मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 551–560
मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 551–560
पृष्ठ 551
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता चिदाशङ्का स्यादतः स्पष्टार्थ ' षट्सुता द्विजधर्मिण ' इति वचनारम्भः । ५११ ये पुनरपध्वंसजाः संकरजास्ते शूद्राणां सधर्माणः समानाचारास्तद्धर्मैरधिक्रियन्त इत्यर्थः । गृह्यते । प्रतिलोमानां तु विशेषा वक्ष्यते । अनन्तरग्रहणमनुलोमोपलक्षणार्थमेव । तेन व्यवहितोऽपि ब्राह्मणाद्वैश्यायां जातो षट्संख्यातिरिक्तत्वान्न शूद्रायां पारशवः ॥४१ ॥
हिन्दी — द्विजों ( १०।४ ) से ( विधिवत् विवाहित एवं ) सजातीया ( अपने समान जातिवाली ) तथा अनन्तर ( अपने बाद की जातिवाली ) स्त्रियों में उत्पन्न ६ पुत्र ( ब्राह्मण से ब्राह्मणी में, क्षत्रिय से क्षत्रिया में और वैश्य से वैश्या में उत्पन्न तीन पुत्र तथा ब्राह्मण से क्षत्रिया तथा वैश्या में, क्षत्रिय से वैश्या में तीन प्रकार ३ + २ + १ = ६ पुत्र ) द्विजधर्मा ( द्विज के धर्मवाले यज्ञोपवीत संस्कार के योग्य ) हैं तथा प्रतिलोमज ( उच्चवर्णवाली स्त्रियों में नीच वर्णवाले ) पुरुष से उत्पन्न ' सूत, मागध, वैदेह ' ( १०।११ ) आदि जाति-वाले जो पुत्र हैं; वे शूद्रों के समान धर्मवाले ( यज्ञोपवीत संस्कार के आयोग्य ) कहे गये हैं || ४ || तप तथा वीर्य के प्रभाव से जातिश्रेष्ठता-तपोबीजप्रभावैस्तु ते गच्छन्ति युगे युगे । उत्कर्षं चापकर्षं च मनुष्येष्विह जन्मतः ॥ ४२ ॥
भाष्य — तएतेऽनन्तरजाः तपः सामर्थ्येन बीजसामर्थ्येन युगे युगे जन्मनि जन्मनि उत्कर्षमपकर्षं च गच्छन्ति । तद्वक्ष्यामः ' शूद्रायां ब्राह्मणाज्जात ' ( १०।६४ ) इत्यत्र ॥४२ ॥
यदुक्तं ‘ स्वकर्मणां त्यागेनेति ' तस्यैवायं प्रपञ्चः । हिन्दी — वे ( १०।४१ में वर्णित सजातीय वर्णों से उत्पन्न तीन तथा अनन्तर जातीय वर्णों से अनुलोम क्रम से उत्पन्न तीन - कुल ६ प्रकार के ) पुत्र तपस्या तथा वीर्य के प्रभावों से ( तपस्या के प्रभाव से विश्वामित्र के समान तथा वीर्य के प्रभाव से ऋष्यशृङ्ग के समान ) मनुष्यों में श्रेष्ठ तथा नीच जाति को प्राप्त करते हैं ॥४२ ॥
क्रियालोप से जातिहीनता-शनकैस्तु क्रियालोपादिमाः क्षत्रियजातयः ।
वृषलत्वं गता लोके ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥४३ ॥
पृष्ठ 552
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५१२ मनुस्मृतिः [ दशम: भाष्य - क्रियालोपो यत्र संस्काया सम्बध्यते, यथोपनयनादिषु यत्र वा कर्तृतया, यथा नित्याग्निहोत्रसंध्योपासनादिषु । तासां लोप उभयासामप्यननुष्ठानम् । अतश्च न केवलमुपनयनसंस्काराभावेन जातिभ्रंशः, अपि तूपनीतानां विहितक्रियात्यागे-नापि । तथा चाह शनकैरिति । पुत्रपौत्रादिसंततेः प्रभृतिशूद्रत्वं, न तु जातस्यैव । उप-नयनाभावे तु तस्यैव व्यपदेशान्तरं प्रवर्तते । यद्यपि सा जातिर्न निवर्तते तत्पुत्रपौत्राणां भृज्जकण्टकादिजात्यन्तरमेव व्यपदेशहेतुकमिति ब्राह्मणातिक्रमेण ब्राह्मणविधिविहिता-तिक्रमेणेत्यर्थः । अथवा शास्त्रार्थसंशये प्रायश्चित्ते वा परिषद्मनाभावः ॥ ४३ ॥
