मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 511–520

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 511–520

पृष्ठ 511

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 511 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता

विषम व्यवहार करने पर दण्ड-समैर्हि विषमं यस्तु चरेद्वै मूल्यतोऽपि वा ।

समाप्नुयाद्दमं पूर्वं नरो मध्यमेव वा ॥ २८७ ॥

-४७१ mrity भाष्य — येषां द्रव्याणां समत्वेन विनिमय उक्तो यथा “ तिला धान्येन तत्समा ” इति, तत्र यदि विषममाचरति व्यवहारार्थं तिलं दत्वा बहुधान्यं व्रीह्यादि गृह्णीयात् । असति वा विनिमये मूल्यतः क्रयव्यवहारेण व्रीह्यादिधान्येभ्योऽधिकेन मूल्येन तिलान् क्रीणाति । अथवा कस्यचिदुत्तरीयमुपबर्हणमस्ति विक्रेतव्यं कस्यचिदन्तरे शाटकाः । तत्र यस्योपबर्हणमस्ति तस्यान्तर उपयुज्यन्ते । उपबर्हणेन च ते सममूलाः । तत्र तदीयां कार्य-वत्तां ज्ञात्वा समत्वेन न ददात्यधिकमूल्यं गृह्णाति । स उच्यते ' समैर्विषमं चरति मूल्येन ' । तयोः क्रेतुर्विक्रेतुश्च तौ दण्डौ । ' चरति मूल्यत ' इत्येकार्थस्तथैव । वाशब्दोऽस्मिन्पक्षे पादपूरण एव । प्रथममध्यमोक्तौ क्रयविक्रयौ विकल्पितौ द्रव्यसारापेक्षया ॥ २८७ ॥

हिन्दी - जो मनुष्य समान मूल्य देनेवाले किसी को अच्छी या अधिक वस्तु दे तथा किसी को निकृष्ट या कम वस्तु दे अथवा समान मूल्य की कोई वस्तु किसी को कम मूल्यों में दे और किसी को अधिक मूल्य में दे तो वह मनुष्य ( वस्तु के मूल्य आदि के अनुसार ) प्रथम साहस ( २५० पण ) या मध्यम साहस ५०० पण – ८।१३८ ) से दण्डित होता है ॥२८७ ॥

बन्धनगृह को राजमार्ग पर बनवाना-बन्धनानि च सर्वाणि राजमार्गे निवेशयेत् । र दु: खिता यत्र दृश्येरन्विकृताः पापकारिणः ॥ २८८ ॥

भाष्य – प्रसिद्धे राजरथ्याप्रदेशे बन्धगृहाणि सन्निवेषयेत्कुर्यात् । दुःखिता यत्र दृश्येरन्नित्यन्यत्रापि सन्निवेशनं तत्प्रदेशभ्रमणं दर्शयति । एतेनान्या अपि बन्धसंस्थानां पीडा कर्तव्या इत्याह । शरीरात्यन्तकार्शाद्यवस्थांतरापत्त्या विकृताः अभोजनेनेषद्भोजनादिना शेषं` स्पष्टम् ॥२८८ ॥

हिन्दी - राजा सब प्रकार के बन्धनगृह ( जेल, हवालात आदि ) को सड़क पर बनवावे । ( हथकड़ी - बेड़ी पहनने से ) दूषित, दाढ़ी - मूछ आदि बढ़ने से विकृत तथा भूख आदि से दुर्बल अपराधी बन्दियों ( कैदियों ) को लोग जहाँ देखें ॥२८८ ॥

मनु II. 32

प्राकार आदि तोड़नेवाले को दण्ड-प्राकारस्य च भेत्तारं परिखाणां च पूरकम् ।

द्वाराणां चैव भङ्कारं क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ॥ २८ ९ ॥

पृष्ठ 512

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 512 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मनुस्मृति ४७२ न दण्डः । दुर्गगतानां प्राकारादीनां विनाशने प्रवासनं परिखा भूभागाः खाताः ॥२८९ ॥

