मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 521–530

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 521–530

पृष्ठ 521

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 521 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] यैः कृतः ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता

ब्राह्मण - प्रशंसा-सर्वभक्षोऽग्निरपेयश्च महोदधिः ।

क्षयी चाप्यायितः सोमः को न नश्येत्प्रकोप्य तान् ॥ ३१४ ॥

४८१ भाष्य – प्रागुक्तार्थसिद्धये ब्राह्मणमाहात्म्यं इतिहासं लोकप्रसिद्धमनुवदति । एष्वर्थे-ष्वाख्यानानि महाभारतादवगमयितव्यानि ॥३१४ ॥

हिन्दी — जिन ब्राह्मणों ने ( शाप देकर ) अग्नि को सर्वभक्षी, समुद्र को अपेय ( नहीं पीने योग्य - खारे पानी वाला ) और चन्द्रमा को क्षययुक्त कर पीछे पूरा किया, उन ( ब्राह्मणों ) को क्रुद्धकर कौन नष्ट नहीं हो जायेगा? अर्थात् सभी नष्ट हो जायेंगे ( अतएव ब्राह्मणों को क्रुद्ध कदापि नहीं करना चाहिये ) ॥ ३१४ ॥

लोकानन्यान्सृजेयुर्ये लोकपालांश्च कोपिताः ।

देवान्कुर्युरदेवांश्च कः क्षिण्वंस्तान्त्स मृध्नुयात् ॥ ३१५ ॥

भाष्य — क्षिणोति छादयति तदविशेषात्स्मृतीनां क्षिण्वन्हि संक्षेपोऽप्युत्तमाना-मेवेति युधिष्ठिरेण गाण्डीवे विक्षिप्ते व्यासमुनिना दर्शितम् ॥३१५ ॥

हिन्दी – जो ब्राह्मण स्वर्ग आदि दूसरे लोकों तथा लोकपालों की रचना कर सकते हैं तथा क्रोधित करने पर शाप आदि से देवों को भी अदेव ( मनुष्य आदि ) कर सकते हैं; उन ब्राह्मणों को पीड़ित करता हुआ कौन मनुष्य उन्नति को पा सकता है ॥ ३१५ ॥

यानुपाश्रित्य तिष्ठन्ति लोका देवाश्च सर्वदा ।

ब्रह्म चैव धनं येषां को हिंस्यात्ताञ्जिजीविषुः ॥ ३१६ ॥

• भाष्य – लोकास्त्रयः पृथिव्यादयः । देवा आहुतिद्वारेण ब्राह्मणोपाश्रिताः । अध्या-पनाधिक्येन कर्मबहुत्वेन ब्राह्मणो देवानामाश्रयो न तथा क्षत्रियवैश्यौ ॥३१६ ॥

हिन्दी - यज्ञ को करने - कराने वाले जिन ब्राह्मणों का आश्रयकर ( पृथ्वी आदि ) लोक तथा ( इन्द्र आदि ) देव स्थिति पाते हैं और ब्रह्म ( वेद ) ही जिनका धन है, उन ब्राह्मणों को जीने का इच्छुक कौन व्यक्ति मारेगा? अर्थात् कोई नहीं ॥३१६ ॥

मूर्ख ब्राह्मण का भी पूज्यता में दृष्टान्त-अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् । प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्देवतं महत् ॥ ३१७ ॥

भाष्य – जातिमात्राश्रयाणामनवज्ञानं, न विद्वत्तामपेक्षेत । दानादिक्रियास्विव । यथा ‘ चैतन्न पादतः कुर्या’दित्यग्नौ ॥३१७ ॥ भाष्य-हिन्दी - जिस प्रकार शास्त्र - विधि से स्थापित अग्नि तथा सामान्य अग्नि दोनों ही

पृष्ठ 522

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 522 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४८२ मनुस्मृतिः [ नवमः श्रेष्ठ देवता हैं, उसी प्रकार मूर्ख तथा विद्वान् दोनों ही ब्राह्मण श्रेष्ठ देवता हैं ( इस कारण मूर्ख ब्राह्मण का भी निरादर नहीं करना चाहिए ) ॥३१७ ॥

