मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 561–570
मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 561–570
पृष्ठ 561
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५२१ सब मनुस्मृति के इसी श्लोक की ' मन्वर्थमुक्तावली ' व्याख्या में कुल्लूकभट्ट ने स्पष्ट किया है । यह जाति के उत्कर्ष तथा अपकर्ष की प्राप्ति उन - उन वर्णों में उत्पन्नकर अनापत्ति काल में भी उन्हीं की जीविका करते रहने पर होती है, य ' जात्युत्कर्षो युगे ज्ञेय........ ( या ० स्मृ०१।९ ६ ), श्लोक की वीरमित्रोदय तथा मिताक्षरा व्याख्याओं में सविस्तार प्रतिपादित है, उसे वहाँ देखना चाहिये । दो वर्णसङ्करों से श्रेष्ठत्व का निर्णय-अनार्यायां समुत्पन्नो ब्राह्मणात्तु यदृच्छया । ब्राह्मण्यामप्यनार्यात्तु श्रेयस्त्वं कस्य चिद्भवेत् ॥ ६६ ॥
भाष्य — किंशब्दः क्षेपे । -यदि बीजप्राधान्याद्धीनजातीयासु जाता मातृजातेरुत्कृष्टाः क्रमेण पितृजातितां प्राप्नु-वन्ति, इदं तर्हि क्षेत्रप्राधान्येऽपि द्रष्टव्यम्, यथा क्षेत्रजः पुत्रः । अतश्च यथाऽना-र्यायां शूद्रायां ब्राह्मणाज्जात उत्कृष्टो भवति, यदृच्छया यथाकथञ्चिदनूढायामपि, एवं ब्राह्मण्यामनार्याच्छूद्रात्क्षेत्रप्राधान्येन श्रेयस्त्वम् । यथोक्तं “ क्वचित् बीजं क्वचिद्योनिः ” इति ॥६६ ॥
हिन्दी — ब्राह्मण में यदृच्छा से अर्थात् अविवाहित शूद्रा में उत्पन्न ( पारशव ) तथा शूद्र से अविवाहित ब्राह्मणी में उत्पन्न ( चण्डाल ) इन दोनों में कौन श्रेष्ठ है? ( ऐसी शङ्का उत्पन्न होने पर ) ॥ ६६ ॥
जातो नार्यामनार्यायामार्यादार्यो भवेद्गुणैः ।
जातोऽप्यनार्यादार्यायामनार्य इति निश्चयः ॥ ६७ ॥
भाष्य- - नार्यां स्त्रियामनार्यायां हीनजातीयायामार्याज्जात उत्कृष्टजातीयाद्-ब्राह्मणादार्य एव भवेत् । किं ब्राह्मणजातीयत्वम् । नेत्याह – गुणैः । गुणतो गौण्या वृत्त्या पाकयज्ञाद्य-1 धिकारमात्रेण । वक्ष्यमाणानार्यापेक्षयाऽऽर्य इत्युच्यते । अनार्याच्छूद्रादार्यायां ब्राह्मण्यां जातोऽनार्य एवैष निश्चयः । एतदुक्तं भवति । यावद्वचनमेव प्राधान्यमवतिष्ठते, नानुमानेन शक्यमन्यत्प्रसंज-1 यितुम् । अतः समानजातीयागमनमेव युक्तं, क्षेत्रप्राधान्यं क्षेत्रज एव नान्यत्र || ६७ ॥ एवं च कृत्वा हिन्दी - ब्राह्मण सेशूद्रामें उत्पन्न पुत्र गुणयुक्त होने से श्रेष्ठ है औरशूद्रसे
पृष्ठ 562
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५२२ मनुस्मृतिः [ दशमः ब्राह्मणी में उत्पन्न पुत्र गुणहीन होने से श्रेष्ठ नहीं है, ऐसा ( शास्त्र ) का निर्णय है ॥६७ ॥।
तावुभावप्यसंस्कार्याविति धर्मो व्यवस्थितः ।
वैगुण्याज्जन्मतः पूर्व उत्तरः प्रतिलोमतः ॥ ६८ ॥
