मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 601–610

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 601–610

पृष्ठ 601

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 601 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५६१ मिति ', नचौर्यादिशब्दवच्छब्दार्थपरिभाषापरः । अतोऽन्यथा व्याख्यायते । देवानुद्दिश्य यागादिक्रियार्थं धनं यदुत्सृष्टं तद्देवस्वम् । मुख्यस्य स्वस्वामिसम्बन्धस्य देवानामसम्भवात् । न हि देवता इच्छया धनं नियुञ्जते । न च परिपालनव्यापारस्तासां दृश्यते । स्वं च लोके तादृशमुच्यते । तस्माद्देवोद्देशेन यदुक्तं ' नेदं मम देवताया इदमिति ' तद्देवस्वम् । तच्च दर्शपूर्णमासादियागेष्वग्न्यादिदेवताभ्यश्चोदितम् । शिष्टसमाचारप्रसिद्ध्यैव गौणोपाय-दुर्गायागादिषु । “ ननु चतुर्भुजादिप्रतिमासम्बन्धि लोके देवस्वमुच्यते । लोकप्रसिद्धश्च शब्दार्थः शास्त्रे ग्रहीतुं न्याय्यः ” । स्यादेवं यदि देवस्वशब्दो निर्भागः प्रसिद्धिमुपेयात् । देवानां वं देवस्वमित्यवयव-प्रसिद्ध्या समुदायार्थः प्रकृष्टः । न च वाक्यान्तरप्रकल्पना प्रमाणेनाप्यस्ति । मुख्यं चतु-र्भुजादीनां देवत्वं प्रतिमाव्यवहारेणैवापहृतम् । न च व्ययोकूल (? ) लक्षणमस्ति । अथ समाचारतो देवस्वं भवतु, स्वस्वामिभावस्तावन्नास्ति । यथोक्तेन च प्रकारेण स्वव्यव-हारोपपत्तिरिति शिष्टं द्वितीये ॥२५ ॥

हिन्दी - जो मनुष्य लोभ से देवता ( मठ, मन्दिर आदि ) के तथा ब्राह्मण के धन को लेता है, वह पापी ( मरकर ) परलोक में गीध का जूठा खाकर जीता है ॥२५ ॥

सोमयाग नहीं कर सकने पर वैश्वानर याग करना-इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेदव्दपर्यये । क्लृप्तानां पशुसोमानां निष्कृत्यर्थमसम्भवे ॥ २६ ॥

भाष्य — वैश्वानर्या इष्टेर्गृह्यस्मृतिभ्यः स्वरूपमवसातव्यम् । समाप्ते वर्षे द्वितीयवर्षस्य प्रवृत्तिरब्दपर्ययः । क्लृप्तानां विहितानां पशुसोमानां नित्यानां षाण्मास्यः सांवत्सरः पशुर्नित्यं वसन्ते सोमः । तेषामसम्भवे धनाभावादिदोषेण । निष्कृत्यर्थं नित्यस्याकरणे यो दोष-स्तन्निवृत्त्यर्थम् । श्रुतेऽस्मिन्निमित्तेऽन्यकर्म समामनन्ति । तत्र केचित्समुच्चयं मन्यन्ते, सत्यप्येक-कार्यत्वे प्रमाणभेदेन विधानात् । तदयुक्तम् । तथा च ब्रह्महत्याप्रायश्चित्ते श्रौते स्मार्ते च स्वशब्देन विकल्पं वक्ष्यति ‘ अभि-जिद्विश्वजिद्भ्यां च ' इति ॥२६ ॥

हिन्दी — वर्ष ( संवत् ) के बदलने के समय अर्थात् चैत्र शुक्ल के आरम्भ में शास्त्रविहित सोमयज्ञ को नहीं कर सकने पर उसके दोष की शान्ति के लिए ( शूद्रादि

पृष्ठ 602

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 602 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५६२ मनुस्मृतिः से धन लेकर भी ) वैश्वानर यज्ञ करना चाहिए ॥ २६ ॥

यज्ञ. में समर्थ को अनुकूल करने का निषेध -आपत्कल्पेन यो धर्मं कुरुतेऽनापदि द्विजः । स नाप्नोति फलं तस्य परत्रेति विचारितम् ॥ २७ ॥