-हिन्दी – इन क्षत्रिय जातियों ने धीरे - धीरे क्रिया ( यज्ञोपवीत संस्कार तथा सन्ध्या-वन्दनादि क्रिया ) के लोप होने ( छूट जाने ) तथा ब्राह्मणों के दर्शन ( के बिना यज्ञ, अध्ययन तथा प्रायश्चित्तादि ) के अभाव होने से लोक में शूद्रत्व को प्राप्त कर लिया है ॥४३ ॥
क्रियालोप से शूद्रत्वप्राप्त जातियाँ-पुण्ड्रकाश्चोडद्रविडाः काम्बोजा यवनाः शकाः । पादापह्लवाश्चीनाः किराता दरदाः खशाः ॥ ४४ ॥
भाष्य —- पुंडूकादयः शब्दाः परमार्थतो जनपदशब्दाः, इह तु ' क्षत्रियेषु मुख्या-स्तत्सम्बन्धत्वाज्जनपदेषु वर्तन्त ' इत्येतद्दर्शनमाश्रितम् । यथालुग्विधौ ' तस्य निवासो ', ‘ जनपदे लुगिति ’ न तु यथा ‘ लुग्योगात्प्रख्यानादिति ’ । नैतेषु देशेषु बाहुल्येन चातुर्वर्ण्यमस्तीत्येतदालम्बनं वृषलत्ववचनम् । यदि वा पुंड्रादयः शब्दाः कथञ्चिद्देशसम्बन्धेन विना दृश्यन्ते, तदैतज्जातीया वेदितव्याः । ‘ महाभारतादौ क्षत्रिया वर्ण्यन्ते तथाऽऽद्यत्वेऽप्येते क्षत्रिया एवेति ' कस्य-चित् भ्रान्तिः स्यादत एवमुक्त ' ते वृषला ' इति । ये चैते दिगन्तवासिनः किरातवेनदरदादयस्तेषामप्राप्तरूपं वेदेनानूद्यते ‘ न जन-मियान्नांतमियादिति ' ( बृह ० १।३।१० ) || ४४ || हिन्दी - पौण्ड्रक, चौड़, द्रविड, काम्बोज, यवन, शक, पारद, पल्लव, चीन, किरात, दरद और शक ( - ये भूतपूर्व क्षत्रिय जातियाँ क्रियालोपादि के कारण शूद्रत्व को प्राप्त हो गयी हैं ) ॥ ४४ ॥
दस्यु जातियाँ-मुखबाहूरुपज्जानां या लोके जातयो बहिः ।
म्लेच्छवाचश्चार्यवाचः सर्वे ते दस्यवः स्मृताः ॥ ४५ ॥
पृष्ठ 553
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] भाष्य-‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५१३ -असदविद्यमानार्थासाधुशब्दान्वया वाक् म्लेच्छोच्यते । यथा शबराणां किरातानामन्येषां वान्त्यानाम् । आर्यवाच आर्यावर्तनिवासिनः । ते चातुर्वर्ण्यादन्यजातीयत्वेन प्रसिद्धास्तदा दस्यव उच्यन्ते । एतदुक्तं भवति । न देशनिवासेन म्लेच्छवाक् संकरत्वे कारणमपि तु यथोक्त-बर्बरादिशब्दप्रसिद्धिर्मुखादिजानां बहिष्क्रियते ब्राह्मणादिशब्दैरप्रसिद्धैरित्यर्थः । ते सर्वे दस्यव उच्यन्ते ॥४५ ॥
हिन्दी - ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्यों के ( क्रियालोपादि होने से ) म्लेच्छ - भाषाभाषी या आर्य - भाषाभाषी जो बाह्य जातियाँ हैं, वे सभी ' दस्यु ' कहलाती हैं ॥४५ ॥
ये द्विजानामपसदा ये चापध्वंसजाः स्मृताः ।
ते निन्दितैर्वर्तयेयुर्द्धि जानामेव कर्मभिः ॥ ४६ ॥
भाष्य – अपसदा अनुलोमाः प्रतिलोमाः । अपध्वंसजा गोबलीवर्दवद्भेदः ।