अभिचार कर्म करने वाले को दण्ड-दूषित बीज आदि बेचने पर दण्ड– [ नवमः गिफ - किसी भाष्य - अबीजं बीजमित्युक्त्वा विक्रीणीते स्वरूपलोपेन । धान्यशाकादीनां बीजानि चिरप्रोषितानि क्षेत्रे प्ररोहन्ति न च तानि शक्यन्ते बन्ध्यानीति । क्षेत्रात्तु बीजमुत्कर्षति शोभनं यद्वीजं क्षिप्रं प्ररोहति तदुत्कृष्य तदाभासं प्रतिधान्यादि हिन्दी — प्राकार ( नगर या मकान का परकोटा अर्थात् चहारदिवारी ) को तोड़ने वाले परिखा ( खाई ) को मिट्टी आदि से भरनेवाले और द्वार ( राजद्वार या नगरद्वार ) को तोड़नेवाले मनुष्य को ( राजा ) शीघ्र ही देश से बाहर निकाल दे ॥२८९ ॥

अभिचारेषु सर्वेषु कर्तव्यो द्विशतो दमः ।

मूलकर्मणि चानाप्तैः कृत्यासु विविधासु च ॥ २ ९ ० ॥

भाष्य ---- - अदृष्टेनोपायेन मन्त्रादिशक्त्या मारणमभिचारः । तत्र प्रवृत्तनाममृतेऽभि-चारणीये दण्डोऽयम् । अनभिवारणीयाभिचारेषु नैतावता मुच्यते तत्र । मनुष्यमारणदण्डः स विज्ञेयः । सर्वग्रहणं लौकिकवैदिकयोरविशेषेध दण्डार्थम् । वैदिकाः श्येनादयः । लौकिकाः पादपांशुग्रहणसूचीभेदानादयः । मूलकर्म वशीकरणादि । आप्ताः पौत्रभार्यादयस्ततोऽन्येऽनाप्ताः । कृत्या अभिचारप्रकारा एव मन्त्रादिशक्तयः, उच्चाटनं सुहृद्वन्धुकुलाद्धि विचित्ती-करणादिहेतवो भूतविद्याः प्रसिद्धाः ॥२९ ० ॥ हिन्दी- - सब प्रकार से अभिचार ( शास्त्रोक्त – हवनादि करके तथा लौकिक चरण की धूलि लेकर या केश को भूमि में गाड़कर इत्यादि रूप मारणोपाय ) कर्म जिसके लिए किया गया हो वह मनुष्य नहीं मरे तो उक्त कर्म करनेवाले पर दो सौ पण ( ८।१३६ ) दण्ड होता है ( तथा यदि वह मनुष्य पर गया हो तो उक्त कर्म करनेवाले को प्राणदण्ड होता है ) और माता - पिता - स्त्री आदि को छोड़कर दूसरे झूठे लोगों द्वारा मोहितकर धन आदि लेने के लिए वशीकरण और उच्चाटन आदि कर्म करनेवाले पर दो सौ पण ( ८।१३६ ) दण्ड होता है ॥२ ९ ० ॥

अबीजविक्रयी चैव बीजोत्क्रष्टा तथैव च ।

मर्यादाभेदकश्चैव विकृतं प्राप्नुयाद्वधम् ॥ २ ९ १ ॥

पृष्ठ 513

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 513 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता क्षिप्त्वा विक्रीणीते । अथवा न्युप्तं बीजं क्षेत्रादेवोद्धृत्य नयन्ति ।

मर्यादा शास्त्रदेशाचारनिरूढा स्थितिः ।

विकृतं कर्णनासादिकर्तनम् ॥२९ १ ॥

४७३ हिन्दी – जो मनुष्य नहीं जमनेवाले बीज को जमनेवाला कहकर बेचे तथा अच्छे बीज में दूषित बीज मिलाकर बेचे और ( ग्राम - नगर आदि की ) सीमा को नष्ट करे उसे राजा विकृत वध ( हाथ, नाक, कान आदि अङ्गों को काटने ) से दण्डित करे ॥ २ ९ १ ॥

चोर सोनार को दण्ड-सर्वकण्टकपापिष्ठं हेमकारं तु पार्थिवः ।

प्रवर्तमानमन्याये छेदयेत्खण्डशः क्षुरैः ॥२९ २ ॥

भाष्य — यावन्तः केचन कण्टकाः पूर्वमुक्तास्तेषां सुवर्णकारः । यदि निर्धारणे पष्ठी । कथं न " न निर्धारण ” इति समासाभावः । तस्य च पापतमत्वं स्वल्पेनैवापहरणेन महत एनसोत्पत्तिर्ब्राह्मणस्वर्णापहरणे च महापातकम् । अतस्तमन्याये प्रवर्तमानं छेदयेत्खण्डशः । परिवर्तनतुलान्तरपातच्छेदादिभिः अपहरन्ति गृह्णते । न चात्र ह्रियमाणद्रव्यपरि-माणापेक्षा, न स्वामिजात्यपेक्षा । अभ्यासस्त्वपेक्ष्यत इति, महत्त्वाद्दण्डस्य । आद्यायां तु

