मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 591–600

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 591–600

पृष्ठ 591

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 591 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य'मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५५१ प्रायश्चित्तविधि शुभम् ' इति ” । नैष दोषः । आश्रमधर्मत्वादस्य प्रकरणस्य । प्रायश्चित्तानामतुल्यरूपतया सहोपदेश-स्तत्र प्रायश्चित्तनिमित्तत्वादस्यार्थस्य प्रथममभिधानम् । दानं देयमित्युक्तम् । दानशब्दश्च कर्मसाधनः । किं तद्देयमित्यपेक्षायामुत्तर-श्लोकः ॥ १-२ ॥ हिन्दी – सन्तानार्थ विवाहेच्छुक, यज्ञ करने का इच्छुक, पथिक, विश्वजित् आदि यज्ञ में अपनी समस्त सम्पत्ति को दान किया हुआ, गुरु - पिता - माता के लिए भोजन देने का इच्छुक, पढ़ने के लिए भोजन, वस्त्र का इच्छुक और रोगी । इन नव स्नातक ब्राह्मणों को धर्मभिक्षुक जानना चाहिए तथा निर्धन इनके लिए विद्या - विशेष के अनुसार ( गौ, सोना, अन्न और वस्त्र आदि ) दान देना चाहिए ॥१-२ ॥ नवविध स्नानकों को वेदी के भीतर सिद्धान्न देना-एतेभ्यो हि द्विजाग्र्येभ्यो देयमन्नं सदक्षिणम् । इतरेभ्यो बहिर्वेदिकृतान्नं देयमुच्यते ॥ ३ ॥

भाष्य — ‘ दक्षिणाशब्दो ’ यद्यपि कर्मकरसंयुक्ते संत्यागे वर्तते, तथापि गोभूमि-हिरण्यादिभाजनादन्यद्देयं द्रव्यमुच्यते । तथा हि लौकिकी प्रसिद्धिरिति । इतरेभ्य एतद्व्यतिरिक्ता ये भिक्षुकास्तेभ्यः ।

कृतान्नं सिद्धमन्नं भोजनार्थं दातव्यम् ।

बहिर्वेदि यज्ञादन्यत्रातिथिभ्यो दानं गृहस्थधर्मेषु यदेतत्तदेवानूद्यते ॥३ ॥

हिन्दी – इन नव ( ११।१ ) ब्राह्मणस्नातकों के लिए वेदी ( चौके ) के भीतर सिद्ध ( पक्व — पका हुआ ) अन्न देना चाहिये तथा अन्य वर्णवालों के लिए वेदी के बाहर सिद्धान्न देना चाहिए ॥३ ॥

सर्वरत्नानि राजा तु यथार्हं प्रतिपादयेत् ।

ब्राह्मणान्वेदविदुषो यज्ञार्थं चैव दक्षिणाम् ॥४ ॥

भाष्य — सर्ववर्णानां स्वार्गादिफलाय पुरुषार्थोपयोगि दानं विहितम् । अयं तु राज्ञो नियमार्थमुपदेशः । बहुधनेन राज्ञा सर्वरत्नानि मणिमुक्तादीनि । यथार्हं विद्याकर्मानुरूपेण ब्राह्मणेभ्यो दातव्यानि । यज्ञार्थं च दक्षिणा । काम्यकर्मसिद्धयेऽपीति पुनरुपदेश: । प्रतिपाद-येत्स्वीकारयेत् ग्राहयेदिति यावत् || ४ || हिन्दी - राजा को वेदज्ञाता ब्राह्मणों के लिए यज्ञविधानार्थ ( मोती, माणिक्य आदि ) सब प्रकार के रत्न और दक्षिणा के लिए धन देना चाहिए ॥ ४ ॥

मनु II 37

पृष्ठ 592

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 592 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५५२ मनुस्मृतिः भिक्षा प्राप्त धन से द्वितीय विवाह का निषेध -कृतदारोऽपरान्दारान्भिक्षित्वा योऽधिगच्छति । क रतिमात्रं फलं तस्य द्रव्यदातुस्तु सन्ततिः ॥५ ॥