द्विजानामुपयोगिभिः प्रेष्यकर्मभिर्वर्तयेयुः आत्मानम् ।
निन्दितैः प्रेष्यकार्यत्वान्निन्दितानि ॥४६ ॥
तथा च वक्ष्यते हिन्दी — द्विजों में ( पिता के उच्चवर्ण होने से ) जो ' अपसद ' ( १०।१० ) अनुलोमज तथा ( पिता के नीचवर्ण होने से ) जो ' अपध्वंसज ' प्रतिलोमज पुत्र हैं; उन सभी को द्विजों के ही ( उपकारक ) निन्दित ( वक्ष्यमाण १०।४६-५६ ) कर्म अपनी वृत्ति के लिए करने चाहिये ॥४६ ॥
वर्णसङ्करों के कर्म-सूतानामश्वसारथ्यमम्बष्ठानां चिकित्सनम् ।
वैदेहकानां स्त्रीकार्यं मागधानां वणिक्पथः ॥४७ ॥
भाष्य — स्त्रीकार्यमन्तःपुररक्षाकारित्वम् । वणिक्पथः स्थलपथवारिपथादिः प्रसिद्ध: ॥४७ ॥
हिन्दी – ' सूतों ' ( १०।११ ) का कोचवानी ( रथ आदि हांकना ) ' अम्बष्ठों ' ( १०।८ ) का चिकित्सा ‘ वैदेहक ’ ( १०।११ ) का अन्तःपुर - रक्षा, ' मागधों ( १०।११ ) का स्थल मार्ग से व्यापार करना ( कर्म है ) ॥ ४७ ॥
मत्स्यघातो निषादानां त्वष्टिस्त्वायोगवस्य च । मेदान्ध्रचुञ्चमहूनामारण्यपशुहिंसनम् भाष्य — त्वष्टिर्दारुतक्षणं तक्षकर्म ॥ ४८ ॥
॥४८ ॥
पृष्ठ 554
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५१४ मनुस्मृतिः [ दशम: हिन्दी - ' निषादों ( १०।८ ) का मत्स्यकार्य ( मछली मारना आदि ), ' आयोगव ( १०।१२ ) का बढ़ईगिरी, ' भेद तथा आन्ध्र ' ( १०।३६ ) एवं ' चुञ्च ' तथा ' मगु ’ जाति वालों का जङ्गली पशुओं को मारना - ( कर्म है ) ॥४८ ॥
विमर्श - ब्राह्मण से ' वैदहक ' ( १०।१० ) की स्त्री में उत्पन्न ' चुञ्चु ' तथा ' बन्दी ' ( क्षत्रिय से शूद्रा में उत्पन्न ) स्त्री में उत्पादितपुत्र ' मनु ' कहलाता है ऐसा बौधायनोक्त ' मत को यहाँ ग्रहण करना चाहिये ।
क्षत्रुग्रपुक्कसानां तु बिलौको वधबन्धनम् ।
धिग्वणानां चर्मकार्यं वेणानां भाण्डवादनम् ॥४९ ॥
भाष्य – बिलौकसोऽहिनकुलगर्गरादयः । तेषां वधबन्धनं क्षत्रादीनां जीविका । चर्मकार्यं कवचादिसीवनमुपानद्ग्रथनमित्येवमादि । भांडवादनं मुरजार्धमुरजादी-नाम्॥४९ ॥
हिन्दी —— क्षत्ता ( १०।१२ ), उग्र ( १०।९ ) और पुक्कसों ' ( १०।१८ ) का विल में रहनेवाले ( गोह, खरगोश आदि ) जीवों को मारना या फँसाना, ' धिग्वणों ' बाजाओं को बजाना ये कर्म है ॥।४९ ॥
इन वर्णसङ्करों का निवास - स्थान-चैत्यद्रुमश्मशानेषु शैलेषूपवनेषु च ।
वसेयुरेते विज्ञाता वर्तयन्तः स्वकर्मभिः ॥ ५० ॥
भाष्य — बहिर्ग्रामनिवासिनः पर्वतलक्षणप्रदेशे निवसेयुः । विज्ञाता जातिचिह्नं विदुषाम् । यद्यस्य कर्म विहितं स तेनैव जीवेत् । उत्कृष्टं कर्मसंकरं कर्तुं न लभते ॥५० ॥
हिन्दी — इन वर्णसङ्कर जातियों को चैत्यद्रुम ( ग्राम के पास का प्रसिद्ध वृक्ष ), श्मशान, पड़ाव और उपवनों में अपनी - अपनी जीविका ( १०।४७-४९ ) के कर्म करते हुए निवास करना चाहिये ॥५० ॥
चण्डाल तथा श्वपाक के कर्मादि-चण्डालश्वपचानां तु बहिर्ग्रामात्प्रतिश्रयः ।