प्रवृत्तौ धनदण्डेन क्षुरमांसलवच्छेदो विनिमातव्यः ।

शारीरनिग्रहे निगृह्यमाणानां पापमपैतीति प्रतिपादितम् ॥२९ २ ॥

हिन्दी — सब कण्टकों ( चोरी आदि पाप कर्म करने से राज्य में कण्टकतुल्य लोगों ) में अधिक पापी सोनार यदि अन्याय करने ( किसी प्रकार सोना - चाँदी आदि चुराने, या अच्छे धातु के साथ हीन धातु मिलाकर देने ) वाला प्रमाणित हो जाय तो राजा उसके प्रत्येक शरीर को शस्त्रों से टुकड़े - टुकड़े कटवा डाले ॥२९ २ ॥

खेती के साधन हल आदि का चुराने आदि पर दण्ड-सीताद्रव्यापहरणे शस्त्राणामौषधस्य च ।

कालमासाद्य कार्यं च राजा दण्डं प्रकल्पयेत् ॥ २ ९ ३ ॥

भाष्य — कृष्णमाणा भूमिः सीता । तद्द्रव्याणि लाङ्गलकुद्दालकादीनि । तदपहरणे दण्डः प्रकल्प्यः । किं इच्छयैव । नेत्याह । कालामासाद्य कार्यं च । कर्षणकाले प्रत्यासन्ने महान् दण्ड: । अकृष्टे च यदा तस्मिन्महतः फलस्य नाशस्तदा भूयानेव । आसाद्यासन्नं ज्ञात्वेत्यर्थः । अन्यदा तु द्रव्ये जात्यनुरूपः ।

पृष्ठ 514

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 514 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४७४ मनुस्मृतिः [ नवमः एवं शास्त्राणां च खड्गादीनां युद्धकाले । औषधस्य भेषजार्थमुपयोगकाले । तेन चौषधेन हृतेनानुपयुक्तेन यद्यातुरस्य महती पीडा जायते, अन्यच्च तस्मिन्काले न लभ्यते, तल्लभ्यमपि बाधकादिसंस्कारापेक्षया चिरेणोपयोगार्थम्, एवमाद्यपेक्षा राजदण्डप्रकल्प-नायै प्रभवेत् । शास्त्राणां राजोपकरणानाम्, अन्यथापि जनपदस्य भातृव्यतस्काराशङ्किनः । तदा

महान्दण्डः । स्वल्पे स्वल्पः ॥१९ ३ ॥

हिन्दी — खेती के साधन हल - कुदाल आदि, तलवार आदि शस्त्र और दवा को चुराने पर चुरायी गयी वस्तुओं की समयोपयोगिता का विचारकर तदनुसार दण्ड-विधान करे ॥२९ ३ ॥ सात प्रकृतियाँ या सप्ताङ्ग राज्य– स्वाम्यमात्यौ पुरं राष्ट्रं कोशदण्डौ सुहृत्तथा । Tusi तप्त प्रकृतयो ह्येताः सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ॥ २ ९ ४ ॥ भाष्य — समाप्तायां कण्टकशुद्धौ केवलं राज्यतन्त्रोपयोगी राजधर्म उच्यते । यथैत-स्मिन्ननुष्ठीयमाने राज्यानाशः, एवं व्यवहारदर्शने कण्टकशुद्धौ वा क्रियमाणायां तुल्यो राज्यानाशः । किञ्च महिषीकुमारराजवल्लभसेनाध्यक्षाश्रिताः प्रायेण भवन्ति कण्टका:, तान् कदाचिदनया बुद्ध्या नोद्धरेत् ' प्रकृतक्षोभशङ्कायां महत्तमं प्रयोजनं सेनाध्यक्षेण सामन्तेन च, —– किमनेन निगृहीतेन राष्ट्रपराधिना ' – तदर्थमुच्यते । तुल्यं राष्ट्रं स्वाम्यादि-नेति राज्यप्रकृतित्वेन गुरुलघुभावश्च । प्राकृतीनामेवार्थमुच्यते । यदि महान् क्षोभोऽमा-त्यादिति राज्यप्रकृतित्वेन तत्परिहर्तव्यम् । राष्ट्रं ततो दुर्बलं केनचिदुपायेन वा बोधयित्वा कण्टकशुद्धिं करिष्यामीति न सहसा प्रवर्तितव्यम् । अतः सप्तमाध्यायोपदेशतोऽप्यु-त्कृष्यास्मिन्नवधा बुध्यते । स्वामी राजैव | अमात्यो मन्त्रीपुरोहितः सेनानी । पुरं निवासनगरम् । राष्ट्रं जन-पदा: । कोशो रूप्यसुवर्णरूपकादिधनसञ्चयः । हस्त्यश्वरथपादातं दण्डः धर्मदण्डा-दिव । सुहृत्समानकार्य । यथोक्तं “ मित्रं तस्मादनन्तरमिति ” । एता राज्यस्य प्रकृतयः कारणम्, अवयवा यथा घटस्य कपालानि ।