[ एकादश: भाष्य — आपत्कल्पप्रतिनिधिं वैश्वानरीं वा विद्यमानधनो यो गौणपक्षमाश्रयति तस्य न सोऽर्थः सिध्यति ॥२७ ॥

हिन्दी — जो द्विज आपत्तिकाल के नहीं रहने पर भी आपत्तिकाल के विधान से धर्म ( यज्ञादि कर्म ) करता है, वह ( मरकर ) परलोक में उस यज्ञ के फल को नहीं पाता है अर्थात् उसका वह यज्ञ करना निष्फल होता है, ऐसा ( मनु आदि महर्षियों ने ) कहा है ॥२७ ॥

सोमयाग का प्रतिनिधि—

विश्वश्च देवैः साध्यैश्च ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः ।

आपत्सु मरणाद्भीतैर्विधेः प्रतिनिधिः कृतः ॥ २८ ॥

भाष्य — एष एवार्थः ‘ आपदि प्रतिनिधिराश्रयितव्यो न संपदि ' ॥२८ ॥

हिन्दी — विश्वेदेव, साध्यगण ( देवयोनि विशेष ) और महर्षि ब्राह्मणों ने मृत्यु से डरकर आपत्तिकाल में विधि ( शास्त्रोक्त प्रधान विधि सोमयज्ञादि ) के प्रतिनिधि ( वैश्वानर यज्ञ आदि ) को किया है ( अतः समर्थ नहीं होने पर ही मुख्य विधि सोमयज्ञादि को छोड़कर उसके प्रतिनिधि वैश्वानर यज्ञादि को करना चाहिये ) ॥ २८ ॥

प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते ।

न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलम् ॥ २ ९ ॥

भाष्य - अयमपि पूर्वशेषोऽर्थवादः ।

सांपरायिकं पारलौकिकम् ॥२९ ॥

हिन्दी - जो मनुष्य मुख्य यज्ञ को करने में समर्थ होकर भी अनुकल्प ( मुख्य का प्रतिनिधि ) आपत्तिकाल के लिए सम्मत अप्रधान पक्ष से यज्ञ को करता है, उस दुर्बुद्धि को पारलौकिक वृद्धि तथा पापनाशरूप फल प्राप्त नहीं होता ॥२९ ॥

ब्राह्मणादि को स्वशक्ति से शत्रुविजय करना-न ब्राह्मणो वेदयेत किञ्चिद्राजनि धर्मवित् । स्ववीर्येणैव तान् शिष्यान्मानवानपकारिणः ॥ ३० ॥

भाष्य – निमित्तेऽभिचारो न दोषायेति श्लोकार्थः । न त्वभिचारो विधीयते । न च -

पृष्ठ 603

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 603 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५६३ राजनि वदनं प्रतिषिध्यते । केवले सति निमित्ते ऽभिचरितुं प्रवृत्तो राज्ञा न किंचिद्व-क्तव्य: । तथा वक्ष्यति ‘ विधाता शासिता वक्ता ' इति । ' तस्मै नाकुशलं ब्रूयात् ' इति राजेति प्रतीयते । शिष्यादिति । सत्यपि विधौ राजनि निवेदयेत् । न च प्रतिषेध उपसंहारश्लोक-पर्यालोचनया तत्परमवतिष्ठते । निमित्तानि चोक्तानि ' भार्यातिक्रमकारी ' चेत्यादीनि । किंचित्पीडानिमित्त ‘ मनेन मे कृतमिति ' राज्ञे निवेदयेत् ।

धर्मवित् अभिचारविधिज्ञः ।

स्ववीर्येण मन्त्राभिशापाभ्याम् । तत्रैवोत्तरश्लोकार्थः ॥ ३० ॥

हिन्दी - धर्मज्ञाता ब्राह्मण किसी के किसी अपराध को राजा से न कहे ( किसी पर राजा के यहाँ मुकदमा न करे ), किन्तु उन अपराधी मनुष्यों को अपने पराक्रम ( आगे कही जानेवाली शक्ति ) से दण्डित करे ॥ ३० ॥

