस्य भार्या भवति । यथा नाहवनीयादय आधातुरन्यस्य क्रयादिनाऽऽहवनीयादिव्यपदेश्याः । निष्क्रयो विक्रयो विनिमयश्च । विसर्गस्त्यागः । ताभ्यां न विमुच्यते । न भार्यात्व-मस्या अपैति ॥४६ ॥
हिन्दी —– ' बेचने या त्याग करने से स्त्री पति के स्त्रीत्व से मुक्त नहीं होती ' पहले ब्रह्मा के बनाये हुए ऐसे धर्म को हम जानते हैं । ( अतएव पति स्त्री को छोड़ दे या द्रव्य लेकर बेच दे तब भी उस स्त्री में परपुरुषोत्पादित सन्तान पति की ही होती है; सन्तानोत्पादक दूसरे पति की नहीं ) ॥ ४६ ॥
पृष्ठ 405
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ३६७ विमर्श - इस वचन से उन लोगों की आँखें खुलनी चाहिये, जो केन्द्रिय संसद में ' तलाक विल ' आदि रखकर आर्षधर्म विरुद्ध विधि ( कानून ) पारित ( पास ) कराना चाहते हैं ।
भाग- विभाजनादि का एक बार कर्तव्य-सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते ।
सकृदाह ददामीति त्रीण्येतानि सतां सकृत् ॥ ४७ ॥
भाष्य- -अयमनुशयविधावष्टमे व्याख्यातः ( ८।२२७ ) । विभागकाले हि समविष-मांशभाग्भिः समविषमांशभागेषु परिकल्प्य विभागः कर्तव्य: । तत्र कृते यो विप्रतिपद्येत तस्य प्रतिषेधार्थमिदम् । तत्रापि यद्यादावेव यथार्थतां कस्यचिदंशस्य प्रज्ञापयेत्तदा स्यादेव पुनर्विभागः । अथ बहुना कालेनायथाकृततां ब्रूयाद्यावदितरैः स्वेषु स्वेषु भागेष्वन्य-निवेशशीर्णप्रतिसंस्कारादि कृतं भवेद् – वस्त्रहिरण्यादि चोपयुक्तं स्यात् — तदा समतामात्र-करणे प्रभवति, न पुनः सर्वं समवायविभागम् । अन्ये तु क्लीबादीनामनर्हितविभागकानां पश्चादभागहरत्वनिमित्तक्लीबत्वादिपरि-ज्ञानान्नास्ति भागापहार इति सकृन्निपातप्रयोजनं वदन्ति । एवं द्वित्रिचतुर्भागहराणां यदृच्छया ये समतां प्रकल्पयेयुः पश्चादनुशयनाः प्राक्तनं व्यवस्थानमतिक्रम्यापहर्तुं न लभेरन् । पतितस्य तु लब्धभागस्याप्यपहारं वक्ष्यामि । सकृत्कन्या प्रदीयते । यद्यपि चानेन वाग्दानोत्तरकालं प्रागपि विवाहाद्भर्तुः स्वतो-च्यते 1 । तथापि “ दत्तामपि हरेत्कन्यां " ( याज्ञ ० १।६५ ) " तेषां तु निष्ठा विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पद ” ( मनु ० ८।२२७ ) इत्यादिपर्यालोचनया विशिष्टविषयतैव । सा च व्याख्याता । सकृदाह ददामीति गवादयो हि येनैव रूपेणात्मनः स्वं तेनैवान्यस्मा आपद्यन्ते । कन्या तु दुहितृत्वेन स्वं सती भार्यात्वेनानिवृत्तस्वसम्बन्धा दीयत इति पृथगुपन्यासः । “ ननु चानिवर्तमाने पितुः स्वसम्बन्धे कथं कन्यादानं प्रवर्तते । एतद्धि दानस्य रूपं यदेकस्य सम्बन्धो निवर्ततेऽन्यस्योपजायत इति ” । नैष दोषः । द्वावत्र सम्बन्धौ – अपत्यापत्यवद्भावः स्वस्वामिसम्बन्धश्च । तत्रा-पत्यापत्यवद्भावो न निवर्तते, इतरस्तु निवर्तते । तथा च “ बाल्ये पितुर्वशे तिष्ठत् ” इति ( मनुं ० ५।