मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 491–500
मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 491–500
पृष्ठ 491
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४५१ हिन्दी – ( केवल इस समय में ही नहीं किन्तु ) पूर्वकाल में भी यह द्यूत ( जुआ ) बड़ा विरोधकारक देखा गया है, इस कारण बुद्धिमान मनुष्य हँसी - मजाक के लिए भी द्यूत का सेवन न करे ॥२२७॥ द्यूतकारक का राजेच्छानुसार दण्ड-प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा तन्निषेवेत यो नरः ।
तस्य दण्डविकल्पः स्याद्यथेष्टं नृपतेस्तथा ॥ २२८ ॥
भाष्य-- विविधः कल्पो विकल्पः । सम एव राज्ञोच्यते ।
' द्यूतधर्मं निबोधत ' ( ९ ।२२० ) इति तत आरभ्य द्वित्राः श्लोका विधायकाः ।
सर्वोऽप्यर्थवादः ॥ २२०-२२८ ॥
हिन्दी — जो छिपकर या प्रकट रूप में द्यूत ( जुआ ) खेलता है, उसके लिए राजा की जैसी इच्छा होती है, उसी के अनुसार दण्ड होता है ॥२२८ ॥
दण्ड देने में असमर्थ होने पर—
क्षत्रविट्शूद्रयोनिस्तु दण्डं दातुमशक्नुवन् ।
आनृण्यं कर्मणा गच्छेद्विप्रो दद्याच्छनैः शनैः ॥ २२ ९ ॥
भाष्य - क्षत्रियादयो निर्धना न बन्धनेनावसादयितव्याः । किंतर्हि? कर्मणा यद्य-स्योचितं कर्म राजोपयोगि तेन दण्डधनं संशोधयितव्याः । ब्राह्मणस्तु कुटुम्बानामविरोधेन शनैर्दाप्यः । बन्धताडनकर्मणी तस्य निषिध्येते
धनिकविषयः प्रागुक्तः श्लोकः । दण्डविषयोऽयम् । अपौनरुक्त्यम् ॥२२९ ॥
हिन्दी के शूद्र दण्डद्रव्य ( जुर्माना ) देने में - राजा द्वारा दण्डित क्षत्रिय, वैश्य या असमर्थ हो तो राजा उनसे काम कराकर दण्डद्रव्य की पूर्ति ( वसूली ) करे । ब्राह्मण यदि दण्ड द्रव्य देने में असमर्थ हो तो राजा उससे धीरे - धीरे दण्डद्रव्य ( जुर्माना ) को ग्रहण करे ( किन्तु ब्राह्मण से काम कराकर दण्डद्रव्य की पूर्ति न करावे ) ॥२२ ९ ॥ स्त्री, बाल आदि को दण्ड– स्त्रीबालोन्मत्तवृद्धानां दरिद्राणां च रोगिणाम् । शिफाविदलरज्ज्वाद्यैर्विदध्यान्नृपतिर्दमम् ॥२३० ॥
भाष्य — दमम् । कर्मकरणेऽप्यसमर्था दरिद्रा एव गृह्यन्ते । महापातकिनां साम्यात्त-च्छिफादिभिस्ताडनम् । शिफा लता । विदलं वृक्षत्वक् ॥२३० ॥
हिन्दी —स्त्री, बालक, उन्मत्त ( पागल ), वृद्ध, दरिद्र और रोगी मनुष्यों को पेड़ों की
पृष्ठ 492
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४५२ मनुस्मृतिः [ नवमः ( जड़ ) या बाँस से मारकर या रस्सी से बाँधकर राजा दण्डित करे ( इनपर अर्थदण्ड अर्थात् जुर्माना न करे ) ॥ २३० ॥
राजनियुक्त अधिकारी को कार्य न करने पर दण्ड-ये नियुक्तास्तु कार्येषु हन्युः कार्याणि कार्यिणाम् । धनोष्मणा पच्यमानास्तान्निःस्वान्कारयेन्नृपः ॥ २३१ ॥