॥ श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति शान हूयमानश्च यज्ञेषु भूय वाभिवर्धते ॥ ३१८ ॥

भाष्य — गतार्थोऽयम् । दुराचारोऽप्यनविज्ञेय इत्यर्थः ॥ ३१८ ॥

हिन्दी — जिस प्रकार तेजस्वी अग्नि श्मशानों में भी ( शव को जलाती हुई ) दूषित नहीं होती, और यज्ञों में हवन करने पर फिर अधिक बढ़ती ही है ॥ ३१८ ॥

ब्राह्मण में क्षत्रिय को शान्त होने के दृष्टान्त—

एव यद्यप्यनिष्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु ।

सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः परमं दैवतं हि तत् ॥ ३१ ९ ॥

भाष्य — अनिष्टेषु प्रतिषिद्धेषु वर्तमाना मृद्रूपक्रमैर्यथाशास्त्रं दण्ड्या न सहसाऽ-ऽक्रम्य, वर्णान्तरवत् ॥३१ ९ ॥ हिन्दी — उसी प्रकार यद्यपि ब्राह्मण निन्दित कर्मों में भी प्रवृत्त होते हैं, तथापि सब प्रकार से ब्राह्मण पूज्य हैं; क्योंकि वे उत्तम देवता हैं ॥३१९ ॥

तेजस्वी क्षत्रिय द्वारा भी ब्राह्मण को पीड़ित करने का निषेध-क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणान्प्रति सर्वशः । ब्रह्मैव सन्नियंतृ स्यात्क्ष हि ब्रह्मसम्भवम् ॥ ३२० ॥

भाष्य - क्षत्रियस्य ब्राह्मणान्प्रतिबाधितुं प्रवृत्तस्य ब्राह्मणा एव संनियन्तारः । श्रीमदावलिप्ताः व्यवस्थाभङ्गेन वर्तमानाः क्षत्रियाः, जपहोमादिशापादिना ब्राह्मणैर्मार्गे व्यवस्थाप्यन्ते । अत्र हेतुः क्षत्रं ब्राह्मसम्भवम् । ब्राह्मणजातेः सकाशात्क्षत्रियाणां सम्भवः । अत्रार्थ-वाद एवायम् ॥३२० ॥

ननु यो यस्योत्पत्तिहेतुर्नासौ तस्य नाशकः । नैवम्— हिन्दी— अत्यन्त समृद्ध ( तेजस्वी ) भी क्षत्रिय यदि ब्राह्मण को पीड़ित करे तो उसका ( शाप आदि के द्वारा ) शासन करनेवाला ब्राह्मण ही है; क्योंकि क्षत्रिय ब्राह्मण ( की बाहु ) से उत्पन्न है ॥३२० ॥

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।

तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ ३२१ ॥

पृष्ठ 523

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 523 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

I अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४८३ भाष्य – अद्भ्य ओषधिवनस्पतिभ्य एव जायत इत्येवमाग्निरद्भ्य एव उत्पन्नः । तस्य सर्वगं तेजः सर्वदाह्यं दहति तेजसाऽभिभवति । अपः प्राप्य तदस्य तेजः शाम्यति । अश्मनो लोहं खड्गादि । तेन सर्वं विदार्यते अश्मसम्पातात्स्फुटति । एवं क्षत्रियाः सर्वत्र जिगीषवो विजयन्ते ब्राह्मणेषु चेदौद्धत्येन वर्तन्ते तदा विनश्यन्ति ॥ ३२१ || हिन्दी – पानी से अग्नि, ब्राह्मण से क्षत्रिय और पत्थर से लोहा ( परम्परा द्वारा तलवार, बाण आदि शस्त्र ) उत्पन्न हुए हैं; सर्वतोगामी उनका तेज अपनी योनि ( उत्पन्न करने वाले ) में शान्त ( शक्तिहीन ) हो जाता है ॥३२१ ॥

