मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 541–550

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 541–550

पृष्ठ 541

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 541 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५०१ उत्पन्न ‘ मागध तथा वैदेह ’ और क्षत्रिय से ( ब्राह्मण की कन्या में ) उत्पन्न ' सूत ' ( १०।११ ) संज्ञक ये तीनों पुत्र भी ( पुत्रकार्य की अपेक्षा ) नीच माने गये हैं । ' निषाद ' ( १०।८ ) से शूद्र वर्ण की कन्या में उत्पन्न पुत्र ' पुक्कस ' और शूद्र से ' निषाद ' की कन्या में उत्पन्न पुत्र ‘ कुक्कुट ’ संज्ञक कहा गया है ॥१६-१८ ॥

क्षत्तु र्जातस्तथोग्रायां श्वपाक इति कीर्त्यते ।

वैदेहकेन त्वंबष्ट्यामुत्पन्नो वेण उच्यते ॥ १ ९ ॥

भाष्य — अनुलोमाः स्त्रियः, प्रतिलोमाः पुमांसः, तयोः सम्भवे श्वपाकवेणौ प्रतिलोमजातीयौ ॥१९ ॥

हिन्दी – क्षत्ता ( १०।१२ ) से ' उग्र ' ( १०।२१ ) की कन्या में उत्पन्न पुत्र ' श्वपाक ’ संज्ञक कहा जाता है और वैदेह ' ( १०।११ ) से ' अम्बष्ठ ' ( १०।१२ ) की कन्या में उत्पन्न पुत्र ‘ वेण ’ संज्ञक कहा गया है ॥१९ ॥

' व्रात्य ' संज्ञक पुत्र-द्विजातयः सवर्णासु जनयंत्यव्रतांस्तु यान् ।

तान्सावित्रीपरिभ्रष्टान्व्रात्यानिति विनिर्दिशेत् ॥ २० ॥

भाष्य — नैते प्रतिलोमवर्णसंकराः स्युः । अतोऽस्मिन्विधावुच्यन्ते । द्विजातयो यान्सवर्णासु जनयन्ति तेऽवेदव्रता भवन्ति, अब्रह्मचारिणः सावित्री-परिभ्रष्टा उपनयनहीनाश्च तदा ब्रात्या इति तान्निर्दिशेत् । अव्रताञ्जनयन्तीति नायं सम्बन्धः । न हि व्रतिनोऽव्रता वा जन्यन्ते, जातानामुप-नयनसंस्कारविधानात् । उक्तव्रात्यलक्षणानुवादः, उत्तरविवक्षया । यस्त्वयं पाठो‘ऽव्रतायाञ्जनयन्ति तान्त्रात्यान्विनिर्दिशेत् ' तदसत् उक्ताव्रात्य-लक्षणविरोधात् ॥२० ॥

हिन्दी — द्विज ( १०।४ ) द्वारा अपने समान वर्णवाली स्त्रियों से उत्पादित यज्ञो-पवीत संस्कार के अयोग्य एवं सावित्री से भ्रष्ट पुत्रों को ‘ व्रात्य ' कहा जाता है ॥२० ॥

व्रात्य ब्राह्मण से उत्पन्न सङ्कीर्ण जाति—

व्रात्यात्तु जायते विप्रात्पापात्मा भृज्जकण्टकः ।

आवन्त्यवाटधानौ च पुष्पधः शैख एव च ॥ २१ ॥

भाष्य — स्ववर्णास्वपि पूर्वश्लोकादनुवर्त्यते । इह स्त्रीजातेरनुपादानादवश्यंभावाच्च तदपेक्षायाः स्मृत्यन्तरे वैश्यायां ब्राह्मणा-ज्जातो भृञ्जकण्टकः स्मर्यते । अतो विशिनष्टि पापात्मेति । स ह्यनुलोमत्वान्न

पृष्ठ 542

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 542 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५०२ मनुस्मृतिः पापात्मा । अयं चासंस्कृतात्मनो व्रात्याज्जातोऽनधिकारित्वाद्युक्तं यन्निन्द्यते न च पर्यायशब्दा देशभेदेन प्रसिद्धप्रयोगभेदाः । [ दशम: पूर्वैस्तु व्याख्यातं तत्पुत्रपौत्राणामेता आख्याः । भृज्जकण्टको ब्राह्मण्यां जातः । आवन्त्यश्चावन्त्याम् । तस्यामेव वाटधानः । वाटधानात्पुष्पशेखरः । एवमुत्तरेष्वपि ॥ २१ ॥

हिन्दी – ‘ व्रात्य ' ( १०।२० ) संज्ञक ब्राह्मण से ब्राह्मणी में ' भूर्णकण्टक ' संज्ञक पापी पुत्र उत्पन्न होता है । देशभेद से इसी के ' आवन्त्य; वाटधान, पुष्पध और शैख ' संज्ञाएँ भी हैं ॥२१ ॥