विशेष—- इस वचन के अनुसार अपने धर्म के विरोध के कारण नीच के अपराध करने पर अभिचार आदि कर्म से उसे ( अपराधी को ) दण्डित करने में ब्राह्मण को दोष नहीं होता, अतएव इस वचन से न तो ब्राह्मण के लिए अभिचार प्रयोग करने का विधान ही किया गया है और न राजा के पास अपराधी के अपराध निवेदन करने का निषेध ही किया गया है ऐसा समझना चाहिये ।

स्ववीर्याद्राजवीर्याच्च स्ववीर्यं बलवत्तरम् ।

तस्मात्स्वेनैव वीर्येण निगृह्णीयादरीन्द्विजः ॥ ३१ ॥

भाष्य – राजा कदाचिदनिपुणतया च निग्रहेण प्रवर्तेत स्वतस्तु न कदाचिदु-पेक्षेति स्ववीर्यं बलीयः ॥३१ ॥

हिन्दी – ( ब्राह्मण के लिए ) अपने ( ब्राह्मण के ) पराक्रम तथा राजा के पराक्रम से अपना ( ब्राह्मण का ) पराक्रम ही अधिक बलवान् है, अतएव ब्राह्मण अपने पराक्रम से ही शत्रुओं का निग्रह करे ॥३१ ॥

ब्राह्मण के लिए शत्रु - निग्रह का उपाय— श्रुतीरथर्वाङ्गिरसीः कुर्यादित्यविचारयन् ॥ वाक्शस्त्रं वै ब्राह्मणस्य तेन हन्यादरीन्द्विजः ॥ ३२ ॥

भाष्य — किंतत्स्ववीर्यमिति शङ्कानिवृत्त्यर्थोऽयं श्लोकः । श्रूयन्त इति श्रुतयः । अथर्वणवेदे येऽभिचारप्रकाराः श्रुतास्ते कर्तव्या इत्यर्थः ।

पृष्ठ 604

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 604 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५६४ मनुस्मृतिः [ एकादश: बाहुल्येन तत्राभिचाराणां विधानात् अथर्वाङ्गिरसग्रहणम्, न पुनरन्येषु वेदेष्वननुज्ञातम् ।

अथवाऽभिचारश्रुतयोऽथर्वाङ्गिसशब्देनोच्यन्ते ।

अथवाथर्वणशब्दा एवंविध एवार्थे प्रयुज्यन्ते ' यज्ञोऽथर्वणवित्काम्य ' इति ॥ ३२ ॥

हिन्दी — ब्राह्मण अपने वेद के आङ्गिरस श्रुति ( दुष्ट मन्त्रों ) को बिना विचारे ही ( शीघ्र ही, शत्रु पर ) प्रयोग करे; क्योंकि ब्राह्मण का ( अभिचारमन्त्रोच्चारणरूप ) वचन ही शस्त्र है, अतएव उस ( वचनरूपी शस्त्र ) से ब्राह्मण शत्रुओं को नष्ट करे ( राजा के यहाँ उसके अपराध को कहकर दण्डित न करावे, किन्तु अभिचार प्रयोग से उसे स्वयं दण्डित करे ) ॥३२ ॥

[ तदस्त्रं सर्वसर्णानामनिवार्यं च शक्तितः । तपोवीर्यप्रभावेण अवध्यानपि बाधते ॥ ३ ॥ ]

[ हिन्दी — तपोबल के प्रभाव से वह अस्त्र अवध्यों को भी पीड़ित करता है, शक्ति के द्वारा वह सब वर्णों से अनिवार्य ( नहीं रोका जानेवाला ) है || ३ || ] क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापदमात्मनः । [ तद्धि कुर्वन्यथाशक्ति प्राप्नोति परमां गतिम् ॥४ ॥ ]

[ हिन्दी — क्षत्रिय अपने बाहुबल से ( शत्रुकृत पराभव से उत्पन्न अपनी पवित्र आपत्ति को पार करे । शक्ति के अनुसार वह कार्य करता हुआ ( वह क्षत्रिय ) परम गति को पाता है || ४ || ] धनेन वैश्यशूद्रो तु जपहोमैर्द्विजोत्तमः ॥ ३३ ॥

पूर्वशेष एव ॥३३ ॥

हिन्दी - वैश्य तथा शूद्र ( प्रतिकार करनेवाले के लिए ) धन देकर और ब्राह्मण ( अभिचार - सम्बन्धी ) जप तथा हवनों से उत्पन्न ) अपनी विपत्ति को से ( शत्रुकृत पराभव पराभव से उत्पन्न ) पार करे || ३३ ||