विमर्श - सब को जलाने में समर्थ अग्नि का तेज अपने उत्पादक पानी में, सबको जीतने या पीड़ित करने में समर्थ क्षत्रिय का तेज अपने उत्पादक ब्राह्मण में और सबको काटने में समर्थ लोहे ( से बने तलवार आदि ) का तेज अपने उत्पादक पत्थर में शान्त हो जाता है । ब्राह्मण - क्षत्रिय का परस्पर सहायकत्व-नाब्रह्म क्षत्रमृघ्नोति नाक्षत्रं ब्रह्म वर्धते ॥। ३२२ ॥ ब्रह्म क्षत्रं संपृक्तमिह चामुत्र वर्धते ॥ भाष्य — यत्क्षत्रं यद्ब्राह्मणरहितं राज्यं, मन्त्रिपुरोहितादयो यत्र नप ब्राह्मणास्तत्र कुतः समृद्धिः । एवं ब्राह्मणा अपि राजोपाश्रिताः कुतः सम्पत्तिं लभन्ते । उभौ युक्तौ

जगज्जयतः ।

ब्रह्मक्षत्रशब्दौ ब्राह्मणक्षत्रियजातिवचनौ ॥३२२ ॥

हिन्दी - ब्राह्मण के बिना क्षत्रिय तथा क्षत्रिय के बिना ब्राह्मण समृद्धि को नहीं पा सकते, ( किन्तु ) मिले हुए ब्राह्मण तथा क्षत्रिय इस लोक में तथा परलोक में ( धर्मार्थकाममोक्ष रूप चतुर्विध पुरुषार्थ को पाने से ) समृद्धि को पाते हैं ॥३२२ ॥

पुत्र को राज्य सौंपकर युद्ध में प्राणत्याग करना राज्यकर्तव्य—

दत्वा धनं तु विप्रेभ्यः सर्वदण्डसमुत्थितम् ।

पुत्रे राज्यं समासाद्य कुर्वीत प्रायणं रणे ॥ ३२३ ॥

भाष्य — यदा तु जरसाऽभिभूयेत कृतकृत्यः स्यात्तदा वसुनि धने सति सर्वदण्ड-समुद्भूतं ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । महापातकिधनस्य वरुणाय प्रतिपादनमुक्तम् । न राज्ञा तद्ग्रहीतव्यम् । अन्यत्तु दण्डधनं राज्ञा दृष्टादृष्टकार्यार्थवादाद्बहुधनमस्ति प्रयाणकालश्च, तदा सर्वस्यायं विनियोगः । अन्ये तु दण्डग्रहणं करशुल्कादीनामपि प्रदर्शनार्थं व्याचक्षते । तथा सति सर्वस्वं

पृष्ठ 524

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 524 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४८४ मनुस्मृतिः ' ' [ नवमः तद्यादित्युक्तं भवति । वाहनायुधभूमिपुरुषवर्जं सर्वं दातव्यम् । एवं तु व्याख्याने पुत्रे राज्यं समासाद्य इति न घटते । न हि तस्याकोशस्य राज-करणसम्भवः । कुर्वीत प्रायणं रणे । आत्मत्यागे संग्रामं कुर्यात् । यदि कथञ्चिदन्त्यावस्थायां रणं नोपलभेत तदाग्न्युदकादिना शरीरं जह्यात् । फलातिशयसम्पत्तिस्तु रणे समासं जन-मारोपणम् ॥३२३ ॥

हिन्दी — सब दण्डों ( जुर्माने ) से प्राप्त धन को ब्राह्मणों के लिए देकर तथा राज्य को पुत्र के लिए सौंपकर ( क्षत्रिय राजा ) युद्ध में प्राणत्याग करे ( और युद्ध के असम्भव होने पर ) अनशन आदि से प्राणत्याग करे ॥ ३२३ ॥

एवं चरन्सदा युक्तो राजधर्मेषु पार्थिवः ।

हितेषु चैव लोकेभ्यः सर्वान्भृत्यान्नियोजयेत् ॥ ३२४ ॥

भाष्य- – एवं चरन्विहरन्राजधर्मेषु यथाशास्त्रोपदिष्टेषु । सदा युक्तस्तत्परः ।

लोकेभ्यः स्वराष्ट्रीयेभ्यो हितेषु । सर्वान्भृत्यान्नियोजयेत् ॥ ३२४ ॥

हिन्दी - इस प्रकार ( सप्तम से नवम अध्याय तक में वर्णित ) राजधर्मों में तत्पर होकर व्यवहार करता हुआ राजा लोक - व्यवहार कार्यों में समस्त भृत्यों को नियुक्त करे ॥३२४ ॥