' व्रात्य ' क्षत्रिय से उत्पन्न सङ्कीर्ण जाति-झल्लो मल्लश्च राजन्याद्ब्रात्याल्लिच्छिविरेव च । नटश्च करणश्चैव खसो द्रविड एव च ॥ २२ ॥

हिन्दी – ' व्रात्य ' ( १०।२० ) संज्ञक क्षत्रिय से क्षत्रिया में उत्पन्न ' झल्ल, मल्ल ' लिच्छिवि, नट, करण, खस और द्रविड ' संज्ञक पुत्र उत्पन्न होते हैं । ( ये सब संज्ञाएं भी देशभेद से एक ही पुत्र की हैं ) ॥ २२ ॥

' व्रात्य ' वैश्य से उत्पन्न सङ्कीर्ण जाति-वैश्यात्तु जायते व्रात्यात्सुधन्वाचार्य एव च । कारुषश्च विजन्मा च मैत्रः सात्वत एव च ॥ २३ ॥

भाष्य — एताभिः संज्ञाभि: प्रसिद्धा एवंजातीया वेदितव्याः ॥२२-२३ ॥ हिन्दी — ‘ व्रात्य ’ ( १०।२० ) संज्ञक वैश्य से वैश्या में उत्पन्न पुत्र ' सुधन्वाचार्य ( सुधन्वा तथा आचार्य ), कारुष, विजन्मा, मैत्र और सात्वत ' संज्ञक होता है । ( ये सब संज्ञाएँ देशभेद से एक ही पुत्र की है । ) ॥ २३ ॥

वर्णसङ्कर सन्तान के उत्पन्न होने में कारण-व्यभिचारेण वर्णानामवेद्यावेदनेन

च ।

स्वकर्मणां च त्यागेन जायन्ते वर्णसंकराः ॥ २४ ॥

भाष्य — व्यभिचारः परस्त्रीगमनम् । तत्समानजातीयासु परकीयास्वनुलोमप्रति-लोमासूढास्वनूढासु च स्वयम् । अवेद्यावेदनमविवाह्याविवाहः । ‘ अविवाह्याः ' स्वसृनप्त्रादयस्तदयोन्यः ।

स्वकर्मणां त्याग उपनयनवेदग्रहणादीनाम् ।

क्षात्रवृत्त्यादयोऽपि पुत्रपौत्रान्वयिन एवमुक्ताः इति केचित् ॥२४ ॥

हिन्दी – ब्राह्मणादि वर्णों के ( परस्पर - परस्त्री के साथ ) व्यभिचार से, एक गोत्र में

पृष्ठ 543

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 543 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ५०३ विवाह करने से और यज्ञोपवीत संस्कार आदि अपने कर्मों को छोड़ने से ‘ वर्णसङ्कर ’ सन्तानें उत्पन्न होती हैं॥२४ ॥

संकीर्णयोनयो ये तु प्रतिलोमानुलोमजाः ।

अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च तान्प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥ २५ ॥

भाष्य — व्यतिषङ्गः सम्बन्धः । इतरेतरमुनलोमानामनुलोमैः प्रतिलोमैश्चैवं प्रति-लोमानामन्यैः प्रतिलोमैरनुलोमैश्च । वक्ष्यमाणसंज्ञायै वचनम् ॥२५ ॥

हिन्दी – ( भृगुजी महर्षियों से कहते हैं कि - ) जो प्रतिलोम ( नीचवर्ण पुरुष से उच्चवर्णा स्त्री में ) और अनुलोम ( उच्चवर्ण पुरुष से नीचवर्णा स्त्री में ) क्रम से उत्पन्न होनेवाली परस्परमिश्रित जो ' सङ्कीर्ण ' योनियाँ अर्थात् वर्णसङ्कर जातियाँ हैं; उन्हें ( मैं ) विशेष रूप से कहूँगा ॥२५ ॥