भाष्य — ये कार्यिणामर्थिप्रत्यर्थिनां कार्येषु व्यवहारदर्शितादिषु नियुक्ता अधि-कृता राजस्थानीयप्रभृतयस्ते धनोष्मणा पच्यमाना अन्यतरस्माद्धनं गृहीत्वा कार्याणि नाशयेयु - स्तान्निःस्वान्कारयेत्सर्वस्वहरणं तेषां कार्यम् । सत्यानामभ्यासेन वर्तमानानां सत्यपि वक्ष्यमाणदण्डान्तरविधावेष एव दण्डी न्याय्यः । येऽप्यन्ये सेनापतिप्रभृतयः कस्यचित्साहाय्यके नियुज्यन्ते ततश्चार्थं गृहीत्वा शयन्ति तेऽप्येवमेव दण्ड्याः । अन्ये तु ‘ येऽनियुक्ता ’ इत्यकारप्रश्लेषं पठन्ति । ये राजवल्लेख्याद्बलातिशयाद्वाऽ-न्यस्य साहाय्यं कुर्वन्ति, कार्यनाशनार्थं द्वितीयस्य, तेषामयं दण्डः ।
धनोष्मणेत्यविवक्षितम् । अनियुक्ता इत्येतदेव प्रधानम् ॥२३१ ॥
हिन्दी — राजा के द्वारा कार्य में नियुक्त जो राजाधिकारी पुरुष घूस आदि के धन की गर्मी ( घमण्ड ) से कार्य को नष्ट कर दें तो राजा उनकी सम्पत्ति को अपने अधीन कर ले ॥२३१ ॥
कपटपूर्वक लेखादि लिखने वालों को दण्ड-कूटशासनकर्तृश्च प्रकृतीनां च दूषकान् ।
स्त्रीबालब्राह्मणघ्नांश्च हन्याद्द्द्द्विटसेविनस्तथा ॥ २३२ ॥
भाष्य — कूटशासनस्य कर्तारो यन्नैव राज्ञादिष्टं तद्राजकृतमिति वदन्ति । शासनं राजादेशः । ‘ एतस्य गृहे न भोक्तव्यम् ', ' अस्य चायं प्रसाद आज्ञात ', ' इयं वा स्थिती राज्ञा कृतेति ’ पत्रकं राजाधिकृतलेखकलिखितमिति ' शासनं ' राजादेशसम्बन्धेन शासनम् । तत्कूटं कुर्वन्ति पालयन्ति । प्रकृतीनां क्रुद्धलुब्धानां दूषका भेदकाः ।
स्त्रीबालयोर्ब्राह्मणस्यापि हन्तारः ।
द्विट्सेविनो राजशत्रुसेविनः प्रच्छन्नं गतागतिकान् ॥ २३२ ॥
हिन्दी – कपटपूर्वक राजाज्ञा लिखनेवाले, प्रकृति ( मन्त्री, सेनापति आदि राज-
पृष्ठ 493
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४५३ परिजनों ) को फोड़नेवाले तथा स्त्री, बालक और ब्राह्मणों की हत्या करनेवालों एवं शत्रु का सेवन करने वालों का वध करके दण्डित करे ॥२३२ ॥
धर्मपूर्वक किये कार्यादि का अपरिवर्तन—
तीरितं चानुशिष्टं च यत्र क्वचन यद्भवेत् ।
कृतं तद्धर्मतो विद्यान्न तद्भूयो निवर्तयेत् ॥ २३३ ॥
भाष्य- - यत्र क्वचन राजाधिकरणे व्यवहारपदं तीरितम् । पारतीरकर्मसमाप्तौ । निश्चितम् । असौ यत्र प्रयुञ्जीतेति न केवलं वाचा सत्यैरुक्तं यावदनुशिष्ट दण्डप्रणयनं कृतम् । तद्राजा कृतमेव विद्यात् । न पुनर्निवर्तयेदन्तरेण द्विगुणं दण्डम् । यथाह—— दण्डमास्थाय तत्कार्यं पुनरुद्धरेत् ” इति ॥२३३ ॥
- “ द्विगुणं धनग्रहणसम्बन्धेन पूर्वं निःस्वीकरणम् । अयं तु निमित्तान्तरेणाज्ञानादिना । हिन्दी — जिस किसी व्यवहार ( मुकदमे ) में जो शास्त्रव्यवस्था के अनुसार निर्णीत कर लिया गया हो और जो दण्डविधमान कर दिया गया हो; उसे धर्मपूर्वक किया हुआ जानना चाहिये और उसमें ( निष्कारण ) परिवर्तन नहीं करना चाहिये ( तथा किसी कारण - विशेष के होने पर तो परिवर्तन भी करना ही चाहिये ) ॥ २३३ ॥