स्वभाववचनो वा प्रकृतिशब्दः । एवं तदात्मकमेव राज्यं समस्तं क्षिप्तम् ।

अस्यैव भेदो विस्तारो द्वासप्ततिस्तत्रापि यो भेदः स उक्त एव ॥ २ ९ ४ ॥

हिन्दी – ( १ ) स्वामी ( राजा ), ( २ ) मन्त्री, ( ३ ) पुर ( किला, परकोटा, खाई आदि से सुरक्षित राजधानी ), ( ४ ) राज्य, ( ५ ) कोष, ( ६ ) दण्ड ( चतुरङ्गिणी अर्थात् हयदल,

पृष्ठ 515

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 515 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४७५ गजदल, रथदल और पैदल सेना ) तथा ( ७ ) मित्र, ये सात राजप्रकृतियाँ हैं, इनसे युक्त ‘ सप्ताङ्ग ’ ( सात अङ्गोंवाला ) राज्य कहलाता है ॥२९ ४ ॥ सात प्रकृतियों में पूर्व - पूर्व की श्रेष्ठता-सप्तानां प्रकृतीनां तु राज्यस्यासां यथाक्रमम् । पूर्वं पूर्वंगुरुतरं जानीयाद्व्यसनं महत् ॥ २ ९ ५ ॥ भाष्य — मित्रव्यसनात्स्वव्यसनं गरीयः । स्वबलसम्पन्नो हि शक्नोति मित्रमनु-ग्रहीतुम् । एवं दण्डकोशयोः । कोशनाशे हि दण्डोऽपि नश्यत्येव । एवं कोशराष्ट्रयोः राष्ट्रनाशे हि कृतः कोशोत्पत्तिः । पुनः राष्ट्रविनाशङ्कायां पुरं यत्ततो रक्षितव्यम् । तत्र हि सर्वावयवसाधनादि सम्भवति ।

पुरादमात्यः प्रधानम् । प्रधानामात्यनाशे सर्वनाशः ॥२९ ५ ॥

तथा च दृष्टान्त: । हिन्दी – राज्य की इन ( ९ । २ ९ ४ ) सात प्रकृतियों में क्रमश: पूर्व - पूर्व की आपत्ति को राजा अधिक समझे ॥२९ ५ ॥ विमर्श- - अतः राजा का कर्तव्य है कि आगे - आगे वाली प्रकृति की आपत्ति की उपेक्षा करके उससे पहले वाली प्रकृति की आपत्ति को दूर करने में प्रथम प्रयत्नशील होवे अर्थात् मित्र तथा सेना दोनों को एक समय में आपत्ति में फँसने या हानि की सम्भावना होने पर पहले सेना की आपत्ति को करे । दूर त्रिदण्डवत् सात प्रकृतियों की समानता-तप्ताङ्गस्येह राज्यस्य विष्टब्धस्य त्रिदण्डवत् । अन्योन्यगुणवैशेष्यान्न किञ्चिदतिरिच्यते ॥ २ ९ ६ ॥ भाष्य — विष्टब्धस्य त्रिदण्डवदिति । विष्टब्धस्यान्योन्यस्याधारभावेन । एतदे-वाह । अन्योन्यगुणवैशेष्यात् परस्परस्योपकार्योपकारकाभावेनैकैकस्य न विनाशोत्पत्तेः भूमिबीजोदकसामग्र्या इव अङ्कुरजनने । तस्मात्सर्वेषां पूज्यताऽत्रोच्यते । अस्त्येवात्र गुरुलघुभावः । यत्तु न किञ्चिदति-रिच्यत इति तन्महतादरेण मित्रादिरक्षायां वर्तितव्यमित्येवंपरमेतत् । मित्रनाशेऽचिरेण राज्यनाशो यदा बलवतोपरोधो न तु तदानीमेवेत्यालम्बनं लघीयस्तायाः ॥२९ ६ ॥ हिन्दी — त्रिदण्ड ( टिकटी - तिपाई ) के समान परस्पर में सम्बद्ध सप्ताङ्ग ( ९ ।२ ९ ४ ) राज्य में उन अङ्गों को परस्पर में विलक्षण उपकारक होने से कोई भी अङ्ग एक दूसरे से बढ़कर नहीं है ॥ २ ९ ६ ॥

