मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 461–470

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 461–470

पृष्ठ 461

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 461 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४२१ करे । ब्राह्मणी - वैश्या; क्षत्रिया वैश्या; ब्राह्मणी - शूद्रा; ब्राह्मणी - वैश्या और शूद्रा; ब्राह्मणी, क्षत्रिया और शूद्रा; क्षत्रिया; वैश्या और शूद्रा स्त्रियों में उत्पन्न पुत्र भी इसी प्रकार विभाग करके पितृधन को प्राप्त करते हैं । शूद्रा पुत्र का दशमांशमात्र भाग -यद्यपि स्यात्तु सत्पुत्रो यद्यपुत्रोऽपि वा भवेत् । नाधिकं दशमाद्दद्याच्छूद्रापुत्राय धर्मतः ॥ १५४ ॥

भाष्य- - सत्पुत्रो विद्यमानपुत्रः । ब्राह्मणीपुत्र एव वा विद्यमानो विवक्षितो, न द्विजातिपुत्रमात्रम् । अतश्चासति ब्राह्मणपुत्रे क्षत्रियवैश्ययोः सतोरप्यष्टमांशं लभते, केवले च वैश्यपुत्रे तृतीयम् । अन्ये त्वविशेषेण द्विजातिपुत्राभावोऽपुत्रपदेनोक्त इत्याहुः । अस्मिन्पक्षे सपिण्डगामि दशमांशशेषधनं शूद्रो लभते । इयं त्वदुष्टा व्यवस्था । यदा बहुधनं क्षेमे तदा दशमांशं हरेच्छौद्रः । अथ कतिपय-जनजीवनपर्याप्तं तदा शुद्रपुत्रस्यैव । क्षत्रियादीनां समानासमानजातीयास्त्रीजातानां स्मृत्यन्तरे ( याज्ञ ० २।१२५ ) विधिर्दर्शितः– “ क्षत्रजास्त्रिद्व्यकभागा विड्जाः स्युद्वर्येकभागिनः ” । क्षत्रियाजाताः स्व-जातीयविजातीयासु शूद्रपर्यन्तासु वर्णक्रमेण त्र्यादिभागहराः । तदा तेन स्वधनं क्षत्रियस्य शूद्राः षष्ठमंशं लभन्ते, विशश्च तृतीयम् । अन्ये त्वस्य श्लोकस्य सामर्थ्यमाहुः । शूद्रपुत्राय यदा ददाति तदाऽनेन धनं सङ्कलय्य दशोऽशे दातव्यो न तदधिकः सत्यपि स्वातन्त्र्ये । यथा वक्ष्यति— “ यदेवास्य पिता दद्यात् ” ( ९ ।१५५ ) इति । अस्मिन्पक्षे ‘ स पुत्रो दद्यादिति समानाधिकरणे पदे उपपन्नतरे । इतरथा ‘ यस्य सदसत्पुत्रः पिता स दद्यादिति सम्बन्धो दुश्लिष्टः स्यात् । सत्पुत्रपदेनास्य पुत्रादेर-भिधानं, ‘ दद्यादि’ति जीवतः पुत्रसपिण्डादेः । ततश्च यदि क्षत्रियवैश्यापुत्रौ न स्तः केवलौ ब्राह्मणशूद्रौ, तदा न शूद्रस्य दशम एवांशः, किं तर्हि 1 । अत्यल्पं, नाधिकतरं, धनं लभते । यत्र दश गावः सन्ति तत्र चतस्रो ब्राह्मणस्यैका शूद्रस्य पञ्च क्षत्रियवैश्ययोः । यदा तौ न स्तः तदा पञ्चगावस्तयैव कल्पनया ब्राह्मणशूद्राभ्यां विभजनीयाः । यदि सर्वा ब्राह्मण आदद्यान्न चांशहरः स्यान्न चतुरंशहरः । तस्मा'च्चतुरोंऽशान्हरेदि’ति ( ९ ।१५३ ) चतुर्षु भ्रातृषु सत्सु कल्पना । शूद्रस्यापि दशमों-शहरत्वं चतुर्व्वेव । द्वयोस्त्रिषु चतुर्षुभयोर्भागाधिक्यम् ॥ १५४ ॥

पृष्ठ 462

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 462 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४२२ मनुस्मृतिः [ नवमः हिन्दी— ( ब्राह्मण यद्यपि समान जातिवाली स्त्रियों में उत्पन्न पुत्रवाला हो या पुत्रहीन हो; किन्तु धर्मानुसार शूद्रापुत्र के लिए दशमांश से अधिक धन पिता ब्राह्मण न देवे ॥ १५४ ॥