भाष्य — उभावपि, चण्डालः पारशवश्चासंस्कार्यावनुपनेयौ । अत्र हेतुवन्निगदोऽर्थवादः । वैगुण्याज्जन्मतः पूर्वः । ब्राह्मणाद्यः शूद्रायां जातः, सत्यपि बीजप्राधान्ये विगुणमेतस्य जन्म, योनिदोषात् । उत्तरश्चण्डालः । स प्रतिलोमोऽ-त्यन्तप्रतिलोम्यात्, सत्यपि क्षेत्रप्राधान्ये, पितृदोषात् ॥६८ ॥
हिन्दी — ( किन्तु उन दोनों में उक्त निर्णयानुसार एक के श्रेष्ठ होने पर भी ) पूर्वोक्त दोनों में पहला ( ‘ पारशव ' - १०।८ ) प्रतिलोम क्रम से ब्राह्मणी में उत्पन्न होने से दोनों ही यज्ञोपवीत संस्कार के अयोग्य हैं, ऐसा शास्त्रनिर्णीत धर्म है ॥ ६८ ॥
उक्त विधान में दृष्टान्त—
सुबीजं चैव सुक्षेत्रे जातं सम्पद्यते यथा ।
तथाऽऽर्याज्जात आर्यायां सर्वं संस्कारमर्हति ॥ ६ ९ ॥
भाष्य – पूर्वोक्तावसंस्कार्यौ, स्वजातिजास्तु संस्कार्याः, इत्युभयत्राप्यर्थवादः । अत एतदेव स्थितं “ क्वचिद्बीजं क्वचिद्योनिः " इति यथोपदेशात् । एकान्तरपरिग्रहस्तु न युक्तः ॥६९ ॥
हिन्दी — जिस प्रकार सुन्दर ( उपजाऊ ) खेत में बोया गया श्रेष्ठ सुन्दर बीज श्रेष्ठ पौधा उत्पन्न करता है, उसी प्रकार आर्य ( द्विज ) से आर्या ( द्विज स्त्री ) में उत्पन्न पुत्र सब ( श्रौत तथा स्मार्त ) संस्कार के योग्य होता है ( अतः उक्त पारशव तथा चण्डाल अनार्योत्पन्न होने से संस्कार के योग्य नहीं होते ) ॥६९ ॥
बीज तथा क्षेत्र के बलाबल में मतभेद तथा निर्णय-बीजमेके प्रशंसन्ति क्षेत्रमन्ये मनीषिणः । बीजक्षेत्रे तथैवान्ये तत्रेयं तु व्यवस्थितिः ॥७० ॥
भाष्य- —यथा त्रय एते पक्षाः । तेषां कश्चित्पक्षः केनचित्परिगृहीतः । केचिदाहुर्बीजमेव ज्यायः । तथा च ब्राह्मणाज्जातः क्षत्रियादिस्त्रीषु मातृजातित उत्कृष्टः । अन्ये पुनराहुः - क्षेत्रं श्रेष्ठं, यतः क्षेत्रियो यत्र क्षेत्रे जातः तज्जातीयो भवति, तस्यैव च तदपत्यम् । अपरे मन्यन्ते— उभये बीजक्षेत्रे ज्यायसी । तदुक्तं " सुबीजं चैव सुक्षेत्र ” इति ।
पृष्ठ 563
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५२३ तदेतत्सर्वमारोचयमान आह तत्रेयं तु व्यवस्थितिः इयमत्र निरूप्यावस्थितम् ॥७० ॥
हिन्दी – कोई आचार्य बीज की, कोई आचार्य क्षेत्र की तथा कोई आचार्य बीज और क्षेत्र दोनों की प्रशंसा करते ( प्रधानता मानते ) हैं, उनमें ऐसी शास्त्र - व्यवस्था है ।
अक्षेत्रे बीजमुत्सृष्टमन्तरैव विनश्यति ।
अबीजकमपि क्षेत्रं केवलं स्थण्डिलं भवेत् ॥ ७१ ॥
भाष्य – अक्षेत्रे ऊषरे उत्सृष्टगुप्तमपि बीजमन्तरैवादत्वैव फलं नश्यति । अबीजकम योग्यबीजकं वा क्षेत्रं स्थण्डिलमेव भवेत्खिलमेव । ततो न फलं लभ्यत इत्यर्थः ॥७१ ॥
हिन्दी - ऊसर खेत में बोया गया बीज फल देने से पहले ही नष्ट हो जाता है ( कुछ फल नहीं देता ) और बिना बीज बोया हुआ उत्तम ( उपजाऊ ) खेत भी भूमिमात्र ही रह जाता है ( इसलिए बीज तथा खेत दोनों का श्रेष्ठ होना आवश्यक है ) ॥ ७१ ॥