पृष्ठ 516

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 516 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४७६ मनुस्मृतिः [ नवमः विमर्श - यद्यपि पूर्व श्लोक ( ९ ।२ ९ ५ ) में उत्तर अङ्ग की अपेक्षा पूर्व अङ्ग को श्रेष्ठ कहा गया है तथापि दूसरे अङ्गसम्बन्धी कार्य को दूसरा अङ्ग नहीं कर सकता अतएव सब अङ्गों की समानता उसी प्रकार है, जिस प्रकार तीन काष्ठों को परस्पर रस्सी या गौ के बाल आदि से बाँधने पर कोई काष्ठ छोटा - बड़ा नहीं होता; किन्तु परस्पर सम्बद्ध वे तीनों ही काष्ठ समानरूप से उपकारक होते हैं ।

तेषु तेषु तु कृत्येषु तत्तदङ्गं विशिष्यते ।

येन यत्साध्यते कार्यं तत्तस्मिन् श्रेष्ठमुच्यते ॥ २ ९ ७ ॥

भाष्य – नास्ति तद्वस्तु यद्राज्ञो नोपयुज्यते । भवति हि तत्कार्यं यन्निकृष्टेन साध्यते न महता । तस्मात्सर्वाः प्रकृतयो यत्नतः पालनीयाः, असद्दण्डादिना न राष्ट्रं कर्शनीयम्, चौराद्युपद्रवेभ्यश्च यत्नतो रक्ष्यमिति तात्पर्यार्थः । अतः कण्टकशुद्धिशेषोऽयम् ॥२९ ७ ॥ हिन्दी— ( उन ( ९ ।२ ९ ४ ) सात प्रकृतियों में से उन - उन कार्यों में उन - उन प्रकृतियों का विशिष्ट स्थान होता है, ( अतएव ) जो कार्य जिस प्रकृति से सिद्ध होता है उस कार्य में वह प्रकृति श्रेष्ठ मानी जाती है ( इस प्रकार कार्य की अपेक्षा से समयानुसार सबकी श्रेष्ठता है ) ॥२९ ७ ॥

स्वपरशक्ति का ज्ञान-चारेणोत्साहयोगेन क्रिययैव च कर्मणाम् ।

स्वशक्तिं परशक्तिं च नित्यं विद्यात्परात्मनोः ॥ २ ९ ८ ॥

भाष्य – परस्यात्मनश्च नित्यं शक्तिं विद्यात् । ' किमयं प्रारिप्सते किञ्च मयि कर्तुं शक्तं किं चाहमस्मिन्निति ’ — एवन्नित्यं वेदितव्यम् । कथं चैतच्छक्यते वेदितुम् । चारेण सप्तमाध्यायोक्तेन । उत्साहयोगेन दानादिपरितोषिता उत्साहेन युज्यन्ते सम्पन्नकृष्यादिफलाश्च । क्रिययैव च कर्मणाम् | ' कर्माणि ' निवेशादीनि तदारम्भेन शक्तिमान् रिपुरव-गम्यते । तानि ह्यर्थसम्पत्कराणि । ततः सामर्थ्योत्पत्तेः ॥ २ ९ ८ ॥ हिन्दी- - राजा गुप्तचरों से सेना के उत्साहसम्बन्ध से और कार्यों मार्ग - निर्माणादि ) के करने से उत्पन्न अपनी तथा शत्रु की शक्ति को सर्वदा मालूम करता रहे ॥ २ ९ ८ ॥