वैश्य - शूद्र के कर्मविधान का कथन—

एषोऽखिलः कर्मविधिरुक्तो राज्ञः सनातनः ।

इमं कर्मविधिं विद्यात्क्रमशो वैश्यशूद्रयोः ॥ ३२५ ॥

भाष्य — आद्येनानेन कण्टकशुद्धिपर्यन्तो राजधर्म उपसंह्रियते । द्वितीयेन ‘ वैश्य-शूद्रोपचारं ' चेत्युक्तमनुस्मारयति ॥३२५ ॥

हिन्दी— ( भृगुजी मर्षियों से कहते हैं कि मैंने ) राजा के इस समस्त सनातन कर्मविधान को कहा, अब क्रमशः वैश्य तथा शूद्र के वक्ष्यमाण कर्मविधान को जानना चाहिये ॥३२५ ॥

वैश्य के धर्म-वैश्यस्तु कृतसंस्कारः कृत्वा दारपरिग्रहम् ।

वार्तायां नित्ययुक्तः स्यात्पशूनां चैव रक्षणे ॥ ३२६ ॥

भाष्य — कृतसंस्कार उपनीतः कृतविवाहश्च । वार्तायां वक्ष्यमाणकालसमुदायो

‘ वार्ता ’ । तत्र नित्ययुक्तः स्यात् । यथा बार्हस्पत्ये वार्ता समुपदिष्टा ॥३२६ ॥

पृष्ठ 525

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 525 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४८५ हिन्दी - वैश्य यज्ञोपवीत संस्कार होने के बाद विवाह को करके खेती आदि करने तथा पशुपालन में सर्वदा लगा रहे ॥३२६ ॥

वादेन ।

प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून् ।

ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः ॥ ३२७ ॥

- पशुरक्षणं वैश्यस्य न केवलं जीविकायै, यावद्धर्मायापीति दर्शयत्यर्थ-भाष्य-“ कथं पुनर्दृष्टे सत्यदृष्टमुक्तम् ” । प्रजापालनवन्नियमात्परिपालनीयं त्वयेति नियोगपरिदानम् । क्षत्रियस्य प्रजापालने-ऽधिकारो निरूपितः । ब्राह्मणस्य प्रायश्चित्तोपदेशादिना जपहोमादिना च " आदित्या-ज्जायते वृष्टिः ” इति सर्वाधिकारः ।

दृष्टान्तार्थं चैतत् । तथैव धर्म एव वैश्यस्य पशुरक्षणादिः ॥३२७ ॥

-हिन्दी – ब्रह्मा ने पशुओं की सृष्टि करके पालन ( करने के लिए ) वैश्यों को दिया तथा सब प्रजाओं की सृष्टि करके ( रक्षा करने के लिए ) ब्राह्मण तथा राजा को दिया ॥ ३२७ ॥

न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति ।

वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथञ्चन ॥ ३२८ ॥

भाष्य – “ ननु को जीवितार्थं कामः यदुक्तं यद्यप्यदृष्टं तदा दृष्टाश्रितमेव । भोजने प्राङ्मुखतायामेव । तत्र कथञ्चिदिदमुच्यते न च वैश्यस्य कामः स्यादिति । न ह्यबुभुक्ष-माणः प्रत्यवैति ’ ” सत्यमेवं ‘ कृष्टाविकृटं पाशुपाल्यमिति ' ज्ञापयितुम् । कश्चिन्मन्यते सर्वाण्येतानि नियमार्थानि तुल्यफलानीति । तत्र तुल्यफलत्वे च पक्षेऽकामोऽपि स्यात्कर्मान्तरं कामय-मानस्य । यदा त्वन्येभ्यो गुणवत्तरः तदा तु तेनाजीवेन्न कर्मान्तरे प्रवृत्ति: । अत एव तदा-लम्बनो जीवेत् ॥३२८ ॥