[ तीरितं चानुशिष्टं च यो मन्येत विकर्मणा । द्विगुणं दण्डमास्थाय तत्कार्यं पुनरुद्धरेत् ॥ ६ ॥ ]
[ हिन्दी— जिस किसी व्यवहार ( मुकदमे ) में निर्णय कर लिया गया हो और दण्ड भी कर दिया गया हो; किन्तु राजा उसे न्याययुक्त नहीं समझे तो अधिकारियों को दुगुना दण्डित करके उस कार्य को फिर से देखे || ६ || ] अधर्मपूर्वक किये गये कार्यादि का परिवर्तन-अमात्याः प्राड्विवाको वा यत्कुर्युः कार्यमन्यथा । तत्स्वयं नृपतिः कुर्यात्तं सहस्रं च दण्डयेत् ॥ २३४ ॥
भाष्य — धनग्रहणसम्बन्धेन पूर्वं निःस्वीकरणम् । अयं तु निमित्तान्तरेण अज्ञादिना ।
अमात्यो राजस्थानीयादिः ।
तं सहस्रं च दण्डयेत् । गर्गशतदण्डनवत्समुदायेन वाक्यपरिसमाप्तिः ॥२३४ ॥
हिन्दी - मन्त्री या न्यायाधीश ( जज आदि राजाधिकारी ) जिस कार्य को ठीक ( न्यायपूर्वक ) नहीं किये हों, उस कार्य को राजा स्वयं करे और उन्हें सहस्र पण ( ८।१३६ ) से दण्डित करे ॥२३४ ॥
पृष्ठ 494
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४५४ मनुस्मृतिः [ नवमः विमर्श - राजनियुक्त अधिकारियों पर यह दण्डविधान बिना घूस लिये अन्यायपूर्वक निर्णय करने पर है, घूस लेकर अन्यायपूर्वक निर्णय करने पर तो उन अधिकारियों की सब सम्पत्ति लेकर दण्डित करने का विधान पहले ( ९ ।२३१ ) में ही कह चुके हैं ।
चतुर्विध महापातकी --ब्रह्महा च सुरापश्च तस्करो गुरुतल्पगः ।
एते सर्वे पृथक् ज्ञेया महापातकिनो नराः ॥ २३५ ॥
भाष्य - सुरापो ब्राह्मण एव महापातकी । तस्करो ब्राह्मणसुवर्णापहारी । नराः
कथिताः ।
उक्तार्थकथनमुत्तरार्थम् ॥२३५ ॥
हिन्दी – ( १ ) ब्राह्मण की हत्या करनेवाला, ( २ ) मद्य पीनेवाला ( ' पैष्टी ' मद्य को पीनेवाला ) द्विज ( ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्य ) और ' पैष्टी माध्वी- गौडी ' ( क्रमश: आटा, महुआ तथा गुड़ से बने हुए ) मद्य को पीनेवाला ब्राह्मण, ( ३ ) ( ब्राह्मण के सुवर्ण को ) चुरानेवाला एवं ( ४ ) गुरुपत्नी के साथ सम्भोग करनेवाला और पृथक् - पृथक् कर्म करनेवाले इन सबको महापातकी जानना चाहिये ॥ २३५ ॥
प्रायश्चित्त नहीं करने वाले महापातकियों को दण्ड-चतुर्णामपि चैतेषां प्रायश्चित्तमकुर्वताम् । शारीरं धनसंयुक्तं दण्डं धर्म्यं प्रकल्पयेत् ॥ २३६ ॥
I भाष्य— “ ननु च सुरापो ब्राह्मण एव पातकी । तस्य च शरीरसंयुक्तो दण्डो नास्ति ‘ न. शारीरो ब्राह्मणो दण्ड ’ इति तत्र चतुर्णामपीति कथं ” केचिदाहुः । पतितः सम्प्रयुक्तो गृह्यते पूर्वमनुपात्तोऽपि । चतुःसंख्यासामर्थ्यात् । अन्ये त्वंकनं शरीरसंयुक्तमित्याहुः । तच्च ब्राह्मणस्याप्यस्ति । अन्ये त्व'पि’शब्दात्पञ्चानामयं दण्ड इत्याहुः । चतुर्णामपि । अपिशब्दात्पञ्चमस्यापि तत्संसर्गिणः । ब्राह्मणस्य वधे पूर्वं शरीरदण्ड उक्त एव, “ स्त्रीबालब्राह्मणघ्नांश्च हन्यादि ' ति ।