विमर्श — यह निषेध शूद्रा के पुत्र के विषय में किया गया है, अतएव समान जाति वाली अर्थात् ब्राह्मण स्त्री में उत्पन्न पुत्र पाने के अधिकारी न रहने पर ब्राह्मण पिता पिता के के धन धन पान क क्षत्रिया तथा वैश्या में उत्पन्न पुत्र होते ही हैं । अविवाहिता - शूद्रा के पुत्र के भाग का निषेध-ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रापुत्रो न रिक्थभाक् । यदेवास्य पिता दद्यात्तदेवास्य धनं भवेत् ॥ १५५ ॥

भाष्य — न रिक्थभाग द्विजातीनां शूद्रापुत्रः । किं सदा । नेत्याह । यदेवास्य पिता दद्यात् । दायस्य । पित्रा दशमांशकल्पना कृता तदेव तत्तस्य, तदधिकं पैत्रिकं नान्यल्लभते । तत्रापि — शङ्खनोक्तं— “ न शूद्रपुत्रोऽर्थभागो । यदेवास्य पिता दद्यात्स एव तस्य भागो, गोमिथुनं दद्युर्विभागकाले भ्रातर " इति वाक्यशेषः । अन्ये त्वनूढायाः शूद्रायाः पुत्रस्येमं विधिमिच्छन्ति । न ह्यत्र विवाहलिङ्गं किञ्चिद-स्तीति वदन्तः । जातिविशेषवचनः शूद्राशब्दः । अतो यदेवास्य पिता दद्यात्, अतो यदस्य प्रजीवनं पित्रा दत्तं, तदेव दातव्यम् । अथ तेन काचित् विभागकल्पना कृता, यावज्जीवं जीवनाय, तदा तदेवास्य धनं न भ्रातृभिः किञ्चिद्दातव्यम् । यथा गौतमः शूद्रापुत्रप्रकरण एवाह— “ अपरिग्रहीतास्वपि शुश्रूषुश्चेल्लभेत वृत्तिमूलमन्तेवासिविधिना ” ( २८।३ ९ ) इति । तेषां मते क्षत्रियवैश्ययोरनूढयोर्जाता रिक्थहराः प्राप्नुवन्ति । तत्र च कियानंश इति न ज्ञायते । “ यावानंश ऊढयोरिति चेत्तत्रापि नोढाग्रहणं न लिङ्गं वचनं वास्ति । ‘ कथन्नास्ति ’ । “ एक एवौरसः पुत्र, इति धर्मपत्नीष्वौरसो न चानूढयोर्जाताना-मौरसलक्षणमस्ति । उक्तं च अनियुक्तासुतश्चैवेत्यादि ” । अथ “ भ्रातृजायाविषयमेतत् । तत्र किल नियोगे विहितेऽनियुक्तासुत इति प्रतिषेधे-ऽपि तद्विषया बुद्धिरुपजायते ” । अत्राप्यस्ति तर्हि जातमात्रेष्विति । तस्मात्परस्त्रीषु नियोगेन विना नियुक्तासुताः ' सर्वेषां च तेषां प्रजीवनमुक्तम् ॥१५५ ॥

हिन्दी — ब्राह्मण, क्षत्रिय या वैश्य पिता से धन का भागी शूद्रा स्त्री में उत्पन्न पुत्र नहीं

पृष्ठ 463

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 463 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता होता किन्तु इसका पिता जो कुछ इसके लिए दे देता है, वही इस ( शूद्र के होता है ॥१५५ ॥

४२३ पुत्र ) का धन विमर्श - पहले ( ९ ।१५१ तथा १५३ ) शूद्रा स्त्री में उत्पन्न पुत्र के लिए एक भाग पिता के धन में से पाने का अधिकार कह चुके हैं तथा इस वचन से उसको पितृ - धन पाने का निषेध किये हैं; अतएव गुणी तथा गुणहीन पुत्र की अपेक्षा इन दोनों ( ९ । १५१, १५३ तथा ९ ।१५५ ) पक्षों में विकल्प समझना चाहिये; अथवा दशमांश का निषेधक यह वचन अविवाहिता शूद्रा स्त्री में उत्पन्न पुत्र के लिए है यह समझना चाहिये । सजातीय अनेक माताओं में उत्पन्न पुत्रों का भाग—