बीजप्राधान्य में दृष्टान्त-यस्माद्बीजप्रभावेण तिर्यग्जा ऋषयोऽभवन् ।
पूजिताश्च प्रशस्ताश्च तस्माद्बीजं विशिष्यते ॥७२ ॥
भाष्य - पूजिताः सर्वेण केनचित्प्रणाम्यन्ते । प्रशस्ताः स्तुतिवचनैः स्तूयन्ते । तस्माद्बीजं विशिष्यत इति बीजप्राधान्यवादिनः । तदेतदयुक्तमित्युक्तम् । “ तत्रेयं तु व्यवस्थितिः ” इति । अथवा बीजप्रभावेणेति न बीजप्राधान्यं दर्शितमपितु दूषणमेव । यदाशंक्यते बीजप्राधान्यान्मन्दपालादीनां तिर्यग्जा ऋषय इति बीजप्राधान्यं तद्दर्शनात्, न तत्र ं बीजप्राधान्येन तदपत्यानामृषित्वमपि तु तपः श्रुतादि जेन प्रभावेण धर्मविशेषेण ॥७२ ॥
हिन्दी — जिस कारण बीज के प्रभाव से तिर्यग्योनि ( हरिणी आदि ) में उत्पन्न ( ऋष्य - शृङ्ग आदि ) पवित्रता से ऋषि, नमस्कारादि के योग्य होने से पूजित तथा ज्ञान प्राप्ति करने से श्रेष्ठ हुए इस कारण बीज ( वीर्य ) ही श्रेष्ठ माना जाता है ॥
कर्मानुसार समानता और असमानता का अभाव-अनार्यमार्यकर्माणमार्यं चानार्यकर्मिणम् ।
सम्प्रधार्याब्रवीद्धात न समौ नासमाविति ॥ ७३ ॥
भाष्य - अनार्यः शूद्रः । स आर्यकर्मा द्विजातिशुश्रूषादिरतः पाकयज्ञयाजी च देवद्विजनमस्कारपरः । आर्यो ब्राह्मणादिः सोऽनार्यकर्मा प्रतिषिद्धाचरणो विहितकर्म-त्यागी । तावुभौ सम्प्रधार्य तद्गुणत्वेनावगम्य तयोः किं कस्यचित्सातिशयो गुणः कस्या-
पृष्ठ 564
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५२४ मनुस्मृतिः [ दशम: श्चित् वा अन्ते निरूपणबुद्धिः । सम्प्रधार्य धाता प्रजापतिर्मनुर्बुद्ध्या निरूप्याब्रवीत् । न समौ जातेर्गरीयस्या उत्कृष्टगुणोऽपि शूद्रः तुल्यो न स्यात् । पुनराह ना समौ किं जात्या तूत्कृष्टयाऽपि बहुदोषावगृहीतस्य । एतदुक्तं भवति । न जातिबलमाश्रित्य नरो माननीयः, किंतु गुणा माननीया: । न गुणहीनं जातिः परित्रातुमलम् । प्रायश्चित्तोपदेशवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । “ अनार्यायां समुत्पन्नः ” इत्यत आरभ्य यावदयं श्लोको वर्णसङ्करनिन्दा कर्मप्रशंसा-ऽर्थो नात्र किंचिद्विधीयते प्रतिषिध्यते वा । नापूर्वार्थो ज्ञाप्यतेऽभिलक्षणवत् । तस्मात्-प्रशंसार्था एवैते ॥७३ ॥
हिन्दी — द्विजों का कार्य करनेवाले शूद्र तथा शूद्रों का कर्म करनेवाले द्विज का विचारकर ‘ ये दोनों न तो समान हैं और न असमान हैं ' ऐसा ब्रह्मा ने कहा है ॥७३ ॥।