भाष्य — कामतो द्वितीयादिविवाहप्रवृत्तौ भिक्षमाणस्य निषेधोऽयम् । रतिमात्रं फलमित्यादिरर्थवादो, न यथाश्रुतमेव प्रतिपत्तव्यम् । [ एकादश: अन्ये तु व्याचक्षते । धर्मार्थं सान्तानिकाय दातव्यं न कामप्रवृत्तायेति । स एवायमर्थः

पुनरन्यथोच्यते । सान्तानिकाय दातव्यं, अयं तु रतिकामो, न सान्तानिक इत्यर्थः ।

द्रव्यदातुर्हि सा संततिर्न तस्येति ॥५ ॥

हिन्दी- — एक बार विवाहकर सस्त्रीक जो ब्राह्मण दूसरों से धन माँगकर द्वितीय विवाह करता है, उसे केवल रति ( स्त्री सम्भोग ) मात्र ही फल होता है; क्योंकि उस स्त्री में उत्पन्न सन्तान तो धन देनेवाले की होती है ॥५ ॥

विमर्श – अतएव विवाहित स्त्रीयुक्त ब्राह्मण को धन माँगकर द्वितीय विवाह नहीं करना चाहिये और न ऐसे विवाहेच्छुक के लिये दाता को धन ही देना चाहिये । परिवार वाले वेदज्ञ ब्राह्मण को दान देना-[ धनानि तु यथाशक्ति विप्रेषु प्रतिपादयेत् । वेदवित्सु विविक्तेषु प्रेत्य स्वर्गं समश्नुते ॥ १ ॥ ]

[ हिन्दी — जो मनुष्य वेदज्ञाता तथा पुत्र - स्त्री आदि परिवार से युक्त ब्राह्मण के लिए धन ( गो, भूमि, सुवर्ण, अन्न आदि ) को देता है, वह मरकर स्वर्ग को भोगता है || १ || ]

सोमयाग के अधिकारी-यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये ।

अधिकं वाऽपि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥ ६ ॥

भाष्य — त्रीणि वर्षाणि यस्य पर्याप्तं भृत्यभरणाय धनं तत् त्रैवार्षिकं ततोऽधिकं वा यस्यास्ति स सोमं पातुमर्हति । नैष निषेधः श्रुतौ नित्यस्य सोमस्यावश्यकर्तव्यतया उक्तत्वात् भृत्योपरोधेऽपि नैष प्रवर्तते, बलीयस्त्वाच्छ्रुतेः । अत इच्छासोमविषयोऽयं निषेधः । ननु च सोमे धनं परिक्रयार्थमुपयुज्यते ' तस्य द्वादशशतं दक्षिणेति ' । तत्र वृत्तिर्वर्धते-ऽतश्च सोमे तत्र धनमुपयुज्यते । नोच्यते यस्य त्रैवार्षिकमिति । ननु च वृत्तिधनमसति धने नित्यवदस्तीति विद्यमानधनेनापि तत्कर्तव्यमेवेष्यते ।

पृष्ठ 593

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 593 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५५३ प्राशस्त्यकरदानशब्दो भक्तमात्रे यदि हिरण्यदानं सोमक्रयार्थमेवमादिनिवृत्तिः || ६ || हिन्दी - जिसके पास अपने परिवार तथा भृत्यों के तीन वर्ष तक या इससे भी अधिक समय तक पालन - पोषण के लिए अन्न हो, वह मनुष्य काम्य सोमयज्ञ करने के योग्य ( अधिकारी ) होता है ॥ ६ ॥

अतः स्वल्पीयसि द्रव्ये यः सोमं पिबति द्विजः ।

स पीतसोमपूर्वोऽपि न तस्याप्नोति तत्फलम् ॥७ ॥

भाष्य — प्रतिषेधातिक्रमेणानधिकारिणः कुर्वतो न्यायसिद्धफलाभावोऽनेनानूद्यते फलग्रहणाच्च काम्यविषयता स्फुटतरा प्रतीयते । स पीतसोमपूर्वोऽपि । अनेन प्रथमयज्ञस्यावश्यकर्तव्यतां दर्शयति । स पीतत्वा-द्यर्थवादोऽयम्, न पुनरपीतसोमस्य प्रतिषेधः ॥७ ॥