अपपात्राश्च कर्तव्या धनमेषां श्वगर्दभम् ॥ ५१ ॥
भाष्य – प्रतिश्रयो निवासस्तेषां ग्रामान्निष्क्रान्तः स्यात् । अपपात्राश्चिरवसानीया-१. ' चुचुर्मद्गुश्च ' वैदेहक - वन्दिस्त्रियोर्ब्राह्मणेन जातौ बोधायनोक्तौ बोद्धव्यौ । वन्दिस्त्री च क्षत्रियेन शूद्रायां जाता सोग्रैव ग्राह्या । ' ( म ० मु ० )
पृष्ठ 555
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ' मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५१५ स्तैर्येषु पात्रेषु भुक्तं तानि न संस्कार्याणि, त्यक्तव्यानि । सौवर्णराजताभ्यामन्यानि । तयोः शुद्धिविशेषा उक्ताः । 1 अथवाऽवपात्राः । तदीयेषु च सक्तेषु पात्रेषु सक्तभक्तादि न दातव्यम् । भूमिष्ठे पात्रेऽन्यहस्तस्थे वा दत्वा तत्पात्रं भूमौ स्थितं ते गृह्णीयुः ।
भिन्नं वा पात्रमवपात्रं यथा वक्ष्यति “ भिन्नभाण्डे च भोजनम् ” इत्यादि ।
धनमेषां श्वगर्दभम् । गवाश्वादि सुवर्णरजतादि न धनत्वेन गृह्णीयुः ॥५१ ॥
हिन्दी — ‘ चण्डाल ' ( १०।१२ ) तथा ' श्वपच ' ( १०।१ ९ ) गाँव के बाहर निवास करें, अपपात्र हों, उनका धन कुत्ते तथा गधे हों ( बैल, गाय, घोड़ा आदि नहीं ) ॥५१ ॥
वासांसि मृतचैलानि भिन्नभाण्डेषु भोजनम् ।
कार्ष्णायसमलङ्कारः परिव्रज्या च नित्यशः ॥ ५२ ॥
भाष्य — सर्वकालं परिव्रज्या, नैकत्रस्थाने वसेयुः ॥ ५२ ॥
हिन्दी – कफन इनका वस्त्र हो, फूटे बर्तनों में ये भोजन करें, इनके भूषण लोहे के बने हों और ये सर्वदा भ्रमण करते हुए रहें ( एक स्थान पर बहुत दिनों तक निवास नहीं करें ) ॥५२ ॥
चण्डाल तथा श्वपचों के साथ भाषणादि का निषेध-न तैः समयमन्विच्छेत्पुरुषो धर्ममाचरन् । व्यवहारो मिथस्तेषां विवाहः सदृशैः सह ॥ ५३ ॥
भाष्य- -समयः ' संकेत ' ' एककार्यता ' ' संगति ' रित्यनर्थान्तरम् । एकत्र स्थाना-सनविहारास्तैः सह न कर्तव्या इत्यर्थः । विवाहो दारग्रहणादिः । सोऽप्येवमेव ॥५३ ॥
हिन्दी — धर्माचरण करनेवाला मनुष्य इन ( चण्डाल तथा श्वपाक कों -१०।१२, १ ९ ) के साथ बातचीत न करें, उन्हें मत देखें और उनका व्यवहार ( लेन - देन तथा विवाह आदि ) अपनी जाति वालों के साथ ही होवे ॥ ५३ ॥
अन्नमेषां पराधीनं देयं स्याद्भिन्नभाजने ।
रात्रौ न विचरेयुस्ते ग्रामेषु नगरेषु च ॥ ५४ ॥
भाष्य — उत्साक्षादेषां न दातव्यम् । प्रेष्यैः कैश्चित्पूर्वोक्तेन प्रकारेण दापयितव्यः । रात्रौ स्पर्शाशङ्कयाऽन्तर्ग्रामनगरचर्याप्रतिषेधः ॥५४ ॥
हिन्दी — इन ( चण्डाल तथा श्वपाकों - १०।१२, १ ९ ) का भोजन पराधीन ( दूसरे के भरोसे ) होवे, ( नौकरों के द्वारा ) टूटे - फूटे बर्तनों में इनके लिए अन्न दिलवा दें; रात के समय गाँवों या नगरों में ये नहीं घूमें ॥ ५४ ॥
पृष्ठ 556
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५१६ मनुस्मृतिः
दिवा चरेयुः कार्यार्थं चिह्निता राजशासनैः ।