विमर्श— द्विजाति का कर्म करनेवाला शूद्र उस कर्म को करने का अधिकारी नहीं होने से ‘ द्विजाति ' के समान नहीं हो सकता, तथा शूद्रों का कर्म करनेवाला द्विज भी निषिद्धाचरण करने से शूद्र के समान नहीं हो सकता, श्रेष्ठ कर्म करने पर भी शूद्र को द्विजाति की समानता नहीं मानी गयी है और निषिद्धाचरण करनेवाले द्विज की श्रेष्ठ जाति ( द्विजत्व ) का नाश नहीं माना गया है, अतएव वे दोनों ( द्विजकर्मकर्ता शूद्र - कर्मकर्ता द्विज ) निषिद्धाचरण करने से असमान भी नहीं है अर्थात् समान ही हैं, इस कारण जिसके लिए जिस कर्म का विधान किया गया है, उसे उसी कर्म को करना चाहिए । षट् कर्म करना ब्राह्मणों का कर्तव्य-ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ये स्वकर्मण्यवस्थिताः । ते सम्यगुपजीवेयुः षट्कर्माणि यथाक्रमम् ॥ ७४ ॥
भाष्य- -आपद्धर्माणामुपोद्घातः । योनिः कारणम् । ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्थास्ते षट्कर्माण्युपजीवेयुरनुतिष्ठेयुः । अनेकार्था धातवः ।
यथाक्रमं यथाधिकारम् । यस्मिन्कर्मणि योऽधिकारी ।
कानिचिद्विध्यर्थानि कानिचिद्दृष्टार्थानि ॥७४ ॥।
हिन्दी — जो ब्राह्मण ( ब्रह्मप्राप्ति के कारणभूत ) ब्रह्म- ध्यान में लीन तथा अपने कर्म
में संलग्न हैं, उन्हें षट् कर्मों ( १०।७५ ) का यथावत् पालन करना चाहिए ॥ ७४ ॥
ब्राह्मणों के षट् कर्म-अध्यापनमध्ययनं यजनं यजनं तथा ।
दानं प्रतिग्रहश्चैव षट्कर्माण्यग्रजन्मनः ॥ ७५ ॥
पृष्ठ 565
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५२५ भाष्य – प्रथमेऽध्याये शास्त्रस्तुत्यर्थ एषां पाठः । इह तु विध्यर्थम् । यद्यपि तेषां केवलानां विधिरुक्तस्तथापीह समस्य निर्दिश्यते सौहार्देन । विध्यन्तरसापेक्ष्यमेवेदं रूपम् ।
वचनाच्चैतेषां कर्मणाम् । अतो यथाविहितमनूद्य वक्ष्यमाणोऽर्थो विधीयते ॥७५ ॥।
हिन्दी— ( साङ्ग वेदों का ) अध्यापन, अध्ययन, यज्ञ करना, यज्ञ कराना, दान देना तथा दान लेना-- ये छ: कर्म ब्राह्मणों के हैं ॥ ७५ ॥
ब्राह्मण- जीविकार्थ कर्मत्रय—
षण्णां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका ।
याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः ॥७६ ॥
भाष्य — कर्मत्रिकविभागः स्पष्टप्रयोजनः । एकं त्रिकं दृष्टार्थमुपात्तं सामर्थ्यात् । अन्यस्यादृष्टार्थता । विशुद्धोऽपापकर्मा । एवं शूद्रोपि विशुद्धः प्राप्नोति को भवतो मत्सरः । स्मृत्यन्तरविरोधः प्राप्नोति । ' प्रशस्तानां स्वकर्मसु द्विजातीनां ब्राह्मणी भुञ्जीत प्रतिगृह्णीयाच्चे ' ति । एवं तर्हि यथाऽविरोधो भवति तथा व्याख्येयम् । न ह्यविरोधे सम्भवति विरोधो न्याय्यः । अपि वाऽनुवाद एवायं, ‘ राजतो धनमन्विच्छेत् ' इति । एवमादावस्यार्थस्य विहित-त्वात् ॥७६ ॥
हिन्दी – इन ६ ( १०।७५ ) कर्मों में से तीन कर्म — साङ्ग वेदाध्यापन, यज्ञ कराना और विशुद्ध से ( द्विजमात्र से, शूद्र से नहीं ), दान लेना ब्राह्मण की जीविका के लिए है ॥७६ ॥
क्षत्रियों के कर्म-त्रय़ो धर्मा निवर्तन्ते ब्राह्मणात्क्षत्रियं प्रति ।
अध्यापनं याजनं च तृतीयश्च प्रतिग्रहः ॥ ७७ ॥