समवर्णासु वा जाताः सर्वे पुत्रा द्विजन्मनाम् ।

उद्धारं ज्यायसे दत्वा भजेरन्नितरे समम् ॥ १५६ ॥

भाष्य — वाशब्दो द्वितीयं विकल्पमन्तरेणानुपपद्यमानः प्रकृतमपेक्ष्य निराकाङ्क्षो भवति । समवर्णास्वसमवर्णासु वा शूद्रस्यैव सर्वधनहरत्वनिषेधाद्विजातिविषयमेव विज्ञा-यते । तेन ब्राह्मणस्यासति ब्राह्मणीपुत्रे क्षत्रियादिजाताः सर्वधनहरा भवन्तीत्युक्तं भवति । एवं क्षत्रियस्य वैश्यापुत्रः । न त्वयमर्थ: ‘ उद्धारं ज्यायसे दत्वा सर्वेऽसवर्णा जाताः समं सवर्णापुत्रैर्भजेरन् । प्रागुक्तैकांशापचयविरोधात् । यद्यप्युक्तं ‘ निर्गुणेषु सवर्णापुत्रेषु गुणवत्स्वितरेषु युक्तमेव साम्यम् ' । तथा चोक्तं ‘ सवर्णापुत्रो अन्यायवृत्तो न लभेत केषामिति ' ( गौ ० २८।४० ), तदेतदसत् । जातेरत्यन्त-मान्यत्वात् । “ उत्पन्नौ वाऽर्थस्वाम्यमित्याचार्या ” इति । तेनेयमत्र व्याख्या । असत्सु सवर्णेष्वसवर्णास्वपि ये जातास्तेऽपि ज्यायोंशमुद्धारेण सवर्णाद्विभजेरन् ॥१५६ ॥

हिन्दी — द्विजाति ( ब्राह्मण, क्षत्रिया तथा वैश्य ) की समान जातिवाली स्त्रियों में उत्पन्न पुत्र बड़े भाई के लिए ' उद्धार ' ( ९।११२-११५ ) के अनुसार अतिरिक्त भाग ) देकर पिता के शेष धन को बराबर - बराबर ले लेवें ॥ १५६ ॥

शूद्र शूद्रामात्र स्त्री तथा शूद्रपुत्रों का समान भाग-शूद्रस्य तु सवर्णैव नान्या भार्या विधीयते । तस्यां जाताः समांशाः स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत् ॥ १५७ ॥

भाष्य — प्रतिलोमविवाहः शूद्रस्य नेष्यते । उक्तानुवादोऽयम् । तस्यां जाताः समांशाः

स्युरिति ।

पञ्चमस्य जात्यन्तरस्याभावादेवमुक्तम् । सवर्णैव तस्य भार्या, नान्याऽस्तीति॥१५७ ॥

मनु II 29

पृष्ठ 464

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 464 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४२४ मनुस्मृतिः [ नवमः हिन्दी - शूद्र की स्त्री शूद्रा ही होती है दूसरी ( श्रेष्ठ वर्ण की या नीच जातीय ) नहीं तथा उस ( शूद्रा स्त्री ) में यदि सौ पुत्र भी उत्पन्न हों तो वे सब समान ही भाग ( पितृ - धन में से ) प्राप्त करते हैं अर्थात् पूर्व ( ९ ।११२ - ११५ ) कथित ' उद्धार ' भाग उनमें से ज्येष्ठ पुत्र के लिए पृथक् नहीं दिया जाता ॥१५७ ॥

दायाद तथा अदायाद का बान्धवत्व-पुत्रान्द्वादश यानाह नृणां स्वायंभुवो मनुः ।

तेषां षड्बन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः ॥ १५८ ॥

भाष्य- –वक्ष्यमाणसूत्रस्थानमेतत् । बन्धुशब्दो बान्धवपर्यायः ।

गोत्रहरा दायहराश्च षट्, इतरे विपरीताः ।

यदत्र तत्त्वं तदुपरिष्टान्निदर्शयिष्यते ॥१५८ ॥

हिन्दी— ( महर्षि भृगुजी मुनियों से कहते हैं कि ) ब्रह्मा के पुत्र मनु ने मनुष्यों के जिन बारह पुत्रों को ( ९ ।१५ ९ -१६० ) कहा है; उनमें से प्रथम ६ पुत्र दायाद ( पितृ - धन के भागी ) तथा बान्धव ( तिलोदक देने के अधिकारी ) — दोनों ही होते हैं और अन्तिम ६ पुत्र केवल बान्धवमात्र है ॥ १५८ ॥