हिन्दी — ‘ मैं पशुपालन नहीं करूं ' ऐसी इच्छा वैश्य को कदापि नहीं करनी चाहिये और वैश्य को पशुपालन की इच्छा करते रहने पर राजा को दूसरे से पशु - पालन नहीं कराना चाहिये ॥ ३२८ ॥

मणि आदि के मूल्य का ज्ञान करना वैश्य का कर्तव्य-मणिमुक्ताप्रवालानां लोहानां तांतवस्य च । गन्धानां च रसानां च विद्यादर्घबलाबलम् ॥ ३२ ९ ॥ भाष्य--लोहशब्देन ताम्रायस्कांस्यान्याह । 1

पृष्ठ 526

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 526 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४८६ मनुस्मृतिः [ नवमः अर्धबलाबलं न्यूनताऽर्घस्य न्यूनताधिक्ये देशकालापेक्षे । कस्मिन्देश इदं महार्घम् ।

कस्मिन्वाऽपचितार्घम् । एवं कालेऽपि ॥ ३२ ९ ॥

हिन्दी – मणि, मोती, मूँगा, लोहा, कपड़ा गन्ध ( कर्पूर आदि ) और रस ( नमक आदि ) के मूल्य की कमी - वेशी को वैश्य देश - कालानुसार मालूम करे ॥ ३२ ९ ॥ बीजादि का ज्ञान करना वैश्य का कर्त्तव्य-बीजानामुप्तिविच्च स्यात्क्षेत्रदोषगुणस्य च । मानयोगं च जानीयात्तुयोगांश्च सर्वशः ॥ ३३० ॥

भाष्य - इदं बीजं विस्तृतमुप्यत इदं संहतमुप्यत इत्येनामुप्तिं विद्यात् । इदं बीजमस्मिन् क्षेत्रे प्ररोहतीदं न । इदं च बलवत्फलति । एवमादयो गुणदोषाः । द्रोण-शूर्पाढकादयो मानविशेषास्तेषां योगा ये हस्तेन मीयन्ते ॥३३० ॥

हिन्दी- - सब बीजों को बोने की विधि ( कौन बीज किस समय कैसे खेत में, कितने प्रमाण में किस प्रकार बोया जाता है, इत्यादि विधि ), खेतों के गुण तथा दोष, तौल ( मन, आधमन, पसेरी, सेर, छटाक आदि तथा तोला, मासा, रत्ती आदि ) तथा तौलने के उपाय; इन सबको अच्छी तरह मालूम करे ॥३३० ॥

वस्तुओं की सारासारतादि का ज्ञान करना वैश्य का कर्त्तव्य -सारासारं च भाण्डानां देशानां च गुणागुणान् । लाभालाभं च पण्यानां पशूनां परिवर्धनम् ॥ ३३१ ॥

भाष्य- भाण्डशब्देन विक्रेयवस्त्राजिनान्युच्यन्ते । तत्र सारासारता, यत्कालान्तरे स्थितं च न नश्यति तत् ' सारम् ' । तदितरद'सारम् ’ । अस्मिन्देशे व्रीहयो भूयांसोऽस्मिन्काले यवा अस्मिन्नीदृश आचार ईदृशो जान-पदानां स्वभाव एवामादयो देशे गुणागुणाः । अनेन च यवसेनेदृशेन च लवणेनास्मिन्काले प्रयुक्तेन पशवो वर्धन्त इति ॥३३१ ॥

हिन्दी - वस्तुओं की सारता ( अच्छापन ) तथा निःसारता ( खरावी ) देशों के गुण तथा दोष, सौदों ( बेचे जानेवाली वस्तुओं ) के लाभ तथा हानि, पशुओं को बढ़ाने के उपाय ( किस समय में कैसा कार्य करने से पशुओं की उन्नति होगी इत्यादि उपाय ) ॥३३१ ॥

भृत्यानां च भृतिं विद्याद्भाषाश्च विविधा नृणाम् । द्रि द्रव्याणां स्थानयोगांश्च क्रयविक्रयमेव च ॥ ३३२ ॥

भाष्य — भृत्या दासा प्रेष्यादयः गोपालाजपालमहामात्राद्याः । तेषां च कियती भृतिरिति विद्यात् ।