भाष्य - जीविकाकर्माण्येतानि क्षत्रियस्य न भवन्ति । यानि त्वदृष्टार्थानीष्ट्यध्ययन दानानि न विवर्तन्ते । वेदस्य च प्रकृतत्वादेतदध्यापनं निषिध्यते । न तु धनुर्वेदशिल्प-कलाविद्यानाम् ॥७७ ॥
हिन्दी- की अपेक्षा क्षत्रियों के तीन कर्म वेदाध्यापन, यज्ञ कराना तथा -ब्राह्मण दान लेना निवृत्त ( वर्जित ) होते हैं ( अतः क्षत्रियों को इन तीन कर्मों को छोड़कर शेष
पृष्ठ 566
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५२६ मनुस्मृतिः तीन कर्म ( वेदाध्ययन, यज्ञ करना तथा दान देना ) ही करने चाहिए ॥ ७७ ॥
वैश्यों के कर्म-वैश्यं प्रति तथैवैते निवर्तेरन्निति स्थितिः ।
न तौ प्रति हितान्धर्मान्मनुराह प्रजापतिः ॥७८ ॥
—पूर्वेणैतद्व्याख्यातम् । भाष्य-[ दशम: तौ क्षत्रियवैश्यौ प्रत्येतेऽध्यापनादयो धर्मा मनुना प्रजापतिना नोक्ता:, न स्मृता इत्यर्थः ॥७८ ॥
हिन्दी — उसी ( १०।७७ ) प्रकार वैश्यों के भी ये तीन कर्म ( वेदाध्यापन, यज्ञ कराना और दान लेना ) निवृत्त ( वर्जित ) होते हैं, ऐसी शास्त्र मर्यादा है; क्योंकि उन दोनों ( क्षत्रियों तथा वैश्यों ) के प्रति उन धर्मों ( वेदाध्यापन, यज्ञ कराना तथा दान लेना ) को प्रजापति मनु ने ही नहीं कहा है ॥७८ ॥
क्षत्रियों तथा वैश्यों के जीविकार्थ कर्म तथा धर्म-शस्त्रास्त्रभृत्त्वं क्षत्रस्य वणिक्पशुकृषिर्विशः । आजीवनार्थं धर्मस्तु दानमध्ययनं यजिः ॥७९ ॥
भाष्य – इदं तयोर्जीविकाकर्म । -शस्त्रं खड्गादि । अस्त्रं तन्मन्त्राः धनुर्वेदप्रसिद्धाः । अयमप्युक्तानुवाद एव ।
वणिक्पशुशब्दौ कर्मान्तर्भावेन प्रयुक्तौ, वणिज्या पशुपालनं च ।
यद्यप्यध्ययनादिधर्माः सर्वेषां सन्ति तथापि प्राधान्यमेतेषाम् ॥७ ९ ॥
हिन्दी — जीविका के लिए शस्त्र ( हाथ में पकड़े हुए चलाने योग्य तलवार, भाला आदि ) तथा अस्त्र ( हाथ से फेंककर चलाने योग्य बाण आदि ) क्षत्रिय का और व्यापार, पशुपालन, खेती करना वैश्य का कर्म है । ( और दोनों का ) दान देना, साङ्ग वेद का अध्ययन करना और यज्ञ करना धर्म है ॥ ७ ९ ॥ ब्राह्मणादि वर्णत्रय के विशिष्ट कर्म-वेदाभ्यासो ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य च रक्षणम् । वार्ताकर्मैव वैश्यस्य विशिष्टानि स्वकर्मसु ॥८० ॥
भाष्य - वेदाभ्यासो वृत्तिप्रकरणादध्यापनम् । एवं विशिष्टानि स्वकर्मसु । शास्त्रीयवृत्तिकर्मस्वन्येभ्यो जीवनकर्मभ्य इमानि श्रेयस्करतराणि ॥८० ॥
पृष्ठ 567
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५२७ हिन्दी - ब्राह्मण का साङ्ग वेदाध्यापन, क्षत्रिय का रक्षा करना और वैश्य का पशुपालन करना— ये कर्म इनकी जीविकार्थ अपने कर्मों में कहे गये हैं ॥ ८० ॥
आपद्धर्म के कर्म-अजीवंस्तु यथोक्तेन ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा ।