ब्राह्मण से दूषित वचन कहने का निषेध-विधाता शासिता वक्ता मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ।

तस्मै नाकुशलं ब्रूयान्न शुष्कां गिरमीरयेत् ॥ ३४ ॥

भाष्य — प्राग्व्याख्यातोऽयम् । तस्मै ब्राह्मणायाभिचरते ‘ निगृह्यतामयमि ' त्यकुशलं न ब्रूयात् । न शुष्कां गिरमीरयेत् । वाग्दण्डधिग्दण्डयोरपि प्रतिषेधः । अथवा सर्वेषां वर्णानां न ब्राह्मणः क्षोभयितव्यो यस्त्रयीविद्याप्रभावेण शक्तः स्वयं निग्रहीतुम् ।

पृष्ठ 605

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 605 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५६५

विधाता स्रष्टा । अन्यस्य राज्ञः । शासिता निग्रहीता । वक्ता हितान् ।

अतो मैत्रस्तस्मात्सर्वप्रशक्तियुक्तत्वान्न दुर्बलोऽयमित्यवमन्तव्यः ॥३४ ॥

हिन्दी – शास्त्रोक्त कर्मों को करनेवाला, पुत्र, शिष्यादि का शासन करनेवाला, प्रायश्चित्त विधि आदि को कहनेवाला ब्राह्मण सबका मित्ररूप है, अतएव उससे ( ‘ इसको पकड़ों, दण्डित करो ' इत्यादि ) अशुभवचन तथा रूखी बात नहीं कहनी चाहिये ॥ ३४ ॥

कन्या तथा मूर्खादि को अग्निहोत्र करने का निषेध-न वै कन्या न युवतिर्नाल्पविद्यो न बालिशः । होता स्यादग्निहोत्रस्य नार्त्तो नासंस्कृतस्तथा ॥ ३५ ॥

अग्निहोत्रे ऋत्विग्वरणस्य समाम्नानात् ' जुहुयाद्धावयेद्वेति ’ स्त्रीपुंसयोरविशेषेण क्षीरहोतृताप्राप्ती कन्यावृत्योः प्रतिषेधः । एवमाहुतिद्वयमात्रविधिज्ञस्याल्पविद्यस्य बालिशस्य वा प्राप्तिः प्रतिषिध्यते । आर्त्तो व्याधिना । असंस्कृतोऽनुपनीतः । एतच्चायुक्तम् । श्रौते ह्यग्निहोत्रे ' स्वयं पर्वणि जुहुयात् ऋत्विजामेक इतरेषां काल-मिति ' समाचरन्ति । न च स्त्रीणामार्त्विज्यसम्भवोऽतो गृह्याग्निविषये कन्यायुवत्योः प्रतिषेधो, जातपुत्रायाः प्राप्त्यर्थ इति वर्णयन्ति । तथा चान्येपि सूत्रकाराः ' कामं गृह्येऽग्नौ पत्नी जुहुयात्सायंप्रातर्होमाविति ' । अन्ये तु ‘ वैतानकुशल ' इति वचनात्त्रेताग्निविषयमेवेदं मन्यन्ते । ‘ वितानो ’ विहारः । सच श्रौतेष्वग्निषु सम्भवति । न च तत्र स्त्र्यादीनां प्राप्तिः, न त्वविदुषां, विशिष्टानामेव पुंसामार्त्विज्यविधानात् । ‘ अतोऽग्निहोत्र’ग्रहणं सर्वकर्मणां,

‘ होतृ’ग्रहणं च सर्वर्त्विजां प्रदर्शनार्थम् ।

अतः श्रुत्यर्थानुवादमात्रमेषा स्मृतिः ॥३५ ॥

हिन्दी — अविवाहित कन्या, विवाहित भी युवती, थोड़ा पढ़ा हुआ, मूर्ख, रोगी और यज्ञोपवीत संस्कार से हीन मनुष्यों को अग्निहोत्र का हवन नहीं करना चाहिये || ३५ ॥।