१८८ ) पितुश्चात्र स्वाम्यनिवृत्तिमाह “ पाणिग्राहस्येति ' भर्तुस्तदुत्पत्तिम् || ४७ ॥ हिन्दी — पिता पुत्रादि के हिस्से को एक बार ही बाँटता है ( उसे बार - बार बदलता नहीं ), कन्या एक ही बार ( पिता आदि के द्वारा पति के लिए ) दी जाती है ( फिर उसे पति आदि कोई भी व्यक्ति द्रव्य लेकर या बिना द्रव्य लिए दूसरे को नहीं दे सकता अर्थात् विवाहकर्ता पति आदि कोई भी उस स्त्री को न तो बेच सकता है न त्यागकर दूसरे के लिए
पृष्ठ 406
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६६ मनुस्मृतिः [ नवमः है, उसे ही उस मृग को पाने का अधिकारी मानते हैं । इन तीनों महर्षि सम्मत दृष्टान्तों से जिस पति ने स्त्री के साथ पहले विवाह किया है, वही पति उस स्त्री में अन्य पुरुष के द्वारा उत्पादित सन्तान का अधिकारी होता है, परस्त्री में सन्तानोत्पादन करनेवाला पुरुष उस सन्तान का अधिकारी नहीं होता । अतः पुरुष को परस्त्री में वीर्य - निषेध ( वीर्यपात ) नहीं करना चाहिये; क्योंकि उसका वह बीजनिषेक व्यर्थ होता है ।
स्त्री - पुरुष की एकता-एतावानेव पुरुषो यज्जायात्मा प्रजेति ह ।
विप्राः प्राहुस्तथा चैतद्यो भर्ता सा स्मृताङ्गना ॥ ४५ ॥
भाष्य — युक्तं च यस्य भार्या तस्यापत्यं यस्माद्भार्याया भर्तुश्चैकत्वमेव — प्रजा-ऽप्यात्मभूतैव । कथं वाऽन्यस्यात्मा सोऽन्यस्य भवेत् । एवं तावदृष्टमेतल्लोके । शास्त्रज्ञा अप्येवमेव विप्राः प्राहुरिति ॥४५ ॥
हिन्दी — ‘ केवल पुरुष कोई वस्तु नहीं होता अर्थात् अपूर्ण ही रहता है, किन्तु स्त्री, स्वदेह तथा सन्तान — ये तीनों मिलाकर ही पुरुष ( पूर्णरूप ) होता है, ऐसा ( वेदज्ञाता ) ब्राह्मण कहते हैं ' और जो पति है वही स्त्री है, अतएव उस स्त्री में ( परपुरुष से भी ) उत्पन्न सन्तान उस स्त्री के पति की ही होती है ॥ ४५ ॥
विक्रय या त्याग से स्त्रीत्व से अमूक्ति-न निष्क्रयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या विमुच्यते । एवं धर्मं विजानीमः प्राक्प्रजापतिनिर्मितम् ॥ ४६ ॥
( भाष्य - अथ मन्येत - ' धनादिदानेन क्रीत्वा स्वीयाः करिष्यन्ते, परभार्यायां ततो विनिवृत्ते दुःस्वाम्ये तज्जातो जनयितुः पुत्रो भवतीति ' – एतन्न । यतो न शक्या भार्या-त्वेन निष्कसहस्रैरप्यन्यदीयाः स्वत्वमानेतुम् । नापि भर्त्रा त्यक्ता प्रहीणद्रव्यतया प्रति-ग्रहीतुः स्वत्वमापद्यते । यत “ उद्वहेतेति ” ( मनु ० ३।४ ) कर्त्रभिप्रायक्रियाफलविषयादा-त्मनेपदाल्लिङ्गान्नान्येन संस्कृताऽन्यस्य भार्या भवति । यथा नाहवनीयादय आधातुरन्यस्य क्रयादिनाऽऽहवनीयादिव्यपदेश्याः । निष्क्रयो विक्रयो विनिमयश्च । विसर्गस्त्यागः । ताभ्यां न विमुच्यते । न भार्यात्व-मस्या अपैति ॥४६ ॥