जीवेत्क्षत्रियधर्मेण स ह्यस्य प्रत्यनन्तरः ॥८१ ॥
भाष्य — यदाऽस्य शरीरकुटुंबनित्यकर्मावसादो भवति, न तेभ्यः पर्याप्तं धनं भवति, तदाऽय‘मजीवन्नि ' त्युच्यते । यथोक्तेनाध्यापनादिना । तदा क्षत्रियवत् ग्रामनगररक्षादिना शस्त्रास्त्रधारणेन सति सम्भवे सर्वाधिपत्येन जीवेत् । जीवतिर्व्याख्यातार्थः शरीरमात्रसंधारणे न वर्तते । किं तर्हि । कुटुम्बस्वकर्माणि नित्यकर्मावस्थितामपि लक्षयति । स ह्यस्य प्रत्यनन्तरोऽनन्तरं एव प्रत्यनन्तरः । हेतुवचनाद्व्यवहितवृत्तिः पापकरी । स्ववृत्तिपरित्यागेपि नैवं मन्तव्यं शास्त्रातिक्रमकृतस्तत्र न विशेषो वैश्यशूद्रेष्वपीति तथा चाह ॥८१ ॥
हिन्दी – ब्राह्मण यदि अपने कर्म ( १०।७५-७६ ) से जीवन - निर्वाह नहीं कर सके तो क्षत्रिय का कर्म ( १०।७७-७९ ) करता हुआ जीवन - निर्वाह करे; क्योंकि वह क्षत्रिय कर्म उस ( ब्राह्मण कर्म ) का समीपवर्ती है ॥८१ ॥
उभाभ्यामप्यजीवंस्तु कथं स्यादिति चेद्भवेत् ।
कृषिगोरक्षमास्थाय जीवेद्वैश्यस्य जीविकाम् ॥ ८२ ॥
उभाभ्यामप्यजीवंस्तु | क्रमोऽनेन प्रदर्श्यते । प्रथममनन्तरा वृत्तिस्तदभावे व्यव-हितेति । कृषिगोरक्षाग्रहणं वैश्यवृत्तिमात्रप्रदर्शनार्थम् । तथा च वणिज्यायामविक्रेयप्रति-षेधं वक्ष्यति । जीवेद्वैश्यस्य जीविकामिति । सामान्यविशेषभावेन क्रियायाः साध्यसाधनभावः प्रागुपपादितः । तत्र कृषिवाणिज्यकुशीदान्यनापद्यैवोक्तान्यध्यापनादिवत् । “ प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ” । “ सत्यानृतं तु वाणिज्यम् ” इति तु केचिदाहुः । “ कृषिवाणिज्ये चास्वयंकृते । कुसीदं चेति ” ( गौ ० १०।५-६ ) उक्तं स्वयंकरणमत्राभ्यनुज्ञायते । यत्त्वध्यापनादिवदिति साम्यमाशङ्कितमत्रैव परिहृतम् । यदि सर्वेषां कृष्यादयः सम-
पृष्ठ 568
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५२८ मनुस्मृतिः [ दशमः त्वेन स्युः कथमिदमुच्यते " वणिक्पशुकृषीर्विशः आजीवनार्थम् ” । ब्राह्मणक्षत्रिययोरपि नाऽऽजीवनार्थस्तदा । किंच ' याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः ' इत्यत्र तान्यपि समाख्यास्यत् । तस्मादध्यापनादिनियमैर्जीवतः कृष्यादयः प्रतिषिद्धा एव । यस्तु प्रक-रणादन्यत्रैषामुपदेशः स तंत्रैव प्रदर्शितप्रयोजनः ॥ ८२ ॥
हिन्दी — दोनों ब्राह्मण कर्म - ( १०।७५-७६ ) तथा क्षत्रियकर्म – ( १०।७७-७९ ) से जीवन - निर्वाह नहीं कर सकता हुआ ब्राह्मण किस प्रकार रहे? ऐसा सन्देह उपस्थित हो जाय तो वह वैश्य के कर्म खेती, गोपालन और व्यापार से जीविका करे ॥८२ ॥
कृषि आदि का बलाबल कथन—
वैश्यवृत्त्याऽपि जीवंस्तु ब्राह्मणः क्षत्रियोऽपि वा ।
हिंसाप्रायां पराधीनां कृषिं यत्नेन वर्जयेत् ॥८३ ॥