सूतो वैदेहकश्चैव चण्डालश्च नराधमः ।

मागधः क्षत्तृजातिश्च तथाऽयोगव एव च ॥ २६ ॥

भाष्य--उक्तलक्षणा एते प्रातिलोमा उत्तरार्थं पुनरुपन्यस्यन्ते ॥२६ ॥

हिन्दी – सूत, वैदेह, नराधम चण्डाल, मागध, क्षत्ता और आयोगव — ॥ २६ ॥

एते षट्सदृशान्वर्णाञ्जनयन्ति स्वयोनिषु ।

मातृजात्याः प्रसूयन्ते प्रवरासु च योनिषु ॥ २७ ॥

भाष्य – एते सूतादयः प्रतिलोमाः स्वयोनिषु सदृशान् जनयन्ति, तज्जातीया-नित्यर्थः । तद्यथा । सूतः सूतायां सूतमेव जनयति । एवं चण्डालः चण्डालायाम् । ये च मातृजात्याः प्रसूयन्तैऽनुलोमा मातृजातीय ये पूर्वमुक्ता — स्ताननन्तरानाम्न ’ ( १०।१४ ) इति, तेऽपि स्वयोनिषु सदृशानेव जनयन्ति । यथाऽम्बष्ठोऽम्बष्ठायाम् । तथा वैश्यायामात्मनो हीना वैश्याजनयन्ति । मातृजातित्वस्योक्तत्वात् । अन्ये आम्बष्ठादौ पुनः पठन्ति ‘ मातृजातौ प्रसूयन्ते ' । अर्थश्चायम् । स्वयोनिषु मातृजातौ च वैश्यायां सदृशानेव जनयन्ति । यद्यपि शुद्धवैश्येभ्य उत्कृष्टा अम्बष्ठादय-स्तथापि साम्यमुच्यते, वैश्यधर्म उभयेषामधिकारात् । अनुलोमग्रहणं मातृजातिपदसामर्थ्याल्लभ्यते सत्यपि प्रकृतिप्रतिलोमप्रत्यवमर्श-वे एत इति । प्रवरासु च योनिषु प्रतिलोमा गच्छन्तो जनयन्ति हीनतरमित्येवं ज्ञेयं, वक्ष्य-माणपर्यालोचनया । मनु II 34

पृष्ठ 544

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 544 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५०४ मनुस्मृतिः [ दशम: न हि आयोगवादिभिः स्वजातीयासु जनिता अयोगवादिव्यपदेशं लभन्ते । सदृश-ग्रहणं तु प्रातिलोम्यसामान्येन । हीनतरत्वं चावान्तरविशेषमनपेक्ष्य प्रयुक्तम् । तेनायमत्र वाक्यार्थः । ‘ प्रतिलोमेभ्यः समानजातीयासूत्कृष्टजातीयासु च प्रतिलोमा एव भवन्ति ' ॥२७ ॥

हिन्दी —ये ६ प्रतिलोमज ( नीच पुरुष से उच्चवर्णा स्त्रियों में उत्पन्न ) पुरुष अपनी-अपनी जातिवाले, अपनी - अपनी माताओं की जाति, अपने से श्रेष्ठ क्षत्रियादि जाति तथा नीच शूद्रादि जातिवाली स्त्रियों में अपने ही समान जातिवाले हीन वर्णों को उत्पन्न करते हैं ॥२७ ॥

यथा त्रयाणां वर्णानां द्वयोरात्माऽस्य जायते ।

आनन्तर्यात्स्वयोन्यां तु तथा बाह्येष्वपि क्रमः ॥ २८ ॥

भाष्य — अस्य ब्राह्मणस्य त्रयाणां वर्णानामात्मा जायते । द्वयोर्वर्णयोः क्षत्रिय-वैश्ययोर्द्विजत्वं जायते । तथा स्वयोनौ | एवं त्रयाणां वर्णानां ब्राह्मणो द्विजान् जनयति । एवं बाह्येष्वपि प्रातिलोम्येन वैश्यक्षत्रियाभ्यां क्षत्रियब्राह्मणयोरात्मा द्विजत्वं भवति । सति च द्विजत्वे उपनयनं कर्तव्यम् । वक्ष्यन्ति च ' एते षद्विजधर्माण ' इति । एतावांस्तु

विशेषः । अनुलोमाज्जाता मातृजात्या मातृजातीया । स्तुतिमात्रमिदं वक्ष्यामः ॥२८ ॥

हिन्दी — जिस प्रकार तीन वर्णों ( ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्य ) में से दो वर्णों ( क्षत्रिया तथा वैश्या ) में इस ( ब्राह्मण ) की आत्मा ( द्विज ) सन्तान उत्पन्न होती है और अपनी सवर्णा ( ब्राह्मणी ) में द्विज सन्तान उत्पन्न होती है, उसी प्रकार ब्राह्मण वर्णों ( वैश्य तथा क्षत्रिय से क्षत्रिया तथा ब्राह्मणी में भी ) क्रम से द्विज सन्तान होती है ॥२८ ॥