अनेनान्तःशरीरयुक्तमङ्कनमेवोच्यते ।
धर्म्यमित्यपराधानुरूपेण गुरुतरलाघवं कार्यमित्यर्थः ॥ २३६ ॥
हिन्दी - राजा प्रायश्चित नहीं करनेवाले इन चारों प्रकार के महापातकियों को शारीरिक तथा अपराधानुसार आर्थिक दण्ड से धर्मानुसार ( आगे ( ९।२३७-२४० ) कहे गये दण्ड से ) दण्डित करे ॥२३६ ॥
पृष्ठ 495
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता
गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः ।
तस्करे श्वपदं कार्यं ब्रह्मण्यशिराः पुमान् ॥ २३७ ॥
४५५ भाष्य — ललाटाङ्कनम् । प्रतिषेधविधौ “ नाङ्क्या राज्ञा ललाटे स्युः ” ( ९ ।२४० ) इतितच्छ्रवणात् ॥२३७ ॥
हिन्दी — गुरुपत्नी के साथ सम्भोग करनेवाले ( के ललाट ) में भग का चिह्न, मद्य पीने वाले ( के ललाट ) में सुरापात्र का चिह्न, ब्राह्मण के सुवर्ण को चुराने वाले ( के ललाट ) में कुत्ते के पैर का चिह्न तथा ब्राह्मण की हत्या करनेवाले ( के ललाट ) में शिरकटे मनुष्य को चिह्न ( तपाये हुए लोहे से ) करा देवे ॥ २३७ ॥
असम्भोज्या ह्यसंयाज्या असंपाठ्याविगर्हिताः ।
चरेयुः पृथिवीं दीनां सर्वधर्मबहिष्कृताः ॥ २३८ ॥
भाष्य — सर्वधर्मग्रहणादेवासम्भोजनादीनां सिद्धे प्रतिषिद्धे दोषगुरुत्वख्यापनार्थ-मेषामुपादानम् । सम्भोग एकत्र ग्रसनं गीतादिश्रवणं च । संयाजनं तेषामेव याजनं तै: सह याजनं वा । एवं संपाठोऽपि द्रष्टव्यः । असंपाठ्या-विगर्हिता इति । असंपाठ्याश्च विगर्हिताश्चेति द्वन्द्व: । दीना इति । सत्यपि स्वरत्वे तत्सम्बन्धिनिषेधमिक्षादिभोजनेन परयाऽवज्ञया च वस्त्रखण्डादिवर्जनम् ॥२३८ ॥
हिन्दी – ( ये चतुर्विध ( ९ ।२३५ ) महापातकी ) असम्भोज्य ( अन्न आदि खिलाने के अयोग्य ), असंयाज्य ( यज्ञादि सत्कर्म कराने के अयोग्य ), असम्पाठ्य ( पढ़ाने के अयोग्य ), अविवाह्य ( विवाह के अयोग्य ), समस्त धर्म – ( कार्यों ) से बहिष्कृत एवं दीन होकर पृथ्वी पर घूमा करें ॥२३८ ॥
ज्ञातिसबन्धिभिस्त्वेते त्यक्तव्याः कृतलक्षणाः । निर्दया निर्नमस्कारास्तन्मनोरनुशासनम् ॥ २३ ९ ॥ भाष्य - कृतलक्षणा इति निश्चिते कार्यकारणत्वे इत्यर्थः । व्याध्यादियोगेप्येषु दया न कर्तव्या । ज्येष्ठ्यादिगुणयोगेऽपि च नैते नमस्कार्याः
प्रत्युत्थानादिभिः ।
एष एव वचनसामर्थ्याद्धर्मो विज्ञेयः ॥२३९ ॥
हिन्दी- - उक्त ( ९ ।२३७ ) चिह्नों से चिह्नित ये जातिवालों तथा ( मामा आदि ) सम्बन्धियों से त्याज्य हैं, दया के अयोग्य हैं और नमस्कार के अयोग्य है; ऐसा मनु का आदेश है ॥२३९ ॥