हिन्दी - ' बेचने या त्याग करने से स्त्री पति के स्त्रीत्व से मुक्त नहीं होती ' पहले ब्रह्मा के बनाये हुए ऐसे धर्म को हम जानते हैं । ( अतएव पति स्त्री को छोड़ दे या द्रव्य लेकर बेच दे तब भी उस स्त्री में परपुरुषोत्पादित सन्तान पति की ही होती है; सन्तानोत्पादक दूसरे पति की नहीं ) ॥ ४६ ॥
पृष्ठ 407
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ३६७ विमर्श - इस वचन से उन लोगों की आँखें खुलनी चाहिये, जो केन्द्रिय संसद में ‘ तलाक विल ' आदि रखकर आर्षधर्म विरुद्ध विधि ( कानून ) पारित ( पास ) कराना चाहते हैं ।
भाग- विभाजनादि का एक बार कर्तव्य-सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते ।
सकृदाह ददामीति त्रीण्येतानि सतां सकृत् ॥ ४७ ॥
भाष्य- -अयमनुशयविधावष्टमे व्याख्यातः ( ८।२२७ ) । विभागकाले हि समविष-मांशभाग्भिः समविषमांशभागेषु परिकल्प्य विभागः कर्तव्यः । तत्र कृते यो विप्रतिपद्येत तस्य प्रतिषेधार्थमिदम् । तत्रापि यद्यादावेव यथार्थतां कस्यचिदंशस्य प्रज्ञापयेत्तदा स्यादेव पुनर्विभागः । अथ बहुना कालेनायथाकृततां ब्रूयाद्यावदितरैः स्वेषु स्वेषु भागेष्वन्य-निवेशशीर्णप्रतिसंस्कारादि कृतं भवेद् – वस्त्रहिरण्यादि चोपयुक्तं स्यात् —तदा समतामात्र-करणे प्रभवति, न पुनः सर्वं समवायविभागम् । अन्ये तु क्लीबादीनामनर्हितविभागकानां पश्चादभागहरत्वनिमित्तक्लीबत्वादिपरि-ज्ञानान्नास्ति भागापहार इति सकृन्निपातप्रयोजनं वदन्ति । एवं द्वित्रिचतुर्भागहराणां यदृच्छया ये समतां प्रकल्पयेयुः पश्चादनुशयनाः प्राक्तनं व्यवस्थानमतिक्रम्यापहर्तुं न लभेरन् । पतितस्य तु लब्धभागस्याप्यपहारं वक्ष्यामि । सकृत्कन्या प्रदीयते । यद्यपि चानेन वाग्दानोत्तरकालं प्रागपि विवाहाद्भर्तुः स्वतो-च्यते । तथापि “ दत्तामपि हरेत्कन्यां " ( याज्ञ ० १।६५ ) " तेषां तु निष्ठा विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पद ” ( मनु ० ८।२२७ ) इत्यादिपर्यालोचनया विशिष्टविषयतैव । सा च व्याख्याता । सकृदाह ददामीति गवादयो हि येनैव रूपेणात्मनः स्वं तेनैवान्यस्मा आपद्यन्ते । कन्या तु दुहितृत्वेन स्वं सती भार्यात्वेनानिवृत्तस्वसम्बन्धा दीयत इति पृथगुपन्यासः । “ ननु चानिवर्तमाने पितुः स्वसम्बन्धे कथं कन्यादानं प्रवर्तते । एतद्धि दानस्य रूपं यदेकस्य सम्बन्धो निवर्ततेऽन्यस्योपजायत इति " । नैष दोषः । द्वावत्र सम्बन्धौ – अपत्यापत्यवद्भावः स्वस्वामिसम्बन्धश्च । तत्रा-पत्यापत्यवद्भावो न निवर्तते, इतरस्तु निवर्तते । तथा च " बाल्ये पितुर्वशे तिष्ठत् ” इति ( मनु ० ५।१८८ ) पितुश्चात्र स्वाम्यनिवृत्तिमाह “ पाणिग्राहस्येति " भर्तुस्तदुत्पत्तिम् ॥४७ ॥