हिन्दी - अतएव ( अपने परिवार तथा भृत्यों के तीन वर्ष से कम पालन - पोषण के लिए अन्न रहने पर ) जो सोमपान ( सोमयज्ञ ) करता है, वह नित्य सोमयाग के फल को भी नहीं पाता है ॥७ ॥

परिवार का पालन बिना किए दान देने से दोष—

शक्तः परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि ।

मध्वापातो विषास्वादः स धर्मप्रतिरूपकः ॥८ ॥

भाष्य – यः स्वजनो भृत्यामात्यमातृपितृपुत्रदारादिः तस्मिन् दुःखजीविनि । यः परजने यशोर्थं ददाति तस्यासौ विषास्वादः । आपाते सन्निपाते मधुरः । यथा विषस्यास्वादः सन्निपातमधुरो विपाकविरसो मरणफलत्वात्, एवं तादृशं दानम् । यद्यपि

सम्प्रति यशः सुखं जनयत्यमुत्र प्रत्यवायोत्पत्त्या विषास्वादसमं सम्पद्यते ।

तदेवाह धर्मप्रतिरूपकोऽसौ धर्मसदृशो न धर्मः, शुक्तिरिव रजतज्ञानस्य ॥८ ॥।

हिन्दी— दान देने में समर्थ जो मनुष्य अपने परिवार वालों के दु: खित रहने पर ( अपने यश तथा प्रसिद्धि के लिए ) दान देता है वह ( समाज में यश एवं प्रसिद्धि होने में ) पहले मधु ( शहर ) के समान मीठा और बाद में ( परिवार वालों के दुःखित होने के कारण नरक पाने से ) विष के समान कटु धर्म का पाखण्डी है ( अतएव ऐसे दान को नहीं करना चाहिए ॥८ ॥

भाष्य-भृत्यानामुपरोधेन यत्करोत्यौध्वदेहिकम् ।

तद्भवत्यसुखोदर्कं जीवतश्च मृतस्य च ॥ ९ ॥

- पूर्वस्य निन्दार्थवादोऽयम् ।

पृष्ठ 594

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 594 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५५४ भृत्या व्याख्याताः । मनुस्मृतिः शि [ एकादश: उपरोधो भक्तवस्त्रादिना यथोपयोगमाहरणम् । और्ध्वदेहिकं परलोकप्रयोजनम् । अमुखोदर्क ' मुदर्कः ’ आगामीकालः, सोऽस्य दानस्यासुखोदर्कं भवतीति प्रयोजनं सिद्धमेव ॥ ९ ॥।

हिन्दी - जो मनुष्य स्त्री - पुत्रादि पालनीय परिवार को पीडितकर पारलौकिक सुख की इच्छा से श्राद्धादि दान करता है, उस मनुष्य का वह दान जीते हुए तथा मरने पर भी दुःखदायी होता है ॥९ ॥

विमर्श - पहले ( ११।८ ) लौकिक दृश्यमान यश तथा प्रसिद्धि के लिए इस

श्लोक से पारलौकिक अदृष्ट सुख के लिए कुटुम्ब पालन नहीं कर सकने पर दान का

निषेध किया गया है 1 [ वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या शिशुः सुतः । अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत् ॥ २ ॥ ]

[ हिन्दी – वृद्ध माता - पिता, पतिव्रता स्त्री और बालक पुत्र, इनका सैकड़ों अकार्य करके भी पालन - पोषण करना चाहिये, ऐसा मनु ने कहा है || २ || ] एकाङ्गहीन यज्ञपूर्त्यर्थ वैश्य आदि से धन लाना-यज्ञश्चेत्प्रतिरुद्धः स्यादेकेनाङ्गेन यज्वनः । • ब्राह्मणस्य विशेषेण धार्मिके सति राजनि ॥ १० ॥

यो वैश्यः स्याद्बहुपशुर्हीनक्रतुरसोमपः । कुटुम्बात्तस्य तद्द्द्रव्यमाहरेद्यज्ञसिद्धये ॥ ११ ॥