अबान्धवं शवं चैव निर्हरेयुरिति स्थितिः ॥ ५५ ॥
[ दशम: भाष्य- - दिवा विचरन्ति कार्यार्थं क्रयविक्रयस्वकार्यसिद्ध्यर्थम् । राजकार्याय वा चरेयुर्नगरोत्सवप्रेक्षादिनिमित्तम् । तत्रापि च चिह्निता राजशासनैरुपलक्षिता राजादिष्टै-र्वज्रादिचिनैः, वध्यवधशासनैर्वा परशुकुठारादिभिः स्कन्धारोपितैः ॥५५ ॥
तथा चाह-हिन्दी — राजाज्ञा से चिह्नविशेष धारण किये हुए ये ( चण्डाल तथा श्वपाक -१० । १२, १ ९ ) काम के लिए दिन में घूमें और बन्धु - बान्धवों से रहित ( लावारिस ) मुर्दे को गाँव से बाहर ( श्मशानों में ) ले जावें, यह ( शास्त्रोक्त ) मर्यादा है ॥ ५५ ॥
वध्यांश्च हन्युः सततं यथाशास्त्रं नृपाज्ञया ।
वध्यवासांसि गृह्णीयुः शय्याश्चाभरणानि च ॥ ५६ ॥
हिन्दी— ( ये ) ॰ध्य ( प्राणदण्ड की आज्ञा पाये हुए ) मनुष्यों को शास्त्रानुसार राजाज्ञा से मारें अर्थात् जल्लाद का काम करें और उनके कपड़े शय्या तथा आभूषणादि को ग्रहण करें ॥५६ ॥
वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम् ।
आर्यरूपमिवानार्यं कर्मभिः स्वैर्विभावयेत् ॥ ५७ ॥
भाष्य — वर्णादपेतं चातुर्वर्ण्याद्भ्रष्टम् । अविज्ञातं सत्यां शङ्कायां जारजातम् ।
वक्ष्यमाणैः कर्मभिः स्वभावातिशयैश्च निश्चिनुयात् ।
हीनकर्मरतिः क्रूरकर्मा च सत्यां शङ्कायां कलुषयोनिजो जारजातो वेदितव्यः ॥५७ ॥
हिन्दी – वर्णभ्रष्ट ( हीन वर्णवाले ), अप्रसिद्ध, नीच जाति से उत्पन्न देखने में सज्जन ( उच्च जातिवाले किन्तु वास्तविक में ) नीच जातिवाले मनुष्य को उसके कर्मों ( बर्तावों ) से जानना चाहिये ॥५७ ॥
अनार्यता निष्ठुरता क्रूरता निष्क्रियात्मता ।
पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम् ॥ ५८ ॥
भाष्य - अनार्यो द्वेषमत्सरप्रधानः । निष्ठुरः स्वार्थपरः । क्रूरो लोभहिंसापरः ।
निष्क्रियात्मा विहितक्रियावर्जितः ।
एतैः स्वभावैः कलुषयोनिता व्यज्यते ॥५८ ॥
हिन्दी — इस लोक में अनार्यता, निष्ठुरता, क्रूरता, क्रिया ( यज्ञ - सन्ध्यावन्दनादि
पृष्ठ 557
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५१७ कार्य ) हीनता, ये सब नीच जाति में उत्पन्न पुरुष को मालूम करा देती है अर्थात् इन गुणों से युक्त मनुष्य को नीच जातिवाला जानना चाहिये ॥५८ ॥
स्वोत्पादक गुण का त्यागाभाव—
पित्र्यं वा भजते शीलं मातुर्वोभयमेव वा ।
न कथञ्चन दुर्योनिः प्रकृतिं स्वां नियच्छति ॥ ५ ९ ॥
भाष्य – दुर्योनिः संकीर्णजन्मा । प्रकृतिं स्वामात्मीयं कारणं न नियमेन निगृह्णाति ॥५९ ॥
हिन्दी— ( क्योंकि ) ये नीच जाति में उत्पन्न मनुष्य पिता के, माता के या दोनों के शील को प्राप्त करते हैं, वे अपने स्वभाव को किसी प्रकार नहीं छिपा सकते ॥५९ ॥
कुले मुख्येऽपि जातस्य यस्य स्याद्योनिसङ्करः ।
संश्रयत्येव तच्छीलं नरोऽल्पमपि वा बहुः ॥ ६० ॥
भाष्य- - तस्य शीलं येन जातो, न तु यस्य क्षेत्रम् । स लोके प्रसिद्धः ॥६० ॥