मनु II 31
पृष्ठ 496
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४५६ मनुस्मृतिः
प्रायश्चित्तं तु कुर्वाणाः पूर्वे वर्णा यथोदितम् ।
नाङ्कया राज्ञा ललाटे स्युर्दाप्यास्तूत्तमसाहसम् ॥ २४० ॥
[ नवमः भाष्य - शूद्रादन्ये पूर्वे वर्णाः । तेषां प्रायश्चित्तं कुर्वतामङ्कनं नास्ति । दण्डस्तू-त्तमसाहसं पणसहस्रं दाप्यते ॥२४० ॥
हिन्दी — शास्त्रोक्त प्रायश्चित्त करनेवाले इन सब वर्णों के ललाट में राजा ( तपाये लोहे
से ) चिह्न न करे, किन्तु उत्तम साहस ( ८।१३८-१०० पणों ) से दण्डित करे ॥ २४० ॥
महापातकी ब्राह्मण को दण्ड-आगस्सु ब्राह्मणस्यैव कार्यो मध्यमसाहसः ।
विवास्यो वा भवेद्राष्ट्रात्सद्रव्यः सपरिच्छदः ॥ २४१ ॥
भाष्य – प्रायश्चित्तं तु कुर्वाणा इत्येतदत्र नापेक्षते । एतेषु ब्रह्महत्यादिष्वपराधेषु ब्राह्मणो मध्यमसाहसं दण्ड्यः । अकामत इत्युत्तरश्लोकादपकृष्यते ।
दण्डयित्वा प्रायश्चित्तं कारयितव्यः ।
सपरिच्छदः । गुणवतो ब्राह्मणस्यानुग्राह्यस्यैतत् । अकामं वाऽनिर्वास्यः ॥२४१ ॥
हिन्दी — इन ( ९ ।२३५ ) अपराधों को अकामपूर्वक करनेवाले गुणवान् ब्राह्मण को मध्यम साहस ( ५०० पण ) से दण्डित करना चाहिए तथा सकाम होकर करने पर धन-धान्यादि के सम्पत्ति तथा साधनों के साथ देश से निकाल देना चाहिये ॥२४३ ॥
विमर्श – पूर्व श्लोक ( ९ ।२४० ) में किया गया समस्त वर्णों के लिए उत्तम साहस परिमित दण्डविधान निर्गुण ब्राह्मण के लिए समझना चाहिये ।
महापातकी क्षत्रियादि को दण्ड-इतरे कृतवन्तस्तु पापान्योतान्येकामतः ।
सर्वस्वहारमर्हन्ति कामतस्तु प्रवासनम् ॥ २४२ ॥
भाष्य- - इतरे क्षत्रियादयो वर्णा एतानि पापानि महापातकान्यकामतोऽनिच्छया कृतवन्तः सर्वस्वहरणाः कार्याः । केचित्प्रायश्चित्तमपि कुर्वतामेतद्दण्डं पूर्वेण वैकल्पिकमिच्छन्ति ।
कामतस्तेषां वध उक्तः ।
शूद्रस्याकामतोऽङ्कनसर्वस्वहरणे । कामतो वधः ॥ २४२ ॥
हिन्दी – अकामपूर्वक इन ( ९ ।२३४ ) अपराधों को करने वाले क्षत्रियों, वैश्यों व
पृष्ठ 497
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४५७ शूद्रों को सर्वस्व हरणकर दण्डित करे तथा कामपूर्वक अपराध करने वाले इनको वधरूप दण्ड दे ॥२४२ ॥
महापातकी के धनग्रहण का निषेध-नाददीत नृपः साधुर्महापातकिनो धनम् ।
आददानस्तु तल्लोभात्तेन दोषेण लिप्यते ॥ २४३ ॥
भाष्य- - " ननु धनेन दण्डनं राज्ञा वृत्तिरिति स्थापितम् । कथमिह तद्धनस्याग्रहणम् । ” उक्तम् — ‘ राजनिर्धूतदण्डा ' इत्यत्रान्तरे ॥२४३ ॥
हिन्दी — धर्मात्मा राजा महापातकियों ( ९ ।२३५ ) से धन को नहीं ग्रहण करे, लोभ से उनके धन को ग्रहण करता हुआ राजा उस ( महापातक ) दोष से युक्त होता है ॥२४३ ॥