भाष्य — कृषिनिन्देतरवैश्यवृत्तिस्तुत्यर्था, न पुनस्तस्याः प्रतिषेधार्था । तथा च सति उपदेशो व्यर्थोऽस्या आपद्यते ॥८३ ॥
हिन्दी — वैश्यवृत्ति ( १०।७ ९ ) से जीविका करता हुआ भी ब्राह्मण अथवा क्षत्रिय हिंसा - प्रधान ( बैल आदि के अधीन होने से ) पराधीन कृषि - कर्म ( खेती ) प्रयत्नपूर्वक छोड़ दे ॥८३ ॥
विमर्श — क्षत्रिय के लिए भी वैश्यवृत्ति में कृषि - कर्म का त्याग करने का विधान इस वचन द्वारा प्रतिपादित होने से अपने कर्म द्वारा जीविका नहीं कर सकनेवाले क्षत्रिय को वैश्यवृत्ति से जीविका - निर्वाह करना शास्त्र - विहित समझना चाहिए ।
कृषिं साध्विति मन्यन्ते सा वृत्तिः सद्विगर्हिता ।
भूमिं भूमिशयांश्चैव हन्ति काष्ठमयोमुखम् ॥८४ ॥
भाष्य – कृषिं लोकाः साध्वेव कर्मेति मन्यन्ते । -यदुक्तम् । कर्षतः पुरुषस्य बहु धान्यं भवति ततोऽतिथ्यादिभ्योऽन्नदानेनोपकरोत्यतः साध्वी । तथा चोक्तं “ नाकृष्यतोऽतिथिप्रियः ” । “ कृषिं यत्नेन कुर्वीत मौर्व्या सर्वत्र यत्नतः ” । तथा ‘ “ लाङ्गलं पवीरवं सुशेवं सुमतित्सरु । उदित्कृषतिगामविंप्रफर्व्यं च पीवरीम् ” ( वाजसनेयिसंहिता १२।७१ ) इत्यादि । ते न सम्यक् मन्यन्ते । सा हि वृत्तिः सद्भिर्निन्द्यते । कस्य हेतोः । भूमिं हन्ति काष्ठमयोमुखं लाङ्गलम् । भूमिशयांश्च । भूमौ शेरते ये प्राणिनस्तृणजलूकादयस्तांश्च हन्ति । ननु च भूमेः कीदृशं हननं न हि सा प्राणिवत्काष्ठहत्यापीडामनुभवति । अनुभूतं
पृष्ठ 569
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता तु सर्वैर्विदारणं भूमेर्दोषवदिति ज्ञापयति ॥८४ ॥
-५२ ९ हिन्दी – कुछ लोग कृषि ( खेती ) उत्तम कर्म मानते हैं किन्तु वह जीविका सज्जनों से निन्दित है; क्योंकि लोहे के मुख ( फार ) वाला काष्ठ अर्थात् हल भूमि तथा भूमि में स्थित जीवों को मार डालता है ॥८४ ॥
इदं तु वृत्तिवैकल्यात्त्यजतो धर्मनैपुणम् ।
विट्पण्यमुद्धतोद्वारं विक्रेयं वित्तवर्धनम् ॥ ८५ ॥
भाष्य - इदमिति वक्ष्यमाणस्य प्रतिनिर्देश: । विशः पण्यं विट्पण्यं वैश्यानां यद्विक्यं तदपि वृत्तिवैकल्याद्धनाभावाद्ब्राह्मणेन विक्रेयम् । उद्धार्याणि द्रव्याण्युद्धारशब्देनोच्यन्ते । उद्धृत उद्धारो यस्मिन् तदेवमुच्यते । वक्ष्यमाणानि द्रव्याण्यत उद्धृत्यान्यानि विक्रेयाणि । वित्तवर्धनमिति स्वभावानुवादः । वाणिज्यायां हि धनवृद्धिः प्रसिद्धा । त्यजतो धर्मनैपुणं धर्मे या निष्ठा । अतस्तेन पण्यविक्रयो न कर्तव्य इति ज्ञाप-यति । अतश्चेदमवगम्यते सर्वासां वैश्यवृत्तीनां गर्हिततरा कृषिः । ततो न्यूना वाणिज्या । ततो गोरक्षा || ८५ ॥ हिन्दी – जीविका के अभाव से धर्म की निष्ठा को छोड़ते हुए ब्राह्मण तथा क्षत्रिय को ( आगे कही जानेवाली ) वस्तुओं को छोड़कर वैश्यों से बेची जानेवाली धनवर्द्धक शेष वस्तुओं को बेचना चाहिये ॥८५ ॥