हिन्दी - उत्तम कुल में उत्पन्न मनुष्य भी गुप्त रूप से यदि वर्णसङ्कर ( दोगला ) होता है तो थोड़ा या बहुत अपने उत्पादक ( पिता ) के स्वभाव को प्राप्त करता ही है ॥६० ॥
वर्णसङ्कर की निन्दा -यत्र त्वेते परिध्वंसाज्जायन्ते वर्णदूषकाः ।
राष्ट्रीयैः सह तद्राष्ट्रं क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ ६१ ॥
भाष्य — तस्माद्वर्णसंकरो राज्ञा परिवर्जनीयः ।
राष्ट्रिया जानपदाः ।
राष्ट्रममात्यादयः ॥६१ ॥
हिन्दी — जिस राज्य में वर्णों को दूषित करनेवाले ये वर्णसङ्कर ( दोगले ) उत्पन्न होते हैं, वह राज्य प्रजाओं के सहित शीघ्र ही नष्ट हो जाता है, ( अतएव राजा को इनकी उत्पत्ति रोकनी चाहिए ) ॥६१ ॥
ब्राह्मणादि के लिए वर्णसङ्करों का प्राण त्याग श्रेष्ठ-ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागोऽनुपस्कृतः । स्त्रीबालाभ्यवपत्तौ च बाह्यानां सिद्धिकारणम् ॥ ६२ ॥
भाष्य – अनुपस्कृतो धनमगृहीत्वा ।
पृष्ठ 558
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५१८ मनुस्मृतिः [ दशमः अभ्यवपत्तिरनुग्रहः । बाह्यानां प्रतिलोमानाम् । सिद्धिकारणं उत्कृष्टजातौ जन्मसिद्धेः सिद्धिहेतुत्वादेवमुच्यते ।
तादृशं जन्म लभन्ते यथाधिकृता भवन्ति ।
स्वर्गादिप्राप्तिर्वा सिद्धिः ॥ ६२ ॥
हिन्दी - ब्राह्मण, गौ, स्त्री, या बालक इनमें से किसी के लिए सद्भावना से बाह्य ( वर्णसङ्कर ) जातिवाले मनुष्य का प्राणत्याग करना सिद्धि ( स्वर्गादि प्राप्ति ) का कारण होता है ॥६२ ॥
[ श्राद्धकर्मातिथेयं च दानमस्तेयमार्जवम् । प्रजनं स्वेषु दारेषु तथा चैवानसूयता ॥ १ ॥ ]
[ हिन्दी - श्राद्धकर्म, अतिथिसत्कार, दान, अस्तेय, सरलता, अपनी स्त्रियों में सन्तानोत्पादन और अनसूया अर्थात् दूसरे के शुभ द्वेष का न होना ॥ १॥ ]
वर्णचतुष्टय के सामान्य धर्म-अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
एतं सामासिकं धर्मं चातुर्वर्ण्येऽब्रवीन्मनुः ॥ ६३ ॥
भाष्य - शौचं मृज्जलादिबाह्यगतम् । सामासिकं समस्तस्य सर्वमनुष्यभेदजातेरुक्तम्, न ब्राह्मणादिजातिविभागेन । व्याख्यातमन्यत् । “ यद्यहिंसाप्रतिलोमानां धर्मः स्यात्कथं तर्हि तदुक्तम्— ' मत्स्यघातो निषादानां ’, ‘ बिलौको वधबन्धम् ’, क्षत्रादीनामरण्यपशुहिंसनमेव च ” ॥ केचिदाहुः । ये जीविकाहेतुतया वध्यत्वेनोक्तस्ततोऽन्यत्राहिंसा । अन्ये मन्यन्ते । ‘ अहिंसा ’ तेषामभ्युदयसाधनहेतुत्वेन धर्मो, न तु प्रतिषेधो हिंसायाः संमत इति । यथा “ न मांसभक्षणे दोष ” इतिवत् । “ यद्यहिंसाधर्मस्तेषां कथं तर्हितैर्जीवितव्यम् । ” “ यथा कुतश्चिदवगमात् तेषामनु-पपन्ना हिंसानिवृत्ति — र्धर्मायेति ' चेत्तदा को जीवनोपायः । अन्याश्च वृत्तयः प्रतिवर्ण-नियताः । अध्यापनादयस्तावदत्यन्तासम्भवादप्राप्ताः । कृष्यादयोऽपि वैश्यनियताः । शूद्रस्य सेवाऽन्या वा साधारणी वृत्तिरस्ति ” । यथा “ वर्तेरन्विद्याशिल्पं ” ( १०।११६ ) इत्यत्र दर्शयिष्यामः । यदपीदमुच्यते “ ते निन्दितैर्वर्तयेयुर्द्विजानामेव कर्मभिः ” इति तत्र किमस्ति निन्दिततरमन्यदतो हिंसायाः ।