कार्यारम्भ में राज्य का कर्तव्य-पीडनानि च सर्वाणि व्यसनानि तथैव च ।

आरभेत ततः कार्यं संचिन्त्य गुरुलाघवम् ॥ २ ९९ ॥

पृष्ठ 517

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 517 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४७७ भाष्य – पीडनानि नरकदुर्भिक्षपातादीनि । तथाऽवर्षादिवर्षपर्जन्यमूषिकशलभा-शनिप्रभृतयः । व्यसनानि कामक्रोधसमुत्थानि स्वपुत्रसम्प्राप्तदैवविघटनयोपन्यासेन वा । तथापि न नित्यमुत्साहेन भवितव्यम् । अथवा न सन्तोषिणा भवितव्यम् । अथ तावत्षाड्-गुण्यचिन्ता, अन्वाहिकौ चायव्ययौ, कया चिन्मात्रया गतौ च राष्ट्रवृत्तं प्रकृति-समीहितं चरमुखादवधृतम् । नृत्यगीतादिसुखानुभवव्यापारान्तरेण वा पुनः कर्माणि वेदितव्यानि॥२९९ ॥

हिन्दी – ( राजा अपने तथा शत्रु के राज्य में काम तथा क्रोध से किये गये मारण ताड़न आदि ) पीड़न और व्यसनों की कमी - वेशी को मालूमकर और विचारकर इसके बाद कार्य ( सन्धि - विग्रह आदि ) को आरम्भ करे ॥ २ ९९ ॥

उद्योगशील को श्रीप्राप्ति-आरभेतैव कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः ।

कर्माण्यारभमाणं हि पुरुषं श्रीर्निषेवते ॥ ३०० ॥

भाष्य- - पुरुषग्रहणं ' तिष्ठतु तावद्राजा ' अन्योऽपि जानपद उद्योगश्रियोपचीयते ।

एतदुक्तम “ आमृत्योः श्रियमन्विच्छेत् ” ॥ ३०० ॥

हिन्दी- - राजा शत्रुकृत कपट आदि से बार - बार कार्य नाश होने पर भी अपने राज्य को समुन्नत करने वाले कार्यों को बार - बार करता ही रहे; क्योंकि बराबर कार्यारम्भ करने-वाले ( उद्योगशील ) मनुष्य को श्री ( विजयलक्ष्मी ) निश्चित ही सेवन करती है ॥ ३०० ॥

राजा को युगकथन-कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं कलिरेव च ।

राज्ञो वृत्तानि सर्वाणि राजा हि युगमुच्यते ॥ ३०१ ॥

भाष्य — इतश्च कर्मारम्भपरेण भवितव्यम् । अनारम्भी कलिः स्यात् । स च महान्दोष । न चैवं मन्तव्यं राज्ञा ' कलिर्नाम कालविशेष इतिहासप्रसिद्धः कथमहं स्या-मिति ' यतो राज्ञो वृत्तानि युगादि । तदुत्तरेण ॥३०१ ॥

हिन्दी – सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग तथा कलियुग, ये चारों युग राजा के ही चेष्टा-विशेष ( आचार, व्यवहार ) से होते हैं, अतएव राजाही ' युग ' कहलाता है ( इस कारण युग के अनुसार कार्य फल देते हैं ऐसा विचारकर राजा को कार्यारम्भ से उदासीन कभी नहीं होना चाहिये ) ॥३०१ ॥

पृष्ठ 518

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 518 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४७८ मनुस्मृतिः " शिक

कलिः प्रसुप्तो भवति सजाग्रद्द्वापरं युगम् ।

कर्मस्वभ्युद्यतस्त्रेता विचरंस्तु कृतं युगम् ॥ ३०२ ॥

भाष्य – अनुत्थानशीलः प्रसुप्तः कलिर्भवति । जानानश्चोत्कर्षाभ्युपायाननुत्तिष्ठन्सजाग्रद्द्वापरं भवति ।

व्यवसितकर्मप्रयोगस्त्रेतायुगं भवति ।

विश्वस्य सर्वरूपाणि यथाशास्त्रं कर्मफलसम्पदा कृतयुगं भवति ॥ ३०२ ॥

[ नवमः हिन्दी – सोते हुए ( अज्ञान तथा आलस्यादि के कारण उद्यमहीन ) राजा के होने पर कलियुग, जागते हुए ( जानते हुए भी उद्यम नहीं करनेवाले ) राजा के होने पर द्वापरयुग, कर्म ( सन्धि - विग्रहादि राजकार्य ) में लगे हुए राजा के होने पर त्रेतायुग और शास्त्रानुसार विचरण करने वाले राजा के होने पर सत्ययुग होता है ॥ ३०२ ॥