पृष्ठ 527

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 527 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ४८७ मालवकमगधद्रविडादिदेशभाषा: एतद्देशा अस्मिन्नर्थं ईदृशमुच्चारयन्ति । इदं द्रव्य-मेवं स्थाप्यत एवं सम्वर्तत एवमाव्रियतेऽनेन योज्यत इयता विक्रीयते ॥ ३३२ ॥

हिन्दी – नौकरों ( या मजदूरों ) का ( देश, काल तथा परिश्रम के अनुसार ) वेतन, मनुष्यों की अनेक देश की भाषा, वस्तुओं के योग्य स्थान तथा मिलावट ( अमुक वस्तु • अमुक स्थान में रखने पर तथा मिलाने पर बिगड़ेगी या सुरक्षित रहेगी, इत्यादि ), क्रय-• विक्रय का ज्ञान ( अमुक वस्तु को स्थान तथा समय में खरीदने तथा बेचने से लाभ होगा, इत्यादि ) इन सब विषयों को वैश्य अच्छी तरह मालूम करे ॥३३२ ॥

अन्न देना वैश्य का कर्त्तव्य-धर्मेण च द्रव्यवृद्धावातिष्ठेद्यनमुत्तमम् ।

दद्याच्च सर्वभूतानामन्नमेव प्रयत्नतः ॥ ३३३ ॥

भाष्य - बहु अन्नं दातव्यमित्यर्थः । अन्यथा राज्ञा दण्ड्यः । एवमर्थमत्रोच्यते महाधनस्य चैतत् ॥३३३ ॥

हिन्दी — वैश्य इस प्रकार ( ९।३२६-३३२ ) धर्म से ( व्यापार, पशुपालन तथा खेती के द्वारा ) धन बढ़ाने का उद्योग करता रहे तथा सब प्राणियों के लिए प्रयत्नपूर्वक अन्न का ही अधिक दान करता रहे ॥ ३३३ ॥

शूद्र का धर्म-विप्राणां वेदविदुषां गृहस्थानां यशस्विनाम् ।

शुश्रूषैव तु शूद्रस्य धर्मो नैश्रेयसः परम् ॥ ३३४ ॥

- यशस्विनामिति साध्वाचारो लक्ष्यते ।

भाष्य-शुश्रूषा परिचर्यैव । तस्य धर्मः परं श्रेय आवहति ॥३३४ ॥

हिन्दी — वेदज्ञाता ब्राह्मणों तथा यशस्वी सद्गृहस्थों की सेवा करना ही शूद्र का कल्याणकारक उत्तम धर्म है ॥ ३३४ ॥

द्विज सेवादि से शूद्र को उत्तमजातिलाभ-शुचिरुत्कृष्टशुश्रूषुर्मृदुवागनहंकृतः ब्राह्मणापाश्रयो नित्यमुत्कृष्टां जातिमश्नुते ॥ ३३५ ॥

-भाष्य – शुचिः मृद्वारिशुद्धेयन्द्रियसंयमनेन च । उत्कृष्टान्त्यैवर्णिकान् शुश्रूषुः । मृदुवाक् न तर्कादिशास्त्रगन्धितया परुषभाषी । उत्कृष्टां ब्राह्मणादिजातिमाप्नोतीत्यर्थः । स्पष्टमुक्तं प्रयोजनम् । पुनर्ब्राह्मणापाश्रयग्रहणात् अन्यानप्याश्रितस्यान्यशुश्रूषकस्यैतद-विरोधेन धर्म एव ॥३३५ ॥

मनु II 33

पृष्ठ 528

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 528 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४८८ मनुस्मृतिः. [ नवमः हिन्दी – शुद्ध ( बाहरी शारीरिक शुद्धि तथा भीतरी मानसिक शुद्धि से युक्त ), अपने से श्रेष्ठ जाति वालों की सेवा करनेवाला, मधुर भाषण करनेवाला, अहङ्कार से रहित और सदा ब्राह्मणादि के आश्रम में रहनेवाला शूद्र श्रेष्ठ जाति को प्राप्त करता है || ३३५ ॥

एषोऽनापदि वर्णानामुक्तः कर्मविधिः शुभः ।

आपद्यपि हि यस्येषां क्रमशस्तन्निबोधत ॥ ३३६ ॥

इति मानवे धर्मशास्त्रे भृगुप्रोक्तायां संहितायां नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