भाष्य – अत्राङ्गग्रहणान्न केवलं सर्वासां दक्षिणानामसम्पत्तौ हिरण्यानामिदमाहरणं विधीयते । अपि च तस्मिन्नपि पश्चादौ । आहरेदिति तत्स्वीकारोत्पत्तिमात्रमुच्यते, नोपाय-विशेषः । अतश्च याञ्चया विनिमयेन चौर्येणैवापहर्तव्यम् । इति । “ ननु च चौर्येण साम्यं नोत्पद्यत इत्युक्तम् ” नैष दोषः । इह स्वशब्देनैवोक्तं ' हर्तव्यमिति ' । एवं ह्याह- ' कर्तव्यं हीनकर्मण ' अयं चापहारः प्रागारब्धयागस्य सर्वाङ्गोपेतस्यैकाङ्गासंपत्तौ प्रारिप्स्यमानस्य वेति न विशेषहेतुरस्ति । ब्राह्मणस्य विशेषेणेतिवचनात्क्षत्रियवैश्ययोरप्यस्ति तदेकाङ्गङ्ग्रहणमस्मिन्निमित्ते | ननु कः क्षत्रियो याचेदिति क्षत्रियस्य याञ्चा प्रतिषिद्धा ।

पृष्ठ 595

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 595 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५५५ अत्यल्पमिदमुच्यते । ब्राह्मणस्यापि चौर्यं निषिद्धम् । तस्मात्तस्मिन्निमित्ते नास्त्यर्जनो-पायनियमः । धार्मिके सतीत्यनुवादोऽयम् । यो हि धर्मज्ञो राजा तस्मिन्निमित्ते चौर्यं विहतमिति । अन्यस्य तु निगृहीतत्वात्कुतः प्रवृत्तिः बहुपशुग्रहणं धनमात्रोपलक्षणार्थम् । क्रतुः कर्म यागादन्यदपि दानादि न करोति । सत्यप्यसोमपे । कुटुंबाद्गृहादित्यर्थः । गृहाद्धि चौर्यं दोषवत्तरमतस्तदनुज्ञायते । न पुनरप्येवमेव नियमः । अन्यतोऽपि यत्खलादेः सम्पद्यते तत्कर्तव्यमेव । वक्ष्यति च ' खलात्क्षेत्रादगाराद्वेति ' ॥१०-११ ॥ हिन्दी — यज्ञ करते हुए क्षत्रिय का, विशेषकर ब्राह्मण का यज्ञ आदि एक अङ्ग से ( धनाभाव के कारण ) पूरा नहीं हो रहा हो तो राजा के धर्मात्मा रहने पर यह ब्राह्मण या क्षत्रिय यज्ञकर्ता बहुत पशुवाले, पाक - यज्ञादि नहीं करनेवाले तथा सोमयज्ञ से भी हीन जो वैश्य हों; उसके परिवार से बाकी यज्ञ के पूर्ण होने के लिए ( याचना से नहीं देने पर बलात्कार या चोरी से भी ) धन लावे । ( ऐसे करनेवाले क्षत्रिय या विशेषकर ब्राह्मण यज्ञकर्त्ता को धर्मात्मा राजा उक्तापराध में दण्डित नहीं करे ॥१०-११ ।

आहरेत्त्रीणि वाद्वे वा कामं शूद्रस्य वेश्मनः ।

न हि शूद्रस्य यज्ञेषु कश्चिदस्ति परिग्रहः ॥ १२ ॥

भाष्य – वैश्यासम्भवे शूद्रादप्याहर्तव्यम् । त्रीणि वा द्वे वेत्यङ्गप्रकरणादङ्गानि वेदितव्यानि । अत्रार्थवादो न हि शूद्रस्येति । यद्यपि पूर्वमनेकोपायकृतमाहरणं विहितं तथापि भिक्षणमत्र नास्ति, ' न यज्ञार्थं धनं शूद्राद्विप्रो भिक्षेतेति ' । “ ननु च स्मृत्यन्तरेऽविशेषेण शूद्रधनेन यागः प्रतिषिद्धः ” । अस्योपदेशस्य सामर्थ्याच्छूद्रात्प्रतिगृह्णीतेति द्रष्टव्यम् । अन्ये त्वाहुः । ब्राह्मणेन स्वीकृतत्वान्नैव तच्छूद्रधनमिति । यस्तु प्रतिषेधः, स शूद्रस्य शान्तिकपौष्टिकादि येन धनेन करोति ऋत्विग्वत्तत्र द्रष्टव्यः । इह तु भूतपूर्व -गत्या शूद्रधनव्यपदेशोऽस्य स्यात् सांप्रतिकत्वाभावे च शास्त्राद् या चैवति चेत्यय-मेव ॥१२ ॥