विमर्श — राजा को सर्वदा कर्तव्य में लगे रहना चाहिये । यही इस श्लोक का मुख्य तात्पर्य है युगों के होने में तात्पर्य नहीं है । इन्द्रादि के तेज के समान आचरण करना राजा का कर्तव्य -इन्द्रस्यार्कस्य वायोश्च यमस्य वरुणस्य च । चन्द्रस्याग्नेः पृथिव्याश्च तेजोवृत्तं नृपश्चरेत् ॥ ३०३ ॥

तेजः शुक्रं कार्यं सामर्थ्यमित्यर्थः ॥३०३ ॥

हिन्दी-, चन्द्रमा, अग्नि और पृथिवी के - राजा को इन्द्र, सूर्य, वायु, यम, वरुण तेज का आचरण करना चाहिये । ( राज्य के कण्टकभूत चोर आदि को वश में करने के लिए प्रताप = दण्ड तथा स्नेह — दोनों का ही समयानुसार कार्य में प्रयोग करना चाहिए ) || ३०३ ॥ राजा को इन्द्रादि के तेज के समान आचरण करने का प्रकार-वार्षिकांश्चतुरो मासान्यथेन्द्रोऽभिप्रवर्षति । तथाभिवर्षेत्स्वं राष्ट्रं कामैरिन्द्रव्रतं चरन् ॥ ३०४ ॥

भाष्य — नात्र प्रकरणे मासनियमोऽभिप्रेतः । केवलं चतुर्षु मासेषु सन्ततवर्षी पर्जन्यो भवति । अतः सन्ततं सर्वकालं स्वं राष्टं कामैः पूरयेदित्युक्तं भवति । तथा कर्तव्यं यथा स्वराष्ट्रिया अनुरक्ता भवन्ति ॥३०४ ॥

हिन्दी — जिस प्रकार इन्द्र श्रावण आदि चार मासों में ( अन्नादि की वृद्धि के लिए ) जल बरसाते हैं, उसी प्रकार इन्द्र के व्रत का आचरण करता हुआ राजा अपने राज्य में आए हुए साधु - महात्माओं की इच्छा पूरा करे ॥ ३०४ ॥

पृष्ठ 519

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 519 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता

अष्टौ मासान्यथादित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः ।

तथा हरेत्करं राष्ट्रान्नित्यमर्कव्रतं हि तत् ॥ ३०५ ॥

४७ ९ भाष्य — तोयं स्तोकमपि रसमीषत्तापेनादत्ते यथाऽऽदित्यस्तथा करमादद्यादित्येष उपमार्थः ॥३०५ ॥

हिन्दी — जिस प्रकार सूर्य अगहन आदि आठ मासों में किरणों के द्वारा जल को हरण करता ( लेता = सुखाता ) है, उसी प्रकार राजा राज्य से कर को लेवे यह राजा का ' सूर्यव्रत ' है ॥३०५ ॥

प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः ।

तथा चारैः प्रवेष्टव्यं व्रतमेतद्धि मारुतम् ॥ ३०६ ॥

हिन्दी – जिस प्रकार वायु सब प्राणियों में प्रवेशकर विचरण करता है, उसी प्रकार राजा को गुप्तचरों द्वारा सर्वत्र प्रवेश करना चाहिये, यह राजा का ' वायुव्रत ' है || ३०६ ॥

यथा यमः प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति ।

तथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास्तद्भि यमव्रतम् ॥ ३०७ ॥

भाष्य— अपराधे प्रियद्वेष्ययोर्निग्रहसमत्वेन वर्तितव्यम् ॥ ३०७ ॥

हिन्दी - जिस प्रकार यमराज समय आने पर प्रिय और अप्रिय सब को मारता है, उसी प्रकार राजा समय आने ( अपराध करने ) पर प्रिय - अप्रिय सब प्रजाओं को दण्डित करे; यह राजा का ‘ यमव्रत ' है ॥ ३०७ ॥

वरुणेन यथा पाशैर्बद्ध एवाभिदृश्यते ।

तथा पापान्निगृह्णीयाद्व्रतमेतद्धि वारुणम् ॥ ३०८ ॥

भाष्य— अविशेषिता एव अकार्यकारिणो निग्रहीतव्या, यथा न पलायन्ते ॥ ३०८ ॥

हिन्दी — जिस प्रकार बन्धन के योग्य मनुष्य वरुण के पाश से बँधा हुआ ही दीखता ( अवश्य बाँधा जाता ) है, उसी प्रकार राजा पापियों ( अपराधियों को, जब तक वे सन्मार्ग पर नहीं आ जायँ तब तक ) निग्रह करे, यह राजा का ' वरुणव्रत ' है । ३०८ ॥