विमर्श — इस श्लोक का विशद अभिप्राय यह है कि — ब्राह्मण, क्षत्रिया, वैश्या तथा शूद्रा - इन तीन वर्णों में से प्रथम दो वर्णों ( क्षत्रिय तथा वैश्या ) में द्विज सन्तान उत्पन्न करता है और अपनी सवर्णा स्त्री ( ब्राह्मणी ) में तो द्विजसन्तान उत्पन्न करता ही है; उसी प्रकार वैश्य क्षत्रियों और क्षत्रिय ब्राह्मणी में प्रतिलोमज क्रम से द्विज सन्तान उत्पन्न करता है, अर्थात् ये सन्तान ' द्विज ' स्त्री ( ब्राह्मणी, क्षत्रिय तथा वैश्या ) में द्विज सन्तान उत्पन्न करता है उसी प्रकार वैश्य क्षत्रिया में और क्षत्रिय ब्राह्मणी में द्विज सन्तान उत्पन्न करता है और ये भी सन्तान ' द्विज ' होने से उपनयन संस्कार के योग्य हैं, यही बात ‘ एते षद्विजधर्माण: ' वचन से कहेंगे भी, हाँ, उनमें इतनी विशेषता है कि अनु-लोमभाव मातृजाति से है '; किन्तु ' प्रतिलोमजास्तु धर्महीना: ' इस गौतम मुनि के वचन से ऐसे द्विजों के संस्कार का निषेध ही किया गया है ।

ते चापि बाह्यान्सुबहूंस्ततोऽप्यधिकदूषितान् ।

परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विगर्हितान् ॥ २ ९ ॥

पृष्ठ 545

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 545 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] 1 ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५०५ भाष्य – चाप्ययोगवादयः षट् बाह्यान् सुबहून् परस्परदारेषु जनयन्ति । तद्यथाऽऽयोगवः क्षत्तृजायायां क्षत्ताऽऽयोगव्याम् । परस्परमात्मापेक्षया गर्हितान् जन-यन्ति । तद्यथाऽऽयोगवः क्षत्तृजायायामात्मनो बाह्यतरं जनयति । ततोऽपि बाह्यतरं चण्डा-ल्याम् । एवं सर्वत्र ॥२९ ॥

हिन्दी – वे आयोगव ( १०।१२ ) आदि ६ वर्णसङ्कर जातिवाले पुरुष परस्पर जातिवाली स्त्रियों में बहुत, अनुलोमज सन्तान से भी अधिक दूषित तथा ( सत्कार्यों में ) निन्दित सन्तानों को उत्पन्न करते हैं ॥ २ ९ ॥ विमर्श - उदाहरण— यथा—.‘आयोगव ' ( १०।१२ ) जातीय पुरुष ' क्षत्ता ' ( १०।१२ ) जातिवाली स्त्री में एवं ‘ क्षत्ता ' जातिवाला पुरुष भी ' आयोगव ' जातिवाली स्त्री में अपने से अधिक हीन सन्तान को उत्पन्न करता है । इसी प्रकार शेष वर्णसङ्कर जाति वालों के विषय में भी जानना चाहिए ।

यथैव शूद्रो ब्राह्मण्यां बाह्यं जन्तुं प्रसूयते ।

तथा बाह्यतरं बाह्यश्चातुर्वर्ण्य प्रसूयते ॥ ३० ॥

भाष्य- - एवं परस्परगमने स्त्रीप्रतिलोमानां पूर्वेण बाह्यतरोत्पत्तिर्वर्णिता । इदानीं चातुर्वर्ण्यं कथ्यते । सूयतिर्जनिनात्यन्तसमानार्थोऽत्र प्रकरणे प्रयुक्तः । प्रसूयते जनयती-त्यर्थः । तदुत्तरश्लोकेन निर्दिश्यते || ३० || हिन्दी - जिस प्रकार शूद्र पुरुष ब्राह्मणी में सर्वथा त्याज्य ' चण्डाल ' ( १०।१२ ) जातिवाली सन्तान को उत्पन्न करता है, उसी प्रकार चण्डाल भी ब्राह्मणी आदि चारों वर्णवाली स्त्रियों में अपने से भी अधिक हीन सन्तान को उत्पन्न करता हैं ॥ ३० ॥

प्रतिकूलं वर्त्तमाना बाह्या बाह्यतरान्पुनः ।

हीनाहीनान्प्रसूयन्ते वर्णान्पञ्चदशैव तु ॥ ३१ ॥

भाष्य — एकैकस्य तु वर्णस्य संकीर्णयोनयो भवन्ति । कस्यचिदनुलोमाः, कस्य-1 चित्प्रतिलोमाः, कस्यचिदनुलोमप्रतिलोमाः । ब्राह्मणस्यानुलोमाः, शूद्रस्य प्रतिलोमा एव । १ क्षत्रियवैश्ययोरनुलोमाः प्रतिलोमाः । क्षत्रियस्य द्वावनुलोमौ, एक प्रतिलोमः । वैश्य-स्यैकोऽनुलोमो द्वौ प्रतिलोमौ । एवमेते द्वादशानुलोमप्रतिलोमाः । एतेषामेकैकस्य चतुर्षु ग्गच्छतश्चत्वारो भेदा भवन्ति । ते च केचिद्धीनाः केचिदहीना: । बाह्यतरास्तु सर्व एव । ब्बाह्यतरत्वं मातापितृजातेर्विप्रकर्षः, कर्मभ्यो हीनत्वात् । तदेतदुदाहरणैः स्फुटीक्रियते । प्रतिलोमांस्तावद्गृहीत्वा वक्ष्यामः । अयोगवो वैश्यायां शूद्राज्जातः शूद्राया वैश्यायां क्षत्रियायां ब्राह्मण्यां चतुरो जन-व्यति । सोऽयमात्मना सह पंचधाऽऽयोगवः । एवं क्षत्तृचण्डालावपि । एवं शूद्रस्त्रयः