विमर्श — इस वचन का सार यह है कि प्रथम ६ पुत्र दायाद तथा बान्धव दोनों ही होने से सपिण्ड तथा समानोदकों के लिए पिण्डदान ( श्राद्ध ) तिलाञ्जलिदान कर सकते हैं और अनन्तर सन्तान के अभाव में पितृधन भी ले सकते हैं किन्तु अन्तिम ६ पुत्र दायाद - वर्जित बान्धव मात्र होने से तिलाञ्जलिदान आदि तो कर सकते हैं और अनन्तर सन्तान के अभाव में भी पितृधन को नहीं ले सकते । मेधातिथि का मत है कि ' अन्तिम पुत्र न दायाद ही होते हैं और न बान्धव ही । किन्तु बौधायन ने कानीन ( कन्या - पुत्र ) आदि को बान्धव माना है अतएव मेधातिथि का वचन बौधायन - विरुद्ध होने से चिन्त्य है । द्वादशविध पुत्रों में ६ दायाद - बान्धव - पुत्र-औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च दायादा बान्धवाश्च षट् ॥ १५ ९ ॥ हिन्दी — औरस, क्षेत्रज, दत्तक, कृत्रिम, गूढोत्पन्न तथा अपविद्ध; ये ६ प्रकार के पुत्र १. ' तदाह- कानीनं च सहोढं च क्रीतं पौनर्भवं तथा । स्वयंदत्तं निषादं च गोत्रभाजः प्रचक्षते || ' इति ( म ० मु ० )

पृष्ठ 465

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 465 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ४२५ देने अर्थात् श्राद्ध एवं तर्पणकरने दायाद ( पितृधन के भागी ) तथा बान्धव ( पिण्डोदक द वाले ) होते हैं ॥ १५ ९ ॥

द्वादशविध पुत्रों में ६ बान्धव पुत्र-कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा ।

स्वयंदत्तश्च शौद्रश्च षडदायादबान्धवाः ॥ १६० ॥

भाष्य - श्लोकद्वयेन संख्यानिर्देशो वर्गद्वयप्रदर्शनार्थः ॥ १५ ९ - १६० ॥

हिन्दी – कानीन ( कान्या - पुत्र ), सहोढ, क्रीत, पौनर्भव ( विधवा - पुत्र ), स्वयंदत्त तथा शौद्र ( शूद्रा - पुत्र ) ये ६ प्रकार के पुत्र दायाद ( धन के भागी ) नहीं हैं किन्तु बान्धव ( तिलोदकादि देने के अधिकारी हैं ) ॥१६० ॥

औरस पुत्र से क्षेत्र जादि पुत्रों की हीनता-यादृशं फलमाप्नोति कुप्लवैः सन्तरं जलम् । तादृशं फलमाप्नोति कुपुत्रैः सन्तरंस्तमः ॥ १६१ ॥

भाष्य — क्षेत्रजादीनामौरसेन सहोपदेशात्तुल्यत्वाशङ्का । तन्निषेधार्थमिदम् । न तुल्य-मौरसेनोपकारं कर्तुं शक्ताः कुपुत्राः क्षेत्रजादयः । असत्यपि विशेषश्रवणे प्रकृतत्वादेवं व्याख्यानयन्ति । अन्ये तु कुपुत्राननियुक्तासुतान्मन्यन्ते । एतदुक्तं भवति । नैतेषु सत्सु पुत्रवानहमिति कृतिनमात्मानं मन्यन्ते ॥ किं तह्यैरसो-त्पादने पुनरपि यत्नवता भवितव्यम् । तमः पारलौकिकं दुष्कृतकर्मजं दुःखं ऋणानपाकरणनिमित्तं “ सप्रजया पितृभ्य ’ ’ इति ॥१६१ ॥

हिन्दी - तृण आदि की बनी हुई दूषित नाव से पानी को पार करता हुआ मनुष्य जैसा फल पाता है वैसा ही फल ( क्षेत्रज आदि ) कुपुत्रो के द्वारा अन्धकार ( रूप पारलौकिक दुःख ) को पार करता हुआ पाता है ( अतएव क्षेत्रजादि पुत्र और पुत्र के समान सम्पूर्ण कार्य करने में समर्थ नहीं होते; बल्कि पारलौकिक दुःख को पार करने में औरस पुत्र ही समर्थ होता है ) ॥१६१ ॥

औरस तथा क्षेत्रज पुत्र के विभाग का निर्णय-यद्येकरिक्थिनौ स्यातामौरसक्षेत्रजौ सुतौ । यस्य यत्पैतृकं रिक्यं स तद्गृह्णीत नेतरः ॥ १६२ ॥

भाष्य — क्लीबस्य प्रागुपात्ते क्षेत्रजे ' यस्तल्पजः प्रमीतस्य व्याधितस्य वे'ति, पश्चा-