हिन्दी — यज्ञ दो या तीन अङ्गों से ( धनाभाव के कारण ) पूरा नहीं हो रहा हो तो,

पृष्ठ 596

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 596 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५५६ मनुस्मृतिः [ एकादशः उसकी पूर्णता के लिए वैश्य के यहाँ से धन नहीं मिलने पर ( बलात्कार या चोरी से धनवान् ) शूद्र के यहाँ से धन लावे; क्योंकि शूद्र का यज्ञ से कोई सम्बन्ध नहीं होता है ॥१२ ॥

योऽनाहिताग्निः शतगुरयज्ञश्च सहस्रगुः ।

तयोरपि कुटुम्बाभ्यामाहरेदविचारयन् ॥ १३ ॥

भाष्य – ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यामप्येवंविधाभ्यामाहर्तव्यमिति श्लोकार्थः ।

गोग्रहणं तावत्परिमाणधनोपलक्षणार्थम् ।

अयज्ञोऽसोमयाजी ॥१३ ॥

हिन्दी - जो ब्राह्मण या क्षत्रिय सौ यज्ञ करने योग्य धन होने पर भी अग्निहोत्र नहीं करता हो तथा एक सहस्र गौ या उतना धन होने पर भी सोमयज्ञ नहीं करता हो, ऐसे ब्राह्मण या क्षत्रिय के परिवार से ( धनाभाव के कारण ) यज्ञ दो या तीन अङ्गों से पूर्ण नहीं हो तो यज्ञकर्त्ता ब्राह्मण ( बलात्कार या चोरी से ) धन लावे ॥१३ ॥

आदाननित्याच्चादातुराहरेदप्रयच्छतः

तथा यशोऽस्य प्रथते धर्मश्चैव प्रवर्धते ॥ १४ ॥

भाष्य - अयं सर्ववर्णविषयः श्लोकः । आदाननित्यो यः सर्वकालं कृषिप्रतिग्रहकुसीदादिभिर्धनमर्जयति न च ददाति ।

तत उपायान्तराण्याश्रयणीयानि ।

अदातुरित्ययागशीलस्यापि द्रष्टव्यम् ॥१४ ॥

हिन्दी - सर्वदा दान आदि का धन लेनेवाला तथा इष्टपूर्त और दान आदि नहीं करनेवाला ( ब्राह्मण ) यज्ञ के दो या तीन अङ्गों की पूर्णता के लिए यदि याचना करने पर भी यजमान ( यज्ञकर्त्ता ) को धन नहीं दे तो यजमान उनको ( बलात्कार या चोरी से ) लावे, ऐसा कहने से धन लानेवाले यज्ञकर्त्ता की ख्याति और धर्म की वृद्धि भी होती है ॥१४ ॥

विमर्श - ' अग्निहोत्र तप, सत्य, वेदरक्षण, अतिथिसत्कार, वैश्वदेव, अथवा किसी एक अग्नि में या त्रेताग्नि में हवन करना तथा वेदी के भीतर ब्राह्मण को दान देना ‘ इष्ट ’ कहलाता है । पोखरा, तडाग, बावली, देवमन्दिर बनवाना, अन्नदान करना और बगीचा लगाना ‘ पूर्त ' कहलाता है । १. हेमाद्रौ दानखण्डे शङ्खोक्तमिष्टलक्षणम्— ‘ अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानाञ्चैव पालनम् । आतिथ्यं वैश्वदेवञ्च ' इष्ट ' मित्यभिधीयते ' ॥ इति ।......