पृष्ठ 546

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 546 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५०६ पंचका: पंचदशधा भवन्ति । मनुस्मृतिः [ दशमः एवं वैश्यप्रभवौ द्वौ प्रतिलोमौ क्षत्रियायां मागधो ब्राह्मण्यां वैदेहकः । शूद्रायामनु-लोमः । तत्र यः शूद्रायां जातः स यदा चातुर्वर्ण्य जनयति तदैष एव प्रकारः । स यदा शूद्रां गच्छति तदा हीनतरो वर्णो जायते तदपेक्षया । एवं वैश्यां गच्छन्हीनतरं जनयति । एवं क्षत्रियायां ब्राह्मण्यां च केवलशूद्राज्जाता उत्कृष्टा । एवमित्यपेक्षावशाद्धीनां-श्चाहीनांश्च । एव क्षत्रिये ब्राह्मणे च द्रष्टव्यम् । ब्राह्मणस्य त्वयं विशेष: । अनुलोमा एव तस्य भवन्ति । एवं चतुर्वर्णानां प्रत्येकं पंचदशधा भेदाः षष्ठिः सम्पद्यन्तो मुख्याश्चत्वारो वर्णाः सा चतुःषष्ठिर्भवति । परस्परसम्पर्कात्तेषामन्येऽनन्तभेदा भवन्ति । तदुक्तम् । “ ते चापि बाह्यान्सुबहून् ” इति ( १०।२ ९ ) । प्रतिकूलं शास्त्रव्यतिक्रमेण । वर्तमाना मिथुनीभवन्तः । हीनाहीनानित्येकं पदम् । अथवा हीनाः सन्तोऽहीनान्प्रसूयन्ते जनयन्तीत्यर्थः । वर्णान्पंचदशैवेति ' नास्ति तु पंचम ' ( १०।४ ) इति पंचमस्य वर्णाभावात्पंच-दशसु वर्णत्वमुपचाराद्द्रष्टव्यम् || ३१ || हिन्दी— ( द्विज प्रतिलोमजों की अपेक्षा हीन होने से ) ब्राह्य प्रतिलोमज अर्थात् आयोगव, क्षत्ता तथा चण्डाल ( १०।१२ ) ये तीनों चारों वर्णवाली स्त्रियों ( ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्या तथा शूद्र ) में और एक ( आयोगवी में ) कुल मिलाकर १५ प्रकार की अपने से बाह्य ( सर्वकर्मबहिर्भूत ) तथा हीन सन्तानों को उत्पन्न करते हैं ॥३१ ॥

विमर्श - आयोगव, क्षत्ता तथा चण्डाल- ये तीनों ही प्रतिलोमज सन्तान सब श्रौतस्मार्त क्रिया से बहिर्भूत तथा सब वर्णों में हीन हैं । ये इनमें से प्रत्येक चारों वर्ण की स्त्रियों में तथा अपनी जातिवाली स्त्री में अपने से भी बाह्य तथा हीन पाँच - पाँच प्रकार की सन्तानों को उत्पन्न करते हैं । यथा— आयोगव ( वैश्या में शूद्र से उत्पन्न पुरुष ) ब्राह्मणी आदि चारों वर्णों में चार प्रकार की तथा आयोगवी में एक कुल पाँच प्रकार की सन्तान को उत्पन्न करता है, जो सर्वकर्मबाह्य तथा उस उत्पादक पुरुष से हीन होती है । इसी प्रकार क्षत्ता तथा चण्डाल भी ५.५ प्रकार की सन्तानों को उत्पन्न करते हैं । इस प्रकार प्रतिलोम बाह्य तीनों वर्ण १५ प्रकार की सन्तानें उत्पन्न करते हैं तथा वैश्य और क्षत्रिय से क्षत्रिया तथा ब्राह्मणी में प्रतिलोमज क्रम से उत्पन्न ' मागध, वैदेह और सूत ' १०।११ जातीय पुरुष भी चार वर्णों की स्त्रियों में तथा स्वकीय स्त्री में उपर्युक्त क्रमानुसार ही प्रत्येक बाह्य तथा अपने से हीन पाँच - पाँच प्रकार की सन्तानों को उत्पन्न करते हैं ।