पृष्ठ 559
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ५१ ९ न च मत्स्यघातो द्विजानामुपयुज्यते । श्राद्धेऽतिथिभोजनादौ च कदाचित्क उपयोगो, न
सार्वकालिको जीविकाभावः ।
तस्मान्न घातादि स्वतंत्रम् ॥ ६३ ॥
हिन्दी — अहिंसा ( दूसरे को किसी प्रकार का कष्ट न पहुँचाना ), सत्य, अस्तेय ( बिना पूछे किसी की कोई वस्तु नहीं लेना ), शुद्धता ( आन्तरिक अर्थात् भीतरी मानसिक तथा बाह्य अर्थात् शरीर आदि की स्वच्छता ), इन्द्रियों को ( उनके विषयों से ) रोकना । विमर्श - यह संक्षेप में चारों वर्णों ( तथा प्रकरण - सामर्थ्य से सङ्कीर्ण जातियों ) का धर्म मनु ने कहा है ॥ ६३ ॥
सप्तम जन्म में नीच सन्तान को ब्राह्मणत्वादि की प्राप्ति-शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातः श्रेयसा चेत्प्रजायते । अश्रेयान् श्रेयसीं जातिं गच्छत्या सप्तमाद्युगात् ॥ ६४ ॥
भाष्य — ‘ गर्भे गृह्णाति ’, ‘ गर्भश्च श्रवणाज्जात ' इति पुल्लिङ्गनिर्देशेऽपत्यर्थयोगता विज्ञेया । अत इदमुक्तं भवति । शूद्रायां ब्राह्मणात् या जाता कुमारी, सा चेच्छ्रेयसा जात्युत्कर्षवता ब्राह्मणेनैव, प्रजायते विवाहादिसंस्कृताऽपत्योत्पत्तिहेतुसम्बन्धं प्राप्नोति । तस्यामपि यदि कुमारी जायते सा ब्राह्मणेनैव विवाह्यते । एवमनया परस्परया सप्तमे पुरुषे प्राप्ते ब्राह्मण्यं यस्तत्र जायते तस्य भवति । श्रेयसेति यद्यप्युत्कृष्टजातीयमात्रे वर्तते, तथापीह ब्राह्मणपदसन्निधानादुत्तरत्र च “ शूद्रां ब्राह्मणतामेति ” इति वचनात् ब्राह्मण्यप्राप्तिः शूद्रवर्णस्य विज्ञेया । अनयैव कल्पनया पञ्चमे वैश्यायां जातस्य वर्णस्य; तृतीये क्षत्रियायाम् । अत्रापि स्त्रीत उत्कर्षः । एवं वैश्यस्य तृतीये क्षत्रियत्वम् । शूद्रायां जातायाः कुमार्या वैश्यान्तरेण संयोगे तृतीये जन्मनि वैश्यत्वम् । क्षत्रियजातयाः शूद्रायाः पञ्चमे युगे इति । ‘ युग’शब्दो जन्मवचनः ।
अश्रेयान्निकृष्टजातीयः श्रेयसीमुत्कृष्टाजातिं गच्छति प्राप्नोति ।
आङ् अभिविधौ व्यापकार्थः ॥६४ ॥
हिन्दी - ब्राह्मण से शूद्रा में उत्पन्न ( ' पारशव ' – १०।८ ) जाति की कन्या ब्राह्मण से विवाह कर कन्या उत्पन्न करे ( इस प्रकार ) वह सप्तम जन्म ( पीढ़ी ) में श्रेष्ठ जाति को प्राप्त करती है ॥६४ ॥
विमर्श - इस श्लोक का विशद आशय यह है कि- ' पारशव ' ( १०।८ ) जाति की कन्या ब्राह्मण से विवाहकर कन्या उत्पन्न करे; वह उत्पन्न हुई कन्या पुनः, ब्राह्मण मनु II 35
पृष्ठ 560