पृष्ठ 466

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 466 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४२६ मनुस्मृतिः दौषधे कथञ्चित् क्लीबत्वनिवृत्तौ सम्भवति, तदीयमेवासौ रिक्थं लभेतेति । [ नवमः जनयितुर्यदि नाम पितृव्यपदेशः स्यादपि जननहेतुकः, तस्मादपि पुत्रः सुतोयमुपचा-रात्क्षेत्रज इत्युक्तः । तत्रौरसेन पितृधने गृहीते । कथञ्चित् जनयितुः अन्यदपत्यन्नोत्पादितं भवतीति । न च ‘ परा’यत्तमेव प्रीत्यादिना धनं कृतं न चास्य सपिण्डाः सन्ति । अस्यामव-स्थयां यद्यस्य पित्र्यमुपपद्यते एतदेव लिङ्गम् । अनियुक्तासुतादयोऽसत्सु सपिण्डेषु जनयितु रिक्थहरा भवन्तीति । अन्ये तु व्याचक्षते । सति दायादे समुत्पन्नः क्षेत्रजः स जनयितुर्लभते रिक्थं, न क्षेत्रिकात्, सत्यौरसे । उक्तश्च तस्य सत्यौरसे भागः “ औरसक्षेत्रजौ पुत्रौ पितू रिक्थस्य

भागिनौ ” इति । “ षष्ठं तु क्षेत्रजस्यांशम् ” इति ।

एकरिक्थिनौ एकहस्तस्थधनौ यथा च तौ भवतस्तथा दर्शयति ॥ १६२ ॥

हिन्दी – यदि एक व्यक्ति के धन के अधिकारी औरस तथा क्षेत्रज — दोनों ही – पुत्र हों तो वह धन जिसके पिता का है, वही अर्थात् औरस पुत्र ही ग्रहण करे दूसरा अर्थात् क्षेत्रज पुत्र नहीं ॥ १६२ ॥।

विमर्श - ' पुत्रहीन देवर या सपिण्ड द्वारा नियोगपूर्वक ( ९ ।५ ९ -६१ ) उत्पन्न पुत्र दोनों ( अपने उत्पादक पिता तथा जिसकी स्त्री से उत्पन्न हुआ है, उस पिता ) के धन पाने तथा उन दोनों को पिण्डदान करने का अधिकारी होता है ' इस याज्ञवल्क्य स्मृति के वचनानुसार उक्त दोनों पुत्र को पिता के धन का अधिकार प्राप्त करने का विधान होने से यह वचन कहा गया है । आगे ( ९ ।१५४ ) ' क्षेत्रज पुत्र के लिए औरस पुत्र पिता के धन का षष्ठांश देवे ' यह वचन बहुपुत्रविषयक होने से प्रकृत वचन ( ९ ।१६२ ) से विरुद्ध नहीं पड़ता । पूर्वोक्त याज्ञवल्क्य स्मृति का वचन तो पिता के औरस पुत्र नहीं होने पर व्यवस्थापक है । मेधातिथि तथा गोविन्दराज की ' औरस तथा अनियुक्ता - पुत्र के विषय में यह वचन कहा गया है ' ऐसी व्याख्या – अनियुक्ता - पुत्र के अक्षेत्रज होने से पहले ' अनियुक्तासुतश्च....... ' ( १।१४३ ) उसके धनसंग्रह करने का निषेध करने से और ‘ एक धन के अधिकारी हों ' एतदर्थक ' यद्येकरिक्थिनौ ' ( ९ ।१६२ ) का अन्वय नहीं होने से ठीक नहीं है । क्षेत्रज पुत्र के बाद औरस पुत्र के उत्पन्न होने पर विभाग-एक एवौरसः पुत्रः पित्र्यस्य वसुनः प्रभुः । शेषाणामानृशंस्यार्थं प्रदद्यात्तु प्रजीवनम् ॥ १६३ ॥

-सत्यौरसे क्षेत्रजादयः सर्वेऽदायादाः प्रजीवनमौरसाल्लभेरन् ।

भाष्य-आनृशंस्यमपापम् । अददत्पापमाप्नोति ॥१६३ ॥

पृष्ठ 467

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 467 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४२७ हिन्दी — केवल औरस पुत्र ही पिता के धनका स्वामी होता है, शेष ( क्षेत्रज पुत्र को छोड़कर बाकी दत्तक आदि ) पुत्रों को दोषनिवृत्ति के लिए भोजन - वस्त्र आदि ( खोरिश के रूप में ) देना चाहिये ॥१६३ ॥