हिन्दी — पिता पुत्रादि के हिस्से को एक बार ही बाँटता है ( उसे बार - बार बदलता नहीं ), कन्या एक ही बार ( पिता आदि के द्वारा पति के लिए ) दी जाती है ( फिर उसे पति आदि कोई भी व्यक्ति द्रव्य लेकर या बिना द्रव्य लिए दूसरे को नहीं दे सकता अर्थात् विवाहकर्ता पति आदि कोई भी उस स्त्री को न तो बेच सकता है न त्यागकर दूसरे के लिए
पृष्ठ 408
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६८ मनुस्मृतिः [ नवमः दे ही सकता है ) और गौ आदि को देता हूँ ' ऐसा वचन एक ही बार कहा जाता है ( दान की हुई गौ को बार - बार दान नहीं किया जा सकता ) । सज्जनों के तीनों दान कार्य एक ही बार होते हैं, अनेक बार नहीं ॥४७ ॥
विमर्श — जब गौ तथा पितृधन - विभाजन तक एक ही बार करने का विधान है, तो स्त्री को अनेक बार देना किसी प्रकार धर्मसङ्गत नहीं हो सकता, अतएव पूर्व विवाह-कर्ता पति ही स्त्री में परपुरुषोत्पादित सन्तान का अधिकारी होता है, सन्तानोत्पादक पर-पुरुष नहीं ।
क्षेत्र प्राधान्य में अन्य दृष्टान्त-यथा गोश्वोष्ट्रदासीषु महिष्यजाविकासु च ।
नोत्पादकः प्रजाभागी तथैवान्याङ्गनास्वपि ॥४८ ॥
हिन्दी — जिस प्रकार गाय, घोड़ी, ऊँटिनी, दासी, भैंस, बकरी और भेंड़ में उत्पन्न सन्तान को पाने का अधिकारी सन्तानोत्पादक नहीं होता ( किन्तु उक्त गाय आदि का स्वामी ही होता है ); उसी प्रकार दूसरे पुरुष की स्त्रियों में उत्पादित सन्तान को पाने का अधिकारी ( उन स्त्रियों का ) पति ही होता है; ( उत्पन्न करने वाला दूसरा पुरुष नहीं ) ॥४८ ॥
as क्षेत्रो बीजवन्तः परक्षेत्रप्रवापिणः ।
ते वै सस्यस्य जातस्य न लभन्ते फलं क्वचित् ॥ ४ ९ ॥
-भाष्य – प्रसिद्धमेवैतत् । अक्षेत्रिणो बीजवन्तो व्रीह्यादिबीजस्वामिनः सस्यस्य मुद्गमाषादेर्जातस्य न लभन्ते फलं - परक्षेत्रे चेदुत्पत्तिः ॥४८-४९ ॥ हिन्दी — जो क्षेत्र ( खेत ) का स्वामी नहीं होकर भी दूसरे के क्षेत्र में बीज बोते हैं, वे उस ( क्षेत्र ) में उत्पन्न होन वाले अन्न के फल को कहीं ( किसी देश आदि में ) भी नहीं पाते हैं ॥४९ ॥
यदन्यगोषु वृषभो वत्सानां जनयेच्छतम् ।
गोमिनामेव ते वत्सा मोघं स्कन्दितमार्षभम् ॥ ५० ॥