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५२० मनुस्मृतिः श [ दशमः से विवाह कर पुनः कन्या ही उत्पन्न करे; इसी क्रम से छः जन्म तक उत्पन्न होती हुई कन्याएँ ब्राह्मण से विवाह करती हुई कन्याओं को उत्पन्न करती रहे तो वह कन्या सप्तम जन्म ( सातवीं पीढ़ी ) में अपने ब्राह्मण से जिस सन्तान ( पुत्र या पुत्री ) को उत्पन्न करती है; वह सन्तान नीच क्षेत्रज होकर भी वीर्य की प्रधानता से सप्तम जन्म में उच्च वर्ण ( ब्राह्मण ) को प्राप्त करती है ।
शूद्रो ब्राह्मणतामेति ब्राह्मणश्चैति शूद्रताम् ।
क्षत्रियाज्जातमेवं तु विद्याद्वैश्यात्तथैव च ॥ ६५ ॥
भाष्य - - शूद्रो ब्राह्मणतामेतीत्युक्तोऽर्थः । ब्राह्मणश्चैति शूद्रताम् । ब्राह्मणोऽत्र पारशवो ब्राह्मणजातो विज्ञेयः । स चोक्त-लक्षणशूद्रां यदि परिणयते तदाऽपकर्षं जन्मनि प्राप्नोति । तृतीय इति व्याचक्षते । यथोक्ते युगपरिवर्ते उत्कर्षं प्राप्ता यथा संस्कारैः कर्मभिश्चाधिक्रियन्ते ॥६५ ॥
हिन्दी – ( पूर्व ( १०।६४ ) श्लोके के अनुसार सातवें जन्म में ) शूद्र ब्राह्मण ( ' पारशव ' १०।८ ) शूद्रत्व को प्राप्त करता है । इसी प्रकार क्षत्रिय तथा वैश्य से शूद्रा में उत्पन्न संन्तान ( पुत्र या पुत्री ) क्रमशः क्षत्रियत्व तथा वैश्यत्व रूप उत्कर्ष को तथा इसी क्रम से अपकर्ष को प्राप्त करती है ॥ ६५ ॥
विमर्श - शूद्र को सप्तम जन्म में ब्राह्मणत्व प्राप्त करने का क्रम पहले ( १०।६४ )
श्लोक के ‘ विमर्श ' में स्पष्टकर दिया गया है, अब यहाँ पर ब्राह्मण को शूद्रत्व पाने का
क्रम कहते हैं— यदि ब्राह्मण केवल शूद्रा के साथ विवाहकर पुरुष को ही उत्पन्न करे, वह पुरुष भी केवल शूद्रा के साथ विवाहकर पुरुष को ही उत्पन्न करे, इस प्रकार वह ब्राह्मण पुरुष सप्तम जन्म ( पीढ़ी ) में केवल शूद्रत्व को प्राप्त करे, इस प्रकार वह ब्राह्मण पुरुष सप्तम जन्म ( पीढ़ी ) में केवल शूद्रत्व को प्राप्त करता है । इसी प्रकार क्षत्रिय तथा वैश्य से शूद्रा में उत्पादित सन्तान को उत्कर्ष तथा अपकर्ष की प्राप्ति को जानना चाहिए किन्तु जाति का उत्कर्ष सप्तम या पञ्चम जन्म में जानना चाहिए ' ( जात्युत्कर्षो युगे ज्ञेयः पञ्चमे सप्तेऽपि वा’- या ० स्मृ ० १।९ ६ ) ऐसा महर्षि याज्ञवल्क्य के कहने से क्षत्रिय से ( शूद्रा में ) उत्पन्न सन्तान का पञ्चम जन्म ( पीढ़ी ) में जाति के उत्कर्ष तथा अपकर्ष की प्राप्ति को जानना चाहिए । और महर्षि याज्ञवल्क्य के उक्त वचन में ' वा ' शब्द के द्वारा पक्षान्तर का संग्रह होने से वृद्ध व्याख्या के अनुरोध से वैश्य से शूद्रा में उत्पन्न सन्तान तीसरे जन्म में ही उत्कर्ष की तथा अपकर्ष की प्राप्ति को समझना चाहिए । इसी न्याय से ब्राह्मण से वैश्या में उत्पन्न सन्तान के पञ्चम जन्म में, ब्राह्मण से क्षत्रिया में उत्पन्न सन्तान का तृतीय जन्म में और क्षत्रिय से वैश्या में उत्पन्न । यह सन्तान का भी तृतीय जन्म में उत्कर्ष तथा अपकर्ष की प्राप्ति को जानना चाहिए