परिपूर्णं यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हृष्यन्ति मानवाः ।

तथा प्रकृतयो यस्मिन्स चान्द्रव्रतिको नृपः ॥ ३० ९ ॥

भाष्य— अक्रोधनेन प्रसाधनालङ्कारवत प्रहृष्टवदनेन प्रजादर्शनकाले भवित-व्यम् । निर्वातपरितापा भवन्तीत्यर्थः ॥३०९ ॥

हिन्दी — जिस प्रकार परिपूर्ण चन्द्रमा को देखकर मनुष्य हर्षित होते हैं उसी प्रकार अमात्य आदि प्रकृति ( ९ ।२ ९ ४ ) तथा समस्त प्रजा ) जिस राजा को देखकर हर्षित हों, वह

पृष्ठ 520

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 520 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४८० मनुस्मृतिः [ नवमः राजा चान्द्रव्रतिक ( ‘ चन्द्रव्रत ' वाला ) है ॥ ३० ९ ॥

प्रतापयुक्तस्तेजस्वी नित्यं स्यात्पापकर्मसु ।

दुष्टसामन्तहिंस्त्रश्च तदाग्नेयं व्रतं स्मृतम् ॥ ३१० ॥

- भृशमुद्वेजनीयो दुष्ट इत्याग्नेयव्रतम् ।

भाष्य-सामन्ता अमात्या एव साधनयुक्ताः ॥ ३१० ॥

हिंदी हिन्दी – राजा पापियों ( अपराधियों ) को दण्डित करने में सर्वदा प्रचण्ड तथा असह्य तेजवाला होवे तथा दुष्ट ( प्रतिकूल व्यवहार करनेवाले ) मन्त्री आदि का वध करनेवाला होवे, यह राजा का ' आग्नेयव्रत ' है ॥ ३१० ॥

यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् ।

तथा सर्वाणि भूतानि बिभ्रतः पार्थिवं व्रतम् ॥ ३११ ॥

भाष्य— धरा पृथ्वी । तद्वद्दीनानाथाश्च वंशाश्च भरणीयाः ॥३११ ॥

हिन्दी — जिस प्रकार पृथ्वी सब प्राणियों को समान भाव से धारण करती हैं, उसी प्रकार सब प्रजाओं का समान भाव से पालन करते हुए राजा का वह ' पार्थिव ( पृथिवी-सम्बन्धी ) व्रत ' है ॥३११ ॥

इन उपायों से चोर का निग्रह करना-एतैरुपायैरन्यैश्च युक्तो नित्यमतन्द्रितः ।

स्तेनान्राजा निगृह्णीयात्स्वराष्ट्रे पर एव च ॥ ३१२ ॥

भाष्य — उपसंहारश्लोकः । एतैर्देवव्रतैरन्यैर्लोकतोऽवगम्यैः ॥३१२ ॥

हिन्दी- - राजा इन सब तथा अपनी बुद्धि से प्रयुक्त दूसरे उपायों से युक्त एवं सर्वदा आलस्यहीन होकर अपने राज्य में रहनेवाले तथा दूसरे राज्य में रहते हुए अपने राज्य में आकर चोरी करनेवाले चोरों का निग्रह करे ( उन्हें दण्डितकर रोके ) ॥ ३१२ ॥

ब्राह्मणों को क्रुद्ध करने का निषेध-परामप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणान्न प्रकोपयेत् । ते ह्येनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम् ॥ ३१३ ॥

भाष्य- - यः क्षीणकोशो बलीयसा च राज्ञा दण्ड्यते, तथापि न ब्राह्मणधनम-प्यापदि ग्रहीतव्यम् । न चावज्ञानादिना प्रकोपनीयाः ॥ ३१३ ॥

हिन्दी – ( कोषक्षयादि रूप ) महाविपत्ति में फँसा हुआ भी राजा ब्राह्मणों को क्रुद्ध न करे; क्योंकि वे क्रुद्ध ब्राह्मण सेनावाहन के सहित इस राजा को ( शाप तथा अभिचार मारण-मोहनादि कर्म से ) तत्काल नष्ट कर देते हैं || ३१३ ॥