भाष्य - पूर्वेण स्थावरेषु धर्मः प्रसिद्धवदुदितो ज्ञापितो वा । अनेन तिर्यक्षु परि-गृहीतेषु गवादिषु निदर्श्यते । अन्यदीयो वृषभो यद्यप्यन्यगवीषु वत्सान्बहूनपि जनयेन्न वृषभस्वाम्येकमपि वत्सं लभेत — सर्व एव ते वत्सा गोमिनां गोस्वामिनाम् । आर्षभमृषभ-सम्बन्धिस्कन्दितं बीजनिषेको मोघं वृथा निष्फलम् || ५० ॥ हिन्दी — जो दूसरों की गाय में साँड़ सैकड़ों बछवों को उत्पन्न कर दे, वे सब बछड़े गाय के स्वामी के ही होते हैं ( और साँड़ के स्वामी के नहीं होते, अतः ) साँड़ का वीर्यक्षरण करना व्यर्थ है ॥ ५० ॥
पृष्ठ 409
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ३६ ९ विमर्श — ‘ यथा गोऽश्वोष्ट्रदासीषु ( ९ / ४८ ) ' श्लोक में पर क्षेत्र में सन्तानोत्पादक का सन्तानाधिकारी होने का निषेध किया गया है, तथा इस श्लोक में क्षेत्रस्वामी को सन्ता-नाधिकारी होने का विधान किया गया है, अतएव पूर्व ( ९ / ४८ ) श्लोक से इसकी पुन-रुक्ति नहीं होती । तथैवाक्षेत्रिणो
बीजं परक्षेत्रप्रवापिणः ।
कुर्वन्ति क्षेत्रिणामर्थं न बीजी लभते फलम् ॥ ५१ ॥
भाष्य – पूर्वस्य निर्देशोऽयम् । यथा गवादिषु स्थावरेषु चैवं मनुष्येष्वपि कुर्वन्ति I क्षेत्रस्वामिनामर्थं प्रयोजनं बीजकार्यं सम्पादयन्ति ॥५१ ॥
हिन्दी — उसी प्रकार ( स्त्रीरूप ) क्षेत्र का स्वामी नहीं होते हुए जो पुरुष दूसरे के ( स्त्रीरूपी ) क्षेत्र में बीज बोते ( वीर्यक्षरण ) करते हैं, वे बीजवाला ( परस्त्री में वीर्यक्षरण करनेवाला पुरुष, सन्तानरूपी ) फल को नहीं प्राप्त करता ॥५१ ॥
फलं त्वनभिसंधाय क्षेत्रिणां बीजिनां तथा ।
प्रत्यक्षं क्षेत्रिणामर्थो बीजाद्योनिर्बलीयसी ॥ ५२ ॥
भाष्य- -अविशेषेणोक्तं क्षेत्रिणां फलं न बीजिनः । तस्यावशिष्टविषयत्वमाह– अनभिसन्धायेति । अभिसन्धानं बीजक्षेत्रिणोरितरेतरसम्विद्व्यवस्थापनम् — ' नष्टाश्व-दग्धरथवदुभयोरावयोः फलमस्त्विति ' – यत्र वचनव्यवस्था न भवति तत्र क्षेत्रिण एव प्रत्यक्षोऽर्थोनिश्चितं फलम् । प्रत्यक्षशब्देन निःसन्दिग्धतामाह । यतो बीजाद्योनिर्बली-यसी । क्षेत्रमधिकबलम् ॥५२ ॥
सत्यां तु संविदि— हिन्दी — खेतवाला और बीज बोनेवाला- ये दोनों परस्पर में फल उत्पन्न होने के कारण अन्न - फल आदि के विषय में नियम ( इस खेत में तुम्हारे बीज होने पर जो अन्न उत्पन्न होगा, वह हम दोनों का होगा, ऐसी शर्त ) नहीं करे तो उस खेत में उत्पन्न ( अन्न-फल आदि ) खेतवाले का होता है; क्योंकि बीज की अपेक्षा क्षेत्र ( खेत ) ही प्रधान है ( यही नियम सन्तानोत्पत्ति के विषय में भी जानना चाहिये ) ॥५२ ॥
क्रियाभ्युपगमात्त्वेतद्वीजार्थं
यत्प्रदीयते ।
तस्येह भागिनौ दृष्टौ बीजी क्षेत्रिक एव च ॥ ५३ ॥
भाष्य – अनभिसंधाय क्षेत्रिणः फलमुक्तम् । अभिसंधाने किं बीजिन उतोभयोरिति संशय उभयोरित्याह । क्रियाया अभ्युपगमोऽङ्गीकरणमेवमेवैतदिति संविल्लक्षणः यो निश्चयः सा ‘ क्रिया’ऽभिप्रेता तामभ्युपगमय्य बीजार्थं बीजकार्यफलनिष्पत्त्यर्थं यत्प्रदीयते—