अप्सु प्रवेश्य तं दण्डं वरुणायोपपादयेत् ।
श्रुतवृत्तोपपन्ने वा ब्राह्मणे प्रतिपादयेत् ॥ २४४ ॥
भाष्य — ‘ वरुणायेदमि’ति मनसा ध्यायन्नप्सु दद्यादप्सु निक्षिपेत् । ब्राह्मणाय वा f विद्याशीलसम्पन्नाय दद्यात् ॥२४४ ॥
हिन्दी— ( अतएव ) राजा उन महापातकियों से लिये गये धन को पानी में डालकर व्वरुण के लिए दे देवे अथवा शास्त्र तथा सदाचार से युक्त विद्वान् ब्राह्मण के लिए दे दैवे ॥२४४ ॥
ईशो दण्डस्य वरुणो राज्ञां दण्डधरो हि सः ।
ईशः सर्वस्य जगतो ब्राह्मणो वेदपारगः ॥ २४५ ॥
भाष्य - पूर्वस्य प्रतिपत्तिविधेरर्थवादोऽयम् । महापातकिनो दण्डस्य वरुण ईष्टे । यतो राज्ञां स दण्डधरो नेता ईशितेति य्मावत् । एवं ब्राह्मणोऽपि तद्धनस्येशोऽनेन ग्राह्यः ॥२४५ ॥
हिन्दी – क्योंकि महापातकियों ( ९ ।२३५ ) के अर्थदण्ड को ग्रहण करनेवाला स्वामी वारुण है, अतएव वही राजाओं के भी अर्थदण्ड को ग्रहण करनेवाला है तथा वेद-पणारङ्गगत ( एवं सदाचारी ) ब्राह्मण सम्पूर्ण संसार का स्वामी है, ( इस कारण उन महा-पातकियों के धन को ) वे ही दोनों ( वरुण या वेदपारङ्ग सदाचारी ब्राह्मण ही ) ग्रहण करने के अधिकारी हैं ॥ २४५ ॥
महापातकियों के धन नहीं लेने की प्रशंसा-यत्र वर्जयते राजा पापकृद्ध्यो धनागमम् ।
तत्र कालेन जायन्ते मानवा दीर्घजीविनः ॥ २४६ ॥
पृष्ठ 498
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४५८ मनुस्मृतिः [ नवमः हिन्दी — जिस राज्य में राजा महापातकियों ( ९ ।२३५ ) के धन को दण्डरूप में भी नहीं लेता है ( अपितु ‘ अप्सु प्रवेश्य..... ( ९ ।२४४ ) के अनुसार पानी में डाल देता या सदाचार - सम्पन्न वेदपारगामी ब्राह्मण के लिए दे देता है ), उस राज्य में यथा समय मनुष्य उत्पन्न होते हैं, वे दीर्घजीवी होते हैं । २४६ ॥
निष्पद्यन्ते च सस्यानि यथोप्तानि विशां पृथक् ।
बालाश्च न प्रमीयन्ते विकृतं न च जायते ॥ २४६ ॥
– प्रसिद्धाविमावप्यर्थवादश्लोकौ । भाष्य-कालेन जायन्त इति वर्तमानजन्य विवक्षितम् ॥। जातं जनिष्ट, माणं च । विकृतं करचरणाक्षिविहीनम् ॥ २४७॥ कि
हिन्दी — वैश्यों ( कृषकों ) के द्वारा खेती में बोये गये बीज यथावत् पृथक् - पृथक् उत्पन्न होते हैं, ( अकाल में ) बालक नहीं मरते हैं और कोई प्राणी विकृत ( किसी अङ्ग से हीन या विकारयुक्त ) नहीं उत्पन्न होता है ॥२४७ ॥
ब्राह्मण को पीड़ित करनेवाले को दण्ड-ब्राह्मणान्बाधमानं तु कामादवरवर्णजम् । हन्याच्चित्रैर्वधोपायैरुद्वेजनकरैर्नृपः भाष्य – अवरवर्णजः शूद्रः ॥। २४८ ॥ क बाधनं धनाद्याहरणं शरीरोपपीडनं च । चित्रा विविधोपायाः शूलारोपणं शिरश्छेदः
अङ्ककल्पनं खङ्गप्रहारकर्तिका इत्याद्याः । उद्वेजनकरैर्दीर्घकालपीडाकरैः ॥२४८ ॥