पृष्ठ 597

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 597 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता अध्यायः ] भाष्य - यतो वापीति आरामादेरपि ।

प्रश्नमसौ कारयितव्यः ।

अन्तर्वेद्याञ्च यद्दान्न'मिष्टं ' तदभिधीयते ' ॥

तत्रैव व्यासोक्तं पूर्तलक्षणम्— ' पुष्करिण्यस्तथा वाप्यो देवतायतनानि च । ( हेमाद्रौ दानखण्डे पृष्ठे २१ ) ५५७ प्रेषणादिना क्रिसी

छः उपवास के बाद नीच से भी अन्न लाना-तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि षडनश्नता ।

अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः ॥ १५ ॥

भाष्य- -आत्मकुटुम्बावसादेऽपि पूर्ववत्परादानं कर्तव्यम् । अश्वस्तनग्रहणादेकदिनवृत्त्यर्थमेवानुजानाति नाधिकम् । हीनकर्मण इति कर्मार्थम् । स्मृत्यन्तरे ‘ हीनादादेयमादौ स्यात्तदलाभे समादपि । असम्भवे त्वाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात् ॥ ’ सप्तमे भक्ते । त्र्यहं येन न भुक्तं चतुथेऽहनि प्रातर्भोजनार्थं परादाने प्रवर्तेत | सायंप्रातर्भुञ्जीतेत्यहन्यहनि भक्तद्वयं विहितम् ॥१५ ॥

हिन्दी - छ: जून ( तीन दिन - तीन रात ) जिसने भोजन नहीं किया हो; वह मनुष्य चौथे दिन भी ( कहीं भोजन का ठिकाना नहीं लगने पर ) हीन दानादि ( शुभकर्म से वर्जित ) कर्मवाले पुरुष के यहाँ से भी एक दिन भोजन करने योग्य अन्न ( चोरी या बलात्कार से भी ) लावे ॥१५ ॥

खलात्क्षेत्रादगाराद्वा यतो वाप्युपलभ्यते ।

आख्यातव्यं तु तत्तस्मै पृच्छते यदि पृच्छति ॥ १६ ॥

आख्यातव्यं पृच्छत इत्येव । यदि पृच्छतीति वचनं न हठात्पुनः अथवा पृच्छते धनस्वामिने यदि पृच्छति राजेति । ' राजपुरं नीत्वैव ' विषयभेदो

दर्शयितव्यः । यथा च गौतम: ( अ ० १८ सू ० ३० ) ‘ आचक्षीत राज्ञा पृष्ट ' इति ।

भक्तच्छेदे यज्ञप्रतिबन्धतः प्रकरणविशेषादुभयत्रायं विधिर्ज्ञेयः ॥१६ ॥

यद्वा- ‘ एकाग्निकादौ यत्कर्म त्रेतायां यच्च हूयते । अन्नदानमथारामाः ' पूर्त’मित्यभिधीयते ' ॥ इति ।

पृष्ठ 598

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 598 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५५८ मनुस्मृतिः [ एकादश: हिन्दी -खलिहान से, खेत से, घर से अथवा जहाँ कहीं से भी मिल सके वहीं से यागादि सत्कर्म से वर्जित और हीन कर्म करनेवाले के भी धान्य ( अन्न ) को ( छ: शाम का उपवास किया हुआ मनुष्य चौथे दिन भी उपायान्तर से अन्न प्राप्त होने का ठिकाना नहीं लगने पर चोरी आदि से ) लावे और यदि उस धान्य का स्वामी पूछे कि ' तूमने मेरा धान्य क्यों लिया? ' तो उस पूछनेवाले धान्य स्वामी से कह दे कि ' मैंने खाने के लिए लिया ' ॥१६ ॥

ब्राह्मण के धन लेने का निषेध-ब्राह्मणस्वं न हर्तव्यं क्षत्रियेण कदाचन ।

दस्युनिष्क्रिययोस्तु स्वमजीवन्हर्तुमर्हति ॥ १७ ॥

भाष्य — क्षत्रियेणेति । क्षत्रियग्रहणं वैश्यशूद्रयोरपि प्रदर्शनार्थम् कदाचनेति महत्यामापदीत्यर्थः । दस्युनिष्क्रिययोर्ब्राह्मणयोरेव । ' दस्यु ' स्तस्करो ' निष्क्रिय ' स्त्वकर्माऽनाश्रमी ॥१७ ॥

हिन्दी — इन आपत्तियों ( ११।११-१६ ) के उपस्थित होने पर भी क्षत्रिय ब्राह्मण के धन को कदापि नहीं लावे; किन्तु निषिद्ध ( चोरी आदि ) कार्य करनेवाले तथा विहित ( यज्ञ, वेदाध्ययन, दानादि ) कार्य नहीं करनेवाले ब्राह्मण के भी धन को क्षत्रिय लावे ॥१७ ॥