सामर्थ्याद्बीजमिति गम्यते । तस्येह द्वावपि भागिनौ ॥५३ ॥
पृष्ठ 410
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३७० मनुस्मृतिः [ [ नवमः हिन्दी — खेत का स्वामी बीज बोनेवाले से नियम ( इस खेत में तुम्हारे बीज बोने पर उत्पन्न अन्नादि हम दोनों का होगा, ऐसी शर्त ) करके जो खेत देता है, इस लोक में उस उत्पन्न अन्नादि का स्वामी दोनों - खेत के स्वामी तथा बीज बोनेवाले के होते देखा गया है ॥५३ ॥
ओघवाताहृतं बीजं यस्य क्षेत्रे प्ररोहति ।
क्षेत्रिकस्यैव तद्द्बीजं न बीजी लभते फलम् ॥ ५४ ॥
भाष्य- —परक्षेत्रे वप्तुर्बीजनाश उक्तः । तत्र मन्येत – “ पुरुषापराधात्तस्य युक्तोपहारो नूनमसौ क्षेत्रं जिहीर्षति — नो चेत्किमिति परक्षेत्रे वपतीति । येन तु स्वक्षेत्रे व्युप्तमोघ-वाताभ्यामन्यत्रानीतं तस्य कोऽपराधो यदि स्वं द्रव्यं हारयति ” – तदर्थमाह 1 । ओघ-वाताहृतं बीजम् | ओघो जलनिषेक:, तेन वायुना चाहृतं नीतं यस्य क्षेत्रे प्ररोहति तस्यैव तद्भवति । एतेनैव सिद्धे विस्पष्टार्थं न बीजी लभते फलमिति । सर्वत्र क्षेत्र-प्राधान्यमित्यर्थः ॥५४ ॥
हिन्दी — पानी या हवा के वेग से ( दूसरे के खेत में बोया गया ) जो बीज बहकर या उड़कर दूसरे के खेत में जाता ( अङ्कुरित होता ) है, वह बीज ( उस बीज का फल – अन्न ) खेत ( जिसमें बीज जाता है, उस खेत ) के स्वामी का ही होता है, बीज बोने वाला उसका कुछ भी फल ( लाभ ) नहीं पाता ॥५४ ॥
एष धर्मो गवाश्वस्य दास्युष्ट्राजाविकस्य च ।
विहङ्गमहिषीणां च विज्ञेयः प्रसवं प्रति ॥ ५५ ॥
भाष्य — अपत्याधिकारात्तद्विषयतैव माविज्ञायीति गवाश्वादिग्रहणम् । यदि वा बीज-फलव्यवहारः सस्यादिविषयतया प्रसिद्धतरस्तन्निवृत्त्यर्थमाह । द्विपदां चतुष्पदां पक्षिणां स्थावराणां च सर्वत्रैष धर्मः । एष इति द्वयं प्रत्यवमृश्यते । अनभिसंधाने यस्य चेत्रं तस्य फलमभिसंधाने चोभयोः । उदाहरणार्थत्वाच्च गवाश्वादिग्रहणस्य श्वमार्जारादिष्वप्यय-मेव न्याय: । तर्हि किमर्थं “ यद्यन्यगोषु ” इति ।
प्रायेण गावः पुरुषाणां भवन्ति, न तथा विहङ्गमादय इति प्रसिद्धेरनुवादोऽसौ ।
दास्यः सप्तभिर्दासयोनिभिरुपगताः । प्रसवः कायजन्म । तं प्रति तत्रेत्यर्थः ॥५५ ॥
हिन्दी - यही ( ९ / ४ ९ -५४ में कथित ) व्यवस्था गाय, घोड़ा दासी, बकरी, भेंड़, पक्षी और भैंस की सन्तान के प्रति भी जाननी चाहिये ॥५५ ॥
विमर्श - उक्त व्यवस्था के अनुसार गाय आदि का स्वामी ही उनमें उत्पन्न हुई सन्तान ( बछवा - बछिया आदि ) को पाने का अधिकारी होता है, साँड़ आदि का स्वामी नहीं,