पृष्ठ 547

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 547 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५०७ इस प्रकार कुल मिलाकर ३० प्रकार की सन्तानें होती हैं ( विस्तृत विवेचन पं ० गोपाल-शास्त्री नेने द्वारा संपादित मन्वर्थमुक्तावली की टिप्पणी ३३७ में देखिये । )

प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दास्यजीवनम् ।

सैरन्ध्रं वागुरावृत्तिं सूते दस्युरयोगवे ॥ ३२ ॥

भाष्य – प्रसाधनं मण्डनम् । उपचारोऽनुवृत्तिः । केशरचनाकुंकुमचन्दनादिना-ऽनुलेपनविच्छित्तिः पाणिपादविमर्दनं प्राप्तिलोभात् कर्मकारिक्षिप्रकारिकार्याणामव-सरमित्यादिविधिज्ञ एवमुच्यते । अदासं दास्यजीवनम् । वत्सरभृत्या षण्मासभृत्या च कंचन सेवते अथवैतद्विधिज्ञताया सर्वोपस्थापको भवति जीवनाय । मता (? ) वागुरावृत्तिम् । द्वितीयोऽयं वृत्त्युपायः ' वागुरा ' अरण्यपशुहिंसनम् । तच्चार्याणां दैवपित्र्यर्थं क्षुधार्थं च, न तु व्याधवत्पशून्हत्वा मांसविक्रयेण जीवनम् । राजनियोगाद्बहु-प्राणिवधो जीविकार्थः ।

सैरन्ध्रनामानं सूते उत्पादयति । दस्युर्नाम वक्ष्यमाणः ।

अयोगवे जातिविशेषे । सामर्थ्यात्स्त्रीत्वलाभः ॥३२ ॥

-हिन्दी – ' दस्यु ' ( १०।४५ ) जातिवाला पुरुष ' आयोगव ' ( १०।२२ ) जातिवाली स्त्री में केश सँवारने में चतुर, ( जूठा नहीं खाने से दास - भिन्न, पाद - संवाहन — पैर-दवाना - आदि सेवा - कार्य करने से ) दास की जीविकावाला ( देवकार्य — यज्ञ और पितृकार्य— श्राद्ध के लिए ) मृगवधादि कार्य से जीविका चलानेवाला ' सैरिन्ध्र ' जाति का पुत्र उत्पन्न करता है ॥३२ ॥

मैत्रेयकं तु वैदेहो माधूकं सम्प्रसूयते ।

नृन्प्रशंसत्यजस्त्रं यो घण्टाताडोऽरुणोदये ॥ ३३ ॥

भाष्य— मैत्रेयकं नाम्ना वर्णमायोगव्याम् । सम्प्रसूयते जनयति । वैदेहनामा ब्राह्मण्यां वैश्याज्जातो यः । पाठान्तरं मैरेयकमिति । माधूकम् । उपमापदमेतत् मधूककुसुतुल्यम्, मधुरभाषित्वात् । अथवा मधुकाय-तीति ‘ अन्येष्वपि दृश्यते ' ( पा ० ३।२।१०१ ) इति ड: । अन्येषामपीति दीर्घः । स्वार्थिकेन चादिवृद्धिस्तस्य वृत्ति: । नॄन् मनुष्यान् प्रशंसन्ति अजस्त्रं सर्वदा बन्दीति यः कथ्यते । अरुणोदये प्रबोधकाले घण्टा ताडयत्याहन्ति, राज्ञामीश्वराणां चान्येषां प्रबोधाय ।

पृष्ठ 548

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 548 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५०८ मनुस्मृतिः [ दशमः आयोगव्यामेवानुजनयति, प्रकृतत्वात् ॥३३ ॥

हिन्दी — ‘ वैदेह ’ ( १०।११ जातिवाला पुरुष ' आयोगव ' ) ( १०।१२ ) जातिवाली स्त्री में ‘ मैत्रेयक ’ संज्ञक जातिवाले मधुरभाषी पुत्र को उत्पन्न करता है, जो प्रातःकाल घण्टा बजाकर राजा आदि बड़े लोगों की स्तुति करता हुआ जीविका करता है ॥३३ ॥

निषादो मार्गवं सूते दासं नौकर्मजीविनम् ।

कैवर्त्तमिति यं प्राहुरार्यावर्तनिवासिनः ॥ ३४ ॥

भाष्य – प्रतिलोमप्रकरणात् न यः शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो निषाद पूर्वमुक्तः स इह गृह्यते, अपि तु दस्युवत्प्रतिलोम एव । मार्गवं नाम प्रतिलोमं सूते, आयोगव्यामेव यस्येमे अपरे नामनी ' दास ' कैवर्त इति ।