भाष्य - स्पष्टमुक्तं प्रयोजनं च ॥३३६ ॥

इति श्रीभट्टवीरस्वामिसूनोभट्टमेधातिथिकृतौ मनुभाष्ये नवमोऽध्यायः ॥

हिन्दी— ( भृगुजी महर्षियों से कहते हैं कि मैंने ) आपत्तिकाल नहीं रहने पर वर्णों ( ब्राह्मणादि चारों वर्णों ) के कल्याणकारक कर्म को कहा, उन ( ब्राह्मणादि वर्णों ) के आपत्तिकाल में भी जो धर्म हैं, उसे ( आप लोग कहते हुए मुझसे ) मालूम कीजिये || ३३६ ॥

मानवे धर्मशास्त्रेऽस्मिन् स्र्यादिधर्मविनिणर्यः ।

' पूर्णचन्द्र ' कृपादृष्ट्या नवमे पूर्णतामगात् ॥

पृष्ठ 529

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 529 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

॥ अथ दशमोऽध्यायः ॥ स

केवल ब्राह्मण को अध्यापनाधिकार-अधीयीरंस्त्रयो वर्णाः स्वकर्मस्था द्विजातयः ।

प्रब्रूयाद्ब्राह्मणस्त्वेषां नेतराविति निश्चयः ॥ १ ॥

( अ ) घी भाष्य- - " वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना " इति ग्रहणार्थं त्रैवर्णि-कानां स्वाध्यायविधिरुक्तः । गृहीतस्य चाविस्मरणमप्युक्तं सर्वाश्रमिणाम् । ' स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्या’त्तथा ‘ नित्यं शास्त्राण्यवेक्षेत ' । शास्त्रं प्रमुख्यया वृत्त्यैव शासनाद्धि शास्त्रं प्रमाणान्तरानवगतविधिप्रतिपादनाच्च वेद एवेति 1 । तदेव शास्त्रम् । अन्यत्र ग्रन्थसन्दर्भ-सामान्याच्छास्त्रप्रयोगः । तथा नियतो वेदमभ्यसेत् । ब्रह्मोभझता वेदनिंदेति । यस्तु ब्रह्मयज्ञः स एकेनापि सूक्तेन साम्नानुवाकेन खण्डेन कण्डिकया वैकयैव यावज्जीव-मधीतया सिध्यति । न तेन ब्रह्मस्मरणमाक्षिप्यते । तदेवं निर्विषयत्वादस्य विधेरनुवा-दार्थतैव । प्रब्रूयाद्ब्राह्मस्तेषां नेतराविति क्षत्रियवैश्ययोः प्रवचनं निवर्तयितुम् । " ननु च ' अध्यापनं ब्राह्मणस्य ' इत्यादिना तयोस्तदप्राप्तमेव ” । नैष दोषः । वृत्तिकरणस्य श्रुतत्वात्तदर्थैव निवृत्तिः सम्भाव्यते । धर्मार्थं तु विद्या-दानं तयोरप्यस्त्येवेत्याशङ्कां निवर्तयति । अथास्ति सामान्येन निषेधः एवं तर्हि जातिलक्षणप्रसङ्गजननार्थं सिद्धमेवोच्यते । एवं च कृत्वाऽनुक्रमणीयः सम्बन्धो न हातव्योऽयमिति भविष्यति । " वैश्यशूद्रोपचारं च संकीर्णानां च सम्भव " इति । कश्चिदाह | ‘ अध्यापनं ’ शब्दोच्चारणशिक्षणम्, ' प्रवचनं ' तु तदर्थव्याख्यान-मपि । अतो भिन्नत्वान्नाध्यापननिवृत्त्या तदर्थव्याख्याननिवृत्तिर्भवतीत्यतः पुनरुपदेश: “ ननु च नात्र वेदशब्दोऽस्ति । कुतस्तत्कर्मता अध्ययनक्रियायाः । अथवा-लौकिकगद्यपद्यविषयमपीदमध्ययनमुच्यते ” । उच्यते । तथा सत्यदृष्टार्थो विधि: स्यात् । अतश्चाधिकारकल्पना प्रसज्येत मूल-कल्पना च स्यात् । यथा तु व्याख्यातं उपलब्धमूलैवेयं स्मृतिर्भवतीति नादृष्टमूल-कल्पनाप्रसङ्गः ।