षष्ठं तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यात्पैतृकाद्धनात् ।

औरसो विभजन्दायं पित्र्यं पञ्चममेव वा ॥ १६४ ॥

भाष्य — क्रीतादिपुत्रवत्प्रजीवनमात्रे प्राप्ते क्षेत्रजस्य भागविकल्पोऽयमुच्यते । स च गुणापेक्षः ॥१६४ ॥

हिन्दी — पिता के धन में से विभाजन ( बँटवारा ) करता हुआ का षष्ठांश या पञ्चमांस दे देवे ॥१६४ ॥

और पुत्र, क्षेत्रज पुत्र विमर्श - पञ्चमांश तथा षष्ठांश का विकल्प दत्तकादि पुत्रों के गुणी तथा गुणहीन होने का क्रम से जानना चाहिये ।

औरस क्षेत्रजौ पुत्रौ पितृरिक्थस्य भागिनौ ।

दशापरे तु क्रमशो गोत्ररिक्थांशभागिनः ॥ १६५ ॥

भाष्य- -आद्योऽयं श्लोकः पूर्वोक्तविध्यनुवाद एव न पुनर्विध्यन्तरम् । औरसेन साम्यं क्षेत्रजस्य नेष्यते । गोत्रभागिनो रिक्थांशभागिनश्च । रिक्थांशः प्रजीवनसंमित इत्युक्तः । दत्तके च १ क्षेत्रजवत् । स्मृत्यन्तरमुदाहरन्ति । क्रमशः । औरसक्षेत्रजौ युगपद्भागहरावन्येषां तु पूर्वाभाव उत्तरस्य भागहरत्वम् । “ यद्येषां षट् दायादाः षडदायादा इति, वर्गद्वयप्रतिभागेन दायादादायादयोरमयो रिक्थवचनमुपपन्नम् । ’ सत्यौरसेऽदायादा इति । आद्याः षण्महोपकारा इतरे षट् न्यूना इति । आद्य औरसादन्ये समानफलाः । एवमुत्तरे षट् ततो न्यूनाः । अवान्तरापेक्षया तुल्या एव । न पूर्वोत्तरपठितानां भेदोऽस्ति ॥१६५ ॥

हिन्दी— ( बारह प्रकार ( ९ ।१५ ९ -१६० ) के पुत्रों में से ) केवल औरस तथा क्षेत्रज-ये दो ही पुत्र पिता के धन के भागी होते हैं, शेष दस प्रकार प्रकार के पुत्र १ ) राम दस रसमान पितृधन के भागी होते हैं ॥१६५ ॥

के तो क्रमशः गोत्र के बारह प्रकार के पुत्रों में ' औरस ' पुत्र का लक्षण-स्वक्षेत्रे संस्कृतायां तु स्वयमुत्पादयेद्धि यम् । तमौरसं विजानीयात्पुत्रं प्राथमकल्पिकम् ॥ १६६ ॥