ब्राह्मण - क्षत्रियों द्वारा अविक्रेय वस्तु-सर्वान् रसानपोहेत कृतान्नं च तिलैः सह । अश्मनो लवणं चैव पशवो ये च मानुषाः ॥८६ ॥
भाष्य — मधुरादयः षड्रसाः । तत्प्रधानानि द्रव्याणि गुडदाडिमकिराततिक्त-कादीनि प्रतिषिध्यन्ते । न हि केवलानां रसानां सम्भवः । यद्यपि रसशब्दो न स्वयं द्रव्ये शुक्लादिशब्दवद्वर्तते सामानाधिकरण्येन, तथापि लक्षयति द्रव्यम् । ‘ गंगायां घोष ’ इति यथा । अपोहेत त्यजेन्न विक्रीणीयादिति यावत् । कृतान्नं सिद्धमन्नमोदनादि तण्डुलादि च । तिलैः सह तिला अपि च विक्रेयाः । न तु पुनस्तिलकृतान्नयोः सहप्रयुक्तयोः प्रतिषेधः, केवलयोरभ्यनुज्ञानम् । अश्मानः सर्वपाषाणाः ।
पृष्ठ 570
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५३० मनुस्मृतिः [ दशमः लवणमपाषाणरूपमपि, सैन्धवस्य पाषाणशब्देन ग्रहणम् । रसपक्षे लवणस्य नित्यार्थ आरम्भः । तेन मधुरादीनां पाक्षिको विक्रयः ।
पशवो ग्राम्या आरण्याः ।
मानुषा मनुष्याः ॥ ८६ ॥
। हिन्दी — सब रस, पक्वान्न, तिल, पत्थर, नमक, पशु और मनुष्य ( दास - दासी आदि ) को ( आपत्तिकाल में भी ब्राह्मण क्षत्रिय ) नहीं बेचे ॥८६ ॥
सर्वं च तान्तवं रक्तं शाणक्षौमाविकानि च ।
अपि चेत्स्युररक्तानि फलमूले तथौषधीः ॥ ८७ ॥
भाष्य — तान्तवं तन्तुनिर्मितं वस्त्रपटबृहतिकादि । रक्तं लोहितम् । लोहिते वर्णे रक्तशब्दः प्रसिद्धतरः । तथाहि रक्तो गौर्लोहित उच्यते, यद्यपि शुक्लस्य वर्णान्तरा-पादनमपि रञ्जेरर्थः । शाणक्षौमाविकान्यरक्तान्यपि । यत आह । अपि चेत्स्युररक्तानि । शिष्टं प्रसिद्धम् ॥८७ ॥
हिन्दी - सब प्रकार के सूत्र - निर्मित और रंगे गये सन, अलसी तथा ऊनके वस्त्र और बिना रंगे हुए वस्त्र, फल मूल तथा ओषधि ( गुडूची आदि दवाओं ) को ( आपत्तिकाल में भी ब्राह्मण - क्षत्रिय ) नहीं बेचे ॥८७ ॥
अपः शस्त्रं विषं मासं सोमं गन्धांश्च सर्वशः ।
क्षीरं क्षौद्रं दधि घृतं तैलं मधु गुडं कुशान् ॥ ८८ ॥
भाष्य — शस्त्रं खड्गपाशादि । गन्धास्तगरोशीरचन्दनादयो द्रव्यविशेषाः । रस-शब्दवदेतद्व्याख्येयम् । क्षीरं रसविकारं स्मृत्यन्तरप्रसिद्धमतो मस्तुकिलाटोदश्विदादीन्यपि न विक्रेयानि । दधिघृतग्रहणं प्राधान्यादुपात्तम् । मधु मधूच्छिष्टमेकदेशलोपाद्देवदत्तो दत्त इतिवत् । स्मृत्यन्तरे हि तत्प्रतिषिद्धम् । इह च क्षौद्रशब्देन सारघस्य निषिद्धत्वात् । माध्वीकस्य च मद्यग्रहणेनोत्तरत्र प्रतिषेधात् । अन्ये तु माध्वीकस्यैवाप्राप्तमद्यावस्थस्य प्रतिषेधार्थं मधुशब्दं वर्णयन्ति । तदयुक्तम् । नायं निष्पीडितमृद्वीकारसवचनः । किं तर्हि? मद्यरूपतयैव वर्तते । उभौ मध्वासवक्षीवाविति प्रयोगदर्शनात्, क्षीवतामद्यकृतैव । गुडस्य रसत्वप्रतिषेधनिवृत्त्यर्थग्रहणम् । अन्ये तु खण्डमत्स्यण्डिकादीनामनुज्ञानार्थं व्याचक्षते ॥८८ ॥