पृष्ठ 530

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 530 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४ ९ ० मनुस्मृतिः [ दशमः

द्विजातय इति सिद्धे त्रयो वर्णा इति पादपूरणम् । एवं स्वकर्मस्था इति ॥ १ ॥

हिन्दी — अपने - अपने कर्म में तत्पर तीनों ( ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य ) वर्णवाले द्विज ( वेद को ) पढ़ें तथा ब्राह्मण उन तीनों वर्णों को पढ़ावें, दूसरे दोनों ( क्षत्रिय तथा वैश्य ) वर्ण नहीं पढ़ावें ऐसा शास्त्रीय निर्णय है ॥ १ ॥

विमर्श – पूर्व प्रतिज्ञा ( ‘ सङ्कीर्णानाञ्च सम्भवम् ' १।११६ ) के अनुसार प्रसङ्ग - प्राप्त वर्णसङ्करोत्पत्ति - कथन में वर्णों से ही वर्णसङ्कर की उत्पत्ति होने से वर्णानुवादार्थ वर्णत्रय के धर्म में ब्राह्मणमात्र का अध्यापन कार्य इस वचन से प्रतिपादित किया गया है । इस वचन के तृतीयपाद ( ‘ प्रब्रूयाद् ब्राह्मणस्त्वेषाम् ) कथन से ही यद्यपि क्षत्रिय तथा वैश्य के अध्यापन कार्य का निषेध हो जाता है, तथापि ' नेतरौ ' अन्य दो वर्ण- क्षत्रिय तथा वैश्य को अध्यापन कार्य का पुनर्निषेध प्रायश्चितगौरवार्थ समझना चाहिये ।

सर्वेषां ब्राह्मणो विद्याद् वृत्त्युपायान्यथाविधि ।

प्रब्रूयादितरेभ्यश्च स्वयं चैव तथा भवेत् ॥ २ ॥

भाष्य —— न चास्योपदिशेद्धर्मम् ' इति न कश्चिदद्धर्मोपदेशः इत्युक्तम् । धर्मा उपदेष्टव्या इति तस्यापवादः । वृत्तिः शरीरकुटुम्बस्थितिस्तदर्था उपायास्तान् विद्यात्

प्रब्रूयात्सर्वेभ्य इतरेभ्य इति । बहुवचनं शूद्रावरोधार्थम् ।

स्वयं च तथा भवेद्यथोपदिष्टा वृत्तिनियमा अनुष्ठेया इत्यर्थः ॥२ ॥

शूद्रस्य कर्तव्य हिन्दी- - ब्राह्मण सबों ( ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्र वर्णों ) की जीविका के उपाय को स्वयं मालूम करे, उसका उन्हें उपदेश दे तथा स्वयं भी वैसा ही ( शास्त्रोक्त नियमानुसार आचरण करने वाला ) होवे ॥२ ॥

ब्राह्मण को सब वर्णों का स्वामित्व-वैशेष्यात्प्रकृतिश्रैष्ठ्यान्नियमस्य च धारणात् । संस्कारस्य विशेषाच्च वर्णानां ब्राह्मणः प्रभुः ॥ ३ ॥

- " किं पुनः कारणं ब्राह्मण एव प्रकृतत्वेनाऽधिक्रियते, न पुनः क्षत्रिया-भाष्य- ' दयोऽपि ” । यत् एतच्छेषतया प्ररोचनं पठति । वैशेष्याद्विशिष्टत्वादित्यर्थः, गुणाधिक्यादिति यावत् । तदिदानीमाधिक्यमाह । प्रकृतिश्रैष्ठ्यादुत्तमाङ्गोद्भवादिदमुक्तम् । ' प्रकृतिः ' कारणम् । नियमस्य च धारणान्मद्यपानप्रतिषेधादयमेव नियमोऽभिप्रेतः । स्नातकव्रतानि वा वैणवधारणादीनि ब्राह्मणस्यैव ।