आर्यावर्तः प्रसिद्धः ।

तस्य वृत्तिर्नौकर्मणा नौवाहनेन जीवति ॥३४ ॥

श येऽनन्तर उपदिष्टास्त्रयो मार्गवपर्यन्तास्तेषां मातृजातिर्नोक्ता, तत्प्रतिपादनार्थों-ऽयं श्लोकः । हिन्दी – ' निषाद ' ( १०।८ ) जातिवाला पुरुष ( ' अयोगव ' ) ( १०।१२ ) जातिवाली स्त्री में नाव से जीविका करनेवाले ' मार्गव ' या ' दास ' संज्ञक पुत्र को उत्पन्न करता है, जिसे आर्यावर्त के निवासी लोग, कैवर्त ( केवट = मल्लाह ) कहते हैं ।

मृतवस्त्रभृत्स्वनार्यासु गर्हितान्नाशनासु च ।

भवन्त्यायोगवीष्वेते जातिहीनाः पृथक् त्रयः ॥ ३५ ॥

भाष्य – आयोगवीषु स्त्रीष्वेते जायन्ते । तासां च विशेषणम् । मृतवस्त्रभृत्सु शक्वासांसि परिदधतीष्वित्यर्थः । अनार्या अस्पृश्याः । गर्हितमुच्छिष्टं मांसादि चान्नमश्नन्ति ॥३५ ॥

हिन्दी – कफन ( मृतक का वस्त्र ) पहननेवाली क्रूर और ( जूठा आदि ) निन्दित अन खानेवाली ‘ आयोगव ’ ( २।१२ ) जातिवाली स्त्रियों में हीन जातीय ये तीनों ( सैरिन्ध्र, मैत्रेयक और मार्गव ) पृथक् - पृथक् उत्पन्न होते हैं ॥३५ ॥

कारावरो निषादात्तु चर्मकारं प्रसूयते ।

वैदेहिकादन्ध्रमेदौ बहिर्ग्रामप्रतिश्रयौ ॥ ३६ ॥

भाष्य— उत्तरत्र वैदेह्यामेव जायन्त इत्येवकारकरणाल्लिङ्गादिहापि वैदेह्यां निषादात्कारावरो नाम जायत इति सम्बन्धप्रतीति: ।

पृष्ठ 549

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 549 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ५० ९ वैदेहिकाद्द्वावन्ध्रमेदौ । कस्यां स्त्रियाम् । कारावरीनिषाद्योः । तयोरत्र सन्निधानात् । वैदेह्यां च वैदेह्याद्भिन्नवर्णसम्भवादेवं व्याख्यायेते । स्त्रीभेदेन चैकस्माद्वर्णादेते द्वे जाती । बहिर्ग्रामं प्रतिश्रयो निवासो ययोः ॥३६ ॥

हिन्दी — ‘ निषाद ’ ( १०।८ ) जातिवाला ( पुरुष ' वैदेह ' ( १०।१७ ) जातिवाली स्त्री में ) ‘ कारावर ’ संज्ञक चर्मकार ( चमार ) जातिवाले पुत्र को उत्पन्न करता है ओर ‘ वैदेहक ’ ( १०।१७ ) जातिवाला पुरुष ( ' निषाद ' १०।८ ) तथा ' कारावर ' ( १०।३६ ) जातिवाली स्त्रियों में क्रमशः ‘ अन्ध्र ’ और ' मेद ' संज्ञक जातिवाले पुत्रों को उत्पन्न करता है, ये दोनों ग्राम के बाहर निवास करते हैं ॥ ३६ ॥

चाण्डालात्पाण्डुसोपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान् ।

आहिण्डिको निषादेन वैदेह्यामेव जायते ॥ ३७ ॥

भाष्य— चाण्डालात् वैदेह्यां पाण्डुसोपाको नाम वर्णो जायते । तस्य वृत्तिस्त्वक्सारव्यवहारवान् । ' त्वक्सारो ' वेणुः तद्व्यवहारेण वंशक्रय-विक्रयादिना कटादिकरणेन वा जीवति । निषादात्तस्यामेवाहिण्डकस्तस्य वृत्तिरेषैव, अन्येष्या वा ॥३७ ॥

हिन्दी - ' वैदेह ' ( १०।१७ ) जातिवाली स्त्री में ' चण्डाल ' ( १०।१२ ) जातिवाला पुरुष बांस के व्यवहार से जीविका करनेवाले ' पाण्डुसोपाक ' संज्ञक जातिवाले पुत्र उत्पन्न करता है ॥ ३७ ॥

विमर्श - इस ' आहिण्डक ' की जीविका बन्धन स्थान ( जेल, हवालात आदि ) की रक्षा करना होता है ऐसा उशनाका कथन है । कारावर ( १०।३६ ) तथा इस ‘ आहिण्यक ’ के माता पिताओं के समान होने पर भी वृत्तिभेद से व्यपदेश ( जातिभेद ) समझना चाहिये ।