हिन्दी – जान - बूझकर ( शरीर - पीड़ा तथा धन आदि चुराकर ) ब्राह्मण को पीड़ित करनेवाले शूद्र को राजा उद्वेगकारक विचित्र बधों ( हाथ - पैर आदि को काटने ) से मार डाले ॥२४८ ॥
वध्य को छोड़ने से दोष-यावानवध्यस्य वधे तावान्वध्यस्य मोक्षणे ।
अधर्मो नृपतेर्दृष्टो धर्मस्तु विनियच्छतः ॥ २४ ९ ॥
भाष्य - अवध्यवधे यो दोषस्तत्तुल्यो वध्यमोक्षणे राज्ञ उपर्युक्तेषु अर्थभागहरस्य धर्मान्कुर्वतः प्रत्यवायेन अवश्यमेव भवितव्यम् । कुर्वतस्तु न कदाचिदृष्टसिद्धिः । यस्त्वयं धर्मस्तु विनियच्छत इति एवमादिधर्मप्रवापदः, सर्वोऽसौ स्वकर्मानुष्ठानानुशंसार्थोऽर्थवादः । निग्रहोपसंहारार्थस्त्वयं वधोपदेशः । अतो यथाश्रुति चित्रवधोपायैः कर्तव्यः । दृष्टार्थेषु
पृष्ठ 499
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४५ ९ राज्यतन्त्रसिद्ध्यर्थमुपदेशेषु प्रवचनं, यथादृप्तं योधांश्च हन्यादित्युक्तम् । तत्र दृष्टप्रयोजन-त्वादुपदेशस्य, न नियतो वधः । एवं च सत्युपायांतरेणापि बन्धनादिना ‘ विनियच्छतो ’ न दोषः ॥ २४ ९ ॥ हिन्दी - अवध्य ( नहीं मारने योग्य ) को वध करने में जितना अधर्म होता है, उतना ही अधर्म ( अपराध के कारण ) वध करने योग्य व्यक्ति को छोड़ने में राजा को होता है और शास्त्रानुसार दण्डित करनेवाले राजा का धर्म देखा जाता है ( अतः राजा दण्डनीय व्यक्ति को अवश्य दण्डित करे ) ॥२४९ ॥
उदितोऽयं विस्तरशो मिथो विवदमानयोः ।
अष्टादशसु मार्गेषु व्यवहारस्य निर्णयः ॥ २५० ॥
भाष्य — सर्वव्यवहारोपसंहारार्थः श्लोकः ॥ २५० ॥
हिन्दी - ( महामुनि भृगुजी मुनियों से कहते हैं कि मैंने ) परस्पर विवाद करते हुए वादी तथा प्रतिवादियों ( मुद्दई तथा मुद्दालहों ) के अठ्ठारह प्रकार के ( ८।४-७ ) विवादों में व्यवहार ( मुकदमे ) के निर्णय को विस्तारपूर्वक कहा ॥२५० ॥
एवं धर्म्याणि कर्याणि सम्यक्कुर्वन्महीपतिः ।
देशानलब्धान्लिप्सेत लब्धांश्च परिपालयेत् ॥ २५१ ॥
भाष्य – अलब्धांल्लिप्सेतेति संतोषपरेण न भवितव्यमित्यर्थः ॥ २५१ ॥
हिन्दी - धर्मयुक्त कार्यों को इस प्रकार अच्छी तरह करता हुआ राजा अप्राप्त देशों को प्राप्त करने की इच्छा कर तथा प्राप्त हुए देशों का यथावत् पालन करे ॥२५१ ॥
कण्टकोद्वार करना राजा का कर्तव्य-सम्यङ्निविष्टदेशस्तु कृतदुर्गश्च शास्त्रतः ।
कण्टकोद्धरणे नित्यमातिष्ठेद्यत्नमुत्तमम् ॥ २५२ ॥
भाष्य – देशनिवेशो दुर्गकरणं यत्सप्तमाध्याये उक्तं तत्कृत्वा कण्टकोद्धरणम् ।
तेनापि राष्ट्ररक्षा क्रियते ।
कण्टकशब्दः पीडाहेतुसामान्यात्तस्करादिषु प्रयुक्तः ॥ २५२ ॥
एतदेव दर्शयति— हिन्दी- वहाँ दुर्ग - राजा पूर्व ( ७।६ ९ ) कथित सस्यादि - सम्पन्न देश का आश्रयकर ( ७।७० में वर्णित दुर्गों में से किसी एक प्रकार का दुर्ग - किला ) बनवाकर कण्टकों ( चोरों तथा साहस कर्म करनेवाले अर्थात् आग लगाने वाले डाका डालने वाले आदि व्यक्तियों ) को दूर करने में सर्वदा अच्छी तरह प्रयत्न करता रहे ॥ २५२ ॥