नरके हि पतन्त्येते जुह्वतः स च यस्य तत् ।

तस्माद्वैतानकुशलो होता स्याद्वेदपारगः ॥ ३६ ॥

भाष्य- - एते कन्यादयो जुह्वतो नरकं गच्छन्ति । स च यजमानो हावयिता ॥३६ ॥

हिन्दी - हवन करते हुए ये लोग ( ११।३५ ) तथा जिसकी तरफ से हवन करते

पृष्ठ 606

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 606 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५६६ मनुस्मृतिः [ एकादश: हैं वे नरक में पड़ते हैं, अतएव वैदिक कर्म में प्रवीण तथा वेद के परागामी को ही हवनकर्त्ता बनाना चाहिये ॥३६ ॥

दक्षिणा में अश्व को देना-प्राजापत्यमदत्वाऽश्वमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् ।

अनाहिताग्निर्भवति ब्राह्मणो विभवे सति ॥ ३७ ॥

भाष्य – अग्न्याधेयेऽश्वो दक्षिणा दातव्या । प्राजापत्यग्रहणं स्तुत्यर्थम् । अथवा नात्युत्कृष्टो नातिनिकृष्टः ' प्राजापत्यः ' । अथ च लौकिका ईदृशे वस्तुनि

‘ प्रजापति’शब्दमुदाहरन्ति ।

विभवे सतीति वचनादसंपत्तावददद्भवत्येवाहिताग्निः ॥ ३७ ॥

हिन्दी — सम्पत्ति रहने पर भी जो द्विज अग्न्याधान के समय प्रजापति देवता को ( प्रजापति हैं देवता जिसके ऐसा ) घोड़ा दक्षिणा में न देकर अग्निहोत्र ग्रहण करता है, उसे अग्निहोत्र का फल नहीं मिलता ( इन कारण सामर्थ्य रहने पर अग्न्याधान करते समय घोड़े को दक्षिणा में अवश्य देना चाहिये ) ॥ ३७ ॥

कम दक्षिणा देने का निषेध-पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः । न त्वल्पदक्षिणैर्यज्ञैर्यजेतेह कथंचन ॥ ३८ ॥

भाष्य — यावती दक्षिणा विहिता ततो न्यूना दीयते यत्र सोऽल्पदक्षिणो यज्ञः । “ परिक्रयः किल दक्षिणा । स्वल्पेन चेत्परिक्रयेण कर्मकरो लभ्यते किमिति बहु दीयते लोक इव वाहादीनाम् । ' पणलभ्यं हि कः प्राज्ञः क्रीणाति दशभिः पणैः ’

“ द्वादशशतदानं तत्फलभूयस्त्वायेति ” मन्यमानस्य प्रतिषेधः ।

ये तु स्वल्पदक्षिणा उत्पत्त्यैव च सोमे दक्षिणेति क्रतुमन्तो न तन्निषिध्यते ॥३८ ॥

हिन्दी – श्रद्धालु तथा जितेन्द्रिय मनुष्य को दूसरे पुण्यकार्य ( तीर्थयात्रा आदि करने चाहिये, परन्तु शास्त्रोक्त विधान से कम दक्षिणा देकर यज्ञ कभी नहीं करना चाहिये ॥३८ ॥

इन्द्रियाणि यश: स्वर्गमायुः कीर्तिं प्रजाः पशून् ।

हन्त्यल्पदक्षिणो यज्ञस्तस्मान्नाल्पधनो यजेत् ॥ ३ ९ ॥

भाष्य - पूर्वविध्यतिक्रमे फलकथनम् ॥३ ९ ॥

स्वर्ग हिन्दी —आस्त्रोक्त विधान से कम दक्षिणा देकर किया गया यज्ञ इन्द्रिय, यज्ञ,

पृष्ठ 607

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 607 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य'मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५६७ आयु, कीर्ति, प्रजा और पशु, इन सबों को नष्ट कर देता है, इस कारण से थोड़े धन वाले को यज्ञ नहीं करना चाहिये ॥ ३ ९ ॥ [ अन्नहीनो दहेद्राष्ट्रं मन्त्रहीनस्तु ऋत्विजः । दीक्षितं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः ॥ ५ ॥ ]

[ हिन्दी – अन्नहीन यज्ञ राष्ट्र को, मन्त्रहीनयज्ञ ऋत्विज को दक्षिणाहीनयज्ञ दीक्षित ( यज्ञ करनेवाले ) को भस्