चाण्डालेन तु सोपाको मूलव्यसनवृत्तिमान् ।

पुल्कस्यां जायते पापः सदा सज्जनगर्हितः ॥ ३८ ॥

भाष्य — व्यसनं दुःखं तस्य मूलं मारणं तद्वृत्तिर्वध्यमारणं राजादेशादनाथशव-वहनं तद्वस्त्रादिग्रहणं प्रेतपिण्डभोजनमित्येवमादिवृत्तिः । पुल्कस्यां चाण्डालेन जायते । अथवा मूलादिवृक्षादीनां तद्व्यसनं विभागकरणं सा वृत्तिर्व्यवच्छिन्नेषु वृक्षेषु यदनुवृत्तं मूलं तदुद्धृत्य विक्रयादिना जीवति ॥३८ ॥

१. ‘ अस्य च बन्धनस्थानेषु बाह्यसंरक्षणादाहिण्डिकानाम् ' इत्यौशन से वृत्तिरुक्ता । समानपितृ-कत्वेऽपि कारावराहिण्डकयोर्वृत्तिभेदश्रवणाद्व्यपदेशभेदः । इति ( म ० मु ० )

पृष्ठ 550

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 550 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५१० मनुस्मृतिः

निषादस्त्री तु चण्डालात्पुत्रमन्त्यावसायिनम् ।

श्मशानगोचरं सूते बाह्यानामपि गर्हितम् ॥ ३ ९ ॥

भाष्य – अन्त्यावसायिनं चण्डालमेव वदन्ति । अथवा निषाद्यां चण्डालादुत्पन्नस्यान्त्यावसायीति नामधेयम् । [ दशमः श्मशानगोचरं शवदहनादिवृत्तिः । अतश्चाण्डालदपि कुत्सिततरो विज्ञेयः तदेत-दानन्त्यात् संकराणां प्रदर्शनमात्रं कृतम् ॥ ३ ९ ॥ हिन्दी — ‘ चण्डाल ’ ( १०।१२ ) जातिवाले पुरुष से ' पुक्कस ' ( १०।१८ ) जातिवाली स्त्री में ‘ सोपाक ' संज्ञक पुत्र उत्पन्न होता है, सज्जनों से निन्दित यह पापी ‘ जल्लाद ’ ( अपराधियों को राजाज्ञा से फांसी देनेवाले ) का काम करके जीविका करता है 1 सङ्करे जातयस्त्वेताः

पितृमातृप्रदर्शिताः ।

प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ॥४० ॥

भाष्य- — यान्येतान्यनन्तरमुद्दिष्टानि त्वक्सारव्यवहारादीनि कर्माणि तैः अप्रसिद्धाः सोपाकादिनामतया तज्जातीया वेदितव्याः । पित्रा मात्रा च विभागेन दर्शिताः । प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा तज्जातीया वेदितव्याः । आयोगव्यां मात्रा विभागो निषादाद्वैदेहिकादान्ध्रभेदाविति पित्रा दर्शितो विभागः ॥ ४० ॥

हिन्दी — ‘ वर्णसङ्कर ' के विषय में इन जातियों को इसकी यह माता है और यह पिता है यथा इसकी अमुक जाति है । यह माता - पिता के कहने से दिखाया गया है और छिपकर या प्रकट रूप से उत्पन्न इनको कर्मों ( जीविकाओं ) से जानना चाहिए ॥ ४० ॥

यज्ञोपवीत संस्कार के योग्य पुत्र-स्वजातिजानन्तरजाः षट्सुता द्विजधर्मिणः ।

शूद्राणां तु सधर्माणः सर्वेऽपध्वंसजाः स्मृताः ॥४१ ॥

भाष्य — स्वजातीयास्त्रैवर्णिकेभ्यः समानजातीयासु जातास्ते द्विजधर्माण इत्येत-त्सिद्धमेवानूद्यते । अनन्तरजानां तुल्यताभिधान तद्धर्मप्राप्त्यर्थम् । अनन्तरजा अनु-लोमाः । ब्राह्मणात् क्षत्रियवैश्ययोः क्षत्रियाद्वैश्यायां जाता: तेऽपि द्विजधर्माणं उपनेया इत्यर्थः । उपनीताश्च द्विजातिधर्मैः सर्वैरधिक्रियन्ते । “ ननु च ‘ ताननन्तरनाम्न ' इति मातृजातीयत्वमेषामुक्तमेव । ततश्च तज्जात्या समेषु धर्मेषु सिद्ध एवाधिकारः ” । सत्यम् । अनन्तरनाम्न इति नामग्रहणा'त्संज्ञैवैषां न तु जात्यतिदेश ' इति कस्य-