विमर्श — तुल्यन्याय से उक्तापत्ति में पड़ा हुआ वैश्य - अपने से उच्चवर्ण ब्राह्मण और क्षत्रिय के तथा शूद्र ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य के धन को नहीं लावे, किन्तु वे निषिद्ध कर्म को करने तथा विहित कर्म को नहीं करनेवाले हों तो अपने से उच्च-वर्ण वाले ऐसे लोगों को नीच वर्ण लावे । उक्त प्रकार ( ११।११-१६ ) से चोरी या बलात्कार से धन लानेवाला आपत्ति में पड़ा हुआ व्यक्ति धर्मात्मा राजा के द्वारा दण्डनीय नहीं होता ।

दुष्टों से धन लेकर सज्जनों को देना-योऽसाधुभ्योऽथमादाय साधुभ्यः संप्रयच्छति ।

स कृत्वा प्लवमात्मानं संतारयति तावुभौ ॥ १८ ॥

भाष्य — पल्वः समुद्रतरणः । उभौ यस्यापहरति यस्मै च प्रयच्छति । शेषो-ऽर्थवादः ॥ १८ ॥

हिन्दी – जो मनुष्य ( उक्त निमित्त ( ११।११-१७ के आने पर ) दुष्टों से धन लाकर सज्जनों ( यज्ञाङ्गसाधक ऋत्विक् आदि ) के लिए देता है, वह अपने को नाव बनाकर उन दोनों को ( धनवाले के धन को पुण्य कर्म में लगाने से उसके पुण्य को बढ़ाकर धन-

पृष्ठ 599

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 599 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५५ ९ स्वामी को तथा दानलेनेवाले के यज्ञादि को पूरा होने से उसकी आपत्ति को दूरकर दान लेनेवाले को, दुःख से ) पार कर देता है ॥ १८ ॥

यद्धनं यज्ञशीलानां देवस्वं तद्विदुर्बुधाः ।

अयज्वनां तु यद्वित्तमासुरस्वं तदुच्यते ॥ १ ९ ॥

भाष्य — अयमस्यार्थवाद एव । ' गुणवद्भ्यो नापहर्तव्यं निर्गुणेभ्यस्तु न दोषः ’ ॥ १ ९ ॥ हिन्दी - नित्य यज्ञ करनेवालों का जो धन है, उसे विद्वान् लोग ' देवों का धन कहते हैं और यज्ञ नहीं करनेवालों का जो धन है, ' असुरों का धन ' कहते हैं ( अतएव उन ‘ असुरों के धन ' को लेकर यज्ञ में लगाने से ' देवों का धन ' बनाना चाहिए ) || १ ९ ॥ यज्ञादि के लिए चोरी करनेवाले ब्राह्मण को दण्ड निषेध-न तस्मिन्धारयेद्दण्डं धार्मिकः पृथिवीपतिः । क्षत्रियस्य हि बालिश्याद्ब्राह्मणः सीदति क्षुधा ॥ २० ॥

भाष्य- -अस्मिन्निमित्ते चौरत्वेनानीतेभ्यो राज्ञा दण्डो न कर्तव्यः । यतस्त-स्यैव बालिश्यान्मौर्व्यात् क्षुधाऽवसीदति । क्षुधेत्यविवक्षितमुभयोः प्रकरणादर्थ-वादत्वाच्च ॥ २० ॥

हिन्दी — धार्मिक राजा पहले ( ११।११-१७ ) आपत्तिकाल में दूसरे के धन को ( चोरी या बलात्कार से भी ) लेनेवाले ब्राह्मण को दण्डित न करे, क्योंकि क्षत्रिय अर्थात् राजा की मूर्खता से ही ब्राह्मण क्षुधापीड़ित होता है । ( अतः उसका उक्त प्रकार से धन लाना अपराध नहीं है ) ॥ २० ॥

क्षुधापीडित ब्राह्मण के लिए वृत्ति कल्पना-तस्य भृत्यजनं ज्ञात्वा स्वकुटुम्बान्महीपतिः । श्रुतशीले च विज्ञाय वृत्तिं धर्म्या प्रकल्पयेत् ॥ २१ ॥