पृष्ठ 468

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 468 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४२८ मनुस्मृतिः ' प्र [ नवमः आत्मीयवचनः स्वशब्दो न समानजातीयतामाह । एतेन स्वयं संस्कृतायां जात औरस इतरथाऽसंस्कृतायां निवृत्तिपरः संस्कृतशब्दः सम्भाव्यते । ततश्चान्येन संस्कृताया-मन्य औरसः स्यात् । उक्तार्थे च स्वशब्दे क्षत्रियादिपुत्रा आप्यौरसा भवन्ति । न हि तेषा-मन्यत्पुत्रलक्षणमस्ति । अन्ये तु प्राथमकल्पिकमौरसविशेषणं मन्वानाः क्षत्रियापुत्रानौरसानसम्पूर्णलक्षणा-न्मन्यन्ते । एवं तु व्याख्याने यथा स्वक्षेत्रे संस्कृतायामसम्पूर्णलक्षण औरसस्तच्च स्वेऽसंस्कृतायां प्राप्नोति । किं पुनः क्षत्रियादीनामौरसत्वेन । पुत्रास्तावद्भवन्ति परिमितांशभाजश्च । अथोच्यते “ असत्यौरसक्षेत्रजादिलक्षणे द्वादशसंख्यानियमात्कथं पुत्रत्वमिति ” । अत्रोच्यते । किं लक्षणेन । लोकतो व्यवहारप्रसिद्धेः । तथाहि यो यतो जात: स तस्य पुत्र इति लौकिका व्यवहरन्ति । तथा चाजनके कश्चित्पितृव्यवहारं कुर्वन्नन्येनेति बोध्यते नैष ते पिता न हि त्वमनेन जात इति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जनकः पिता जन्यश्च पुत्र इत्येतदवगम्यते । विशेषव्यपदेशार्थस्तु लक्षणारम्भः । यत्तु क्षेत्रजादेरजनके वा पुत्रत्वमिति, तत्कार्य-निबन्धनमपुत्रास्यापि कार्यविधानात्पुत्रत्वम् । पुत्रत्वस्य तन्निषेधान्न जातत्वमिति । तथा चैते प्रतिनिधय उच्यन्ते । तैरत्रायम् । जन्मनिबन्धे हि पुत्रत्वे औरसपुनर्भवनियुक्तासुतानां विशेषो न स्यात् । जन्मनस्तुल्यत्वात् । किञ्च पुत्रकार्यकारणान्नैव कश्चिदपुत्रः स्यात् । यस्तु लौकिको व्यवहारः, असौ जनकेऽपि पितृव्यवहारदर्शनादव्यभिचारी । तेन सत्यपि प्रयोगे इन्द्रादिशब्दवल्लोकतोऽर्थातिशयाच्छास्त्रे चोत्पत्तिविधानाद्भार्या-दिव्यवहारवत् पुत्रव्यवहारोऽवगन्तव्यः । “ तत्र च यदौरसस्य प्राथमकल्पिकत्ववचनं तत्र व्यवहारोऽवगन्तव्यः । न व्यवहारे किं तर्ह्यपकारेऽपि । पितुरुपकारेण दृष्टं यथौरसो भूयांसं शक्नोत्युपकर्तुमिति प्राथमक-ल्पिकमिति पदं ज्ञापयति । उपकारापचयाभिप्रायाश्च प्रतिनिधिव्यवहारः । न ह्येषां प्रति-निधिता सम्भवति प्रारब्धस्य कर्मणोऽङ्गोपचारप्रतिनिधेः । न च पुत्रः कर्मागं, अपत्यो-त्पादनकर्मणो गुणकर्मत्वात् । तेन सत्येव क्षेत्रजादीनां पुत्रत्वे प्रतिनिधित्ववचनमौर-सत्वप्रशंसार्थम् । यथा - ‘ ऽपशवो वाऽन्ये गोऽश्वेभ्यः पशवो गोऽश्वा इति ' पशूनामपशुत्व-वचनं गवाश्वानां प्रशंसितुम् । यथा च यो यदीयाद्बीजाज्जातः स तस्य न पुत्र इति, तथा च दर्शितं महाभारते । द्वैपायनाज्जाताः पाण्डुघृतराष्ट्रविदुरादयो नैते व्यासपुत्रा इति व्यपदिश्यन्ते ।

पृष्ठ 469

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 469 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ४२ ९ यथा च सप्रयोजनं चत्रियादिपुत्राणामौरसत्वं तथोपपादितम् । पुत्रिकापुत्रस्य पुत्रत्वे द्वादशसंख्यातिरेक आप्नोति । भवतु को दोषः । त्रयोदशोऽयं पुत्रोऽस्तु । औरसेन तुल्यफलत्वात् तद-ग्रहणम् । तत्साम्याच्च । तथा च स्मृत्यन्तरं “ तत्समः पुत्रिकासुतः ” इति ( याज्ञवल्क्य २।१२८ ) ॥ १६६ ॥

हिन्दी – विधिपूर्वक विवाहित समान जातिवाली स्त्री में पुरुष स्वयं जिस पुत्र को उत्पन्न करता है, उसे मुख्य ( सब प्रकार के पुत्रों में प्रधान ) ' औरस ' पुत्र जानना चाहिये ।

' क्षेत्रज ' पुत्र का लक्षण-यस्तल्पजः प्रमीतस्य क्लीबस्य व्याधितस्य वा ।

स्वधर्मेण नियुक्तायां स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः ॥ १६७ ॥

भाष्य - व्याधितस्याप्रतीकारराजयक्ष्मादिव्याधितस्य ।

अवशिष्टं स्पष्टम् ॥१६७ ॥

हिन्दी – मरे हुए, रोगी अथवा नपुंसक पुरुष की स्त्री में ' नियोग विधि ' ( ९ ।५ ९-६२ ) से उत्पन्न पुत्र ‘ क्षेत्रज ' कहा गया है ॥१६७ ||

' दत्तक ' पुत्र का लक्षण-माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि ।

सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्रिमः सुतः ॥१६८ ॥

भाष्य — ‘ च ’ शब्दः पठितुं युक्तो “ माता पिता चेति ” । न ह्युभयोरपत्यमन्यतरानि-च्छायां दातुं युक्तम् । अथापि वाशब्दः पठ्यते । तथा चोक्तम् " माता पिता वा दद्यात्, तयोरपि पिता श्रेयान् ” इति कार्यान्तरविनियोगविषयमेतत् । ननु सत्वापत्तौ सानुमापीदृशं दशान्तु पितरि पुत्रं प्रति दातृत्वं नास्ति । सत्यपि तूत्तरवचने अभावो बीजिनो नास्ति वियोगे विशेषविषयत्वात्सदृशेत्युक्तम् । आह च वसिष्ठः– “ न स्त्री पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयाच्च ' ( अ ० १५, सू ० १ ) इति । सदृशं न जातितः । किं तर्हि, कुलानुरूपैर्गुणैः । क्षत्रियादिरपि ब्राह्मणास्य दत्तको

युज्यते ।

प्रीतिग्रहणं लोभादिना प्रतिषेधार्थम् ॥१६८ ॥

हिन्दी - माता या पिता ( ग्रहण करनेवाले ) समान जातिवाले जिस पुत्र को ( पुत्र के अभावरूप ) आपत्तिकाल में प्रेमपूर्वक ( भय या लोभ से नहीं ) जल के साथ अर्थात् सङ्कल्प

पृष्ठ 470

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 470 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४३० मनुस्मृतिः कर देते हैं, उसे ‘ दत्त्रिम ' ( दत्तक, दत्त ) पुत्र जानना चाहिये ॥१६८ ॥

' कृत्रिम ' पुत्र का लक्षण—

सदृशं तु प्रकुर्याद्यं गुणदोषविचक्षणम् ।

पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्तं स विज्ञेयश्च कृत्रिमः ॥ १६ ९ ॥

भाष्य – अत्रापि सदृशो गुणत एव विज्ञेयः । [ नवमः ये तु ' सदृशं ' सवर्णं व्याचक्षते, तेषां ' सजातीय ' इति एष पाठो युक्तो यद्ययमर्थो-ऽभिप्रेतः । न तु जात्या सादृश्यमपि तूक्तमेव । गुणदोषविचक्षणम् । केचिदाहुः - ' तावन्न क्रियते यावन्न प्राप्तव्यवहारः, न ह्यसौ गुणदोषान् जानाति । तदा त्वेवं जानाति येनाहं जातो येन च सम्प्रति पुत्रतया भरणं मे क्रियते तस्याप्यहं पुत्र’इत्यभ्युपगतपुत्राभावात्तथैव ग्रहीतव्योऽपि त्वन्यतरत्वे विशेषो नास्ति ॥ १६ ९ ॥ हिन्दी – मनुष्य, गुण तथा दोष ( समान जातिवाले माता - पिता के श्राद्ध आदि पारलौकिक क्रिया करना गुण तथा नहीं करना दोष ) को जाननेवाले एवं ( माता - पिता आदि की ) सेवा आदि कार्य से युक्त समान जातिवाले जिस पुत्र को अपना पुत्र मान लेता है, वह ' कृत्रिम ' पुत्र कहा जाता है ॥१६९ ॥

' गूढ ' पुत्र का लक्षण-उत्पद्यते गृहे यस्तु न च ज्ञायेत कस्य सः ।

स गृहे गूढ उत्पन्नस्तस्य स्याद्यस्य तल्पजः ॥ १७० ॥

भाष्य — न च ज्ञायेत माता यद्युद्भ्रान्ता बहुशो गता वा तदा न ज्ञायते का पुनस्तस्य जातिर्यतः पूर्वैरुक्तं ' अविज्ञातबीजिनो मातृत: ' । एतच्च यत्र हीनजातीयपुरुषशङ्का नास्ति । तदाशङ्कायां हि प्रतिलोमसम्भवः । प्रति-लोमत्वान्न क्वचित्पुत्रकार्याधिकारिणः ॥१७० ॥

हिन्दी — जिसके घर में स्त्री को पुत्र उत्पन्न हो तथा ' यह पुत्र समान जातिवाला है ’ ऐसा ज्ञात होते हुए भी ‘ किससे उत्पन्न हुआ है? ' यह मालूम नहीं हो; इस प्रकार गुप्त रूप से घर में उत्पन्न वह पुत्र जिस स्त्री से उत्पन्न होता है उसी के पतिका ' गूढ ' पुत्र कहा जाता है ॥१७० ॥

' अपविद्ध ' पुत्र का लक्षण–

मातापितृभ्यामुत्सृष्टं तयोरन्यतरेण वा ।

यं पुत्रं परिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यते ॥ १७१ ॥