पृष्ठ 500
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४६० मनुस्मृतिः
आर्यरक्षण तथा कण्टकशोधन का फल-रक्षणादार्यवृत्तानां कण्टकानां च शोधनात् ।
नरेन्द्रास्त्रिदिवं यान्ति प्रजापालनतत्पराः ॥ २५३ ॥
[ नवमः भाष्य — आर्यं शास्त्रनोदितं कर्तव्यमितरानुष्ठाननिषेधः, तद्वृत्तं येषामित्युत्तरपद-लोपी समासः । तेन दीनानाथश्रोत्रिया अकरशुल्कदा गृह्यन्ते । तद्रक्षणाद्धि त्रिदिवगमनं युक्तम् । अन्येषां तु वृत्तिपरिक्रीतत्वादकरणे प्रत्यवायः यथोत्तरत्र वक्ष्यते “ स्वर्गाच्च परिहीयत ” इति । रक्षानुवृत्तिनिष्क्रयणेन प्रत्यवायाभावामात्रं न तु स्वर्गः अथवा वृत्तिनियमापेक्षं त्रिदिवप्राप्तिवचनं यथोक्तं प्राक् । अन्येषां तु वृत्तिपरिक्रीतत्वादर्शनम् । अर्थवादमात्रं राज्ञः स्वर्गवचनम् । अवृत्ति-परिपालनमपि वृत्तिप्रयुक्तं स्वराज्यभागस्थानीयस्य तद्राज्ञः । यथैव च शिल्पिजीविनः शिल्पिनो मासि मास्येकैकं काम्यं कुर्युरिति ' वृत्त्यर्थं शिल्पं कुर्वाणा राजा कर्म कार्यन्ते करग्रहणाय, एवं राजापि वृत्तियुक्तः प्रजापालनप्रवृत्तो नित्यकर्मवदार्यपरिपालनं कार्यते शास्त्रेण । यथैव हि कामश्रुतितोऽग्न्याहितो नित्याननुतिष्ठति, न स्वर्गादिलाभाय, न हि तानि फलार्थतया नोदितानि, अथ च क्रियन्ते; तद्वदेतद्द्रष्टव्यम् । अतो यावती काचित्-फलश्रुतिः सा सर्वाऽर्थवाद इति कोवरविष्णुस्वामी । यदत्र तत्त्वं तद्दर्शितमधस्तात् ॥२५३ ॥
हिन्दी - सदाचारियों की रक्षा तथा कण्टकों ( चोरों तथा साहस कर्म करनेवालों-आग लगानेवालों या डाका डालने वालों आदि ) के शोधन ( दण्डितकर नष्ट ) करने से प्रजापालन में तत्पर राजा ( मरने पर ) स्वर्ग को जाते हैं ( अतएव आर्यरक्षण तथा कण्टकशोधन में राजा को प्रयत्नशील रहना चाहिये ) ॥ २५३ ॥
चौरादि के शासन नहीं करने पर दोष –
अशासंस्तस्करान्यस्तु बलिं गृह्णाति पार्थिवः ।
तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्रं स्वर्गाश्च परिहीयते ॥ २५४ ॥
भाष्य — ‘ शासनं ’ यथाशास्त्रं वधादिदण्डमन्तरेण तस्कराणां निग्रहं रक्षा न शक्यते । अतो वृत्तिं गृहीत्वा यस्तस्करवधाज्जुगुप्सते तस्योभयो दोषः । इह राष्ट्रकृतोऽमुत्र स्वर्ग-परिहानिः । युक्ता च बलिपरिगृहीतस्य तन्निष्कृतिमकुर्वतो दोषवत्ता ॥२५४ ॥
हिन्दी — जो राजा चौर आदि का शासन नहीं करता हुआ, प्रजाओं से कर ( राजग्राह्य भाग - विशेष - टैक्स ) लेता है, उसके राज्य में निवास करने वाले लोग क्रुद्ध हो जाते हैं तथा वह राजा स्वर्ग पाने के अधिकार से हीन हो जाता है ॥२५४ ॥