भाष्य - धर्म्या वृत्तिर्यया नित्यकर्माण्यपि संपद्यन्ते । क्षीणकोशेनापि महिषी-राजपुत्रादिकल्पिताद्दायाद्विहिताच्च धनाच्च किंचिदवकृष्य दातव्यमिति । स्वकुटु -म्बादित्यादिना महाधनस्यैव राज्ञोऽयं विधिः । ' सर्वरत्नानीति ' वचनात् ॥२१ ॥

हिन्दी - ( इस कारण से ) राजा उस ब्राह्मण के पालन - पोषण करने योग्य ( स्त्री-पुत्र आदि ) तथा उसके आचरण एवं शील को मालूमकर तदनुसार धर्मयुक्त जीविका को अपने कुटुम्ब से नियत करे ॥२१ ॥

कल्पयित्वाऽस्य वृत्तिं च रक्षेदेनं समन्ततः ।

राजा हि धर्मषड्भागं तस्मात्प्राप्नोति रक्षितात् ॥ २२ ॥

पृष्ठ 600

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 600 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५६० मनुस्मृतिः [ एकादश: भाष्य- स्पष्टार्थोऽयं श्लोकः ॥ २२ ॥

हिन्दी – राजा इस ( क्षुधा - पीड़ित ब्राह्मण ) की जीविका नियतकर चोर आदि सब प्रकार से उसकी रक्षा करे; क्योंकि सुरक्षित ब्राह्मण के धर्म का षष्ठांश ( छठा भाग ) राजा प्राप्त करता है ॥२२ ॥

यज्ञार्थ शूद्र से भिक्षा का निषेध-न यज्ञार्थं धनं शूद्राद्विप्रो भिक्षेत कर्हिचित् । यजमानो हि भिक्षित्वा चण्डालः प्रेत्य जायते ॥ २३ ॥

भाष्य — भिक्षणमत्र निषिध्यते । अयाचितोपपन्नं तु न दुष्यति । तथा चोक्तं ' अया-चितोपपन्नान्नां द्रव्याणां यः प्रतिग्रहः । विशिष्टलोकशास्त्राभ्यां तं विद्यादप्रतिग्रहम् ' ॥ इति ।

यज्ञार्थोऽयं प्रतिषेधो न तु भृत्यभरणे ।

केचित्पूर्वशेषमेव मन्यन्ते । भिक्षणे दोषदर्शनादुपायान्तरेणोक्तमादानम् ॥२३ ॥

हिन्दी — ब्राह्मण को यज्ञ के लिए ( भी ) शूद्र से कभी भी धन नहीं माँगना चाहिये; क्योंकि ( शूद्र से धन को माँगकर उससे ) यज्ञ करनेवाला ब्राह्मण मरकर चण्डाल होता है ( अत: यहाँ पर माँगने का निषेध करने से बिना माँगे यज्ञ के लिए शूद्र से धन मिल जाने पर शास्त्रविरुद्ध नहीं होता ॥२३ ॥

यज्ञार्थ धन लेकर बचाने का निषेध-यज्ञार्थमर्थं भिक्षित्वा यो न सर्वं प्रयच्छति ।

स याति भासतां विप्रः काकतां वा शतं समाः ॥ २४ ॥

भाष्य- -भिक्षितस्य यज्ञार्थपरिशेषितस्य कार्यान्तराय फलं काकताभासता-प्राप्तिः ॥२४ ॥

हिन्दी — जो मनुष्य यज्ञ के लिए धन माँगकर सब धन को दान नहीं कर देता है वह ( मरकर ) सौ वर्षों तक भास या कौए का जन्म पाता है ॥२४ ॥

देव तथा ब्राह्मण के धनहरण का निषेध—

देवस्वं ब्राह्मणस्वं वा लोभेनोपहिनस्ति यः ।

स पापात्मा परे लोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति ॥ २५ ॥

भाष्य — यागशीलानां त्रयाणां वर्णानां यद्वित्तं तद्देवस्वम् । ब्राह्मणस्यायागशील-स्यापि यत्स्वं तद्ब्राह्मणस्वमिति । एवमपि श्लोको गच्छत्येव । किंतु अर्थवादश्लोकोऽसौ । ‘ यद् धनं यज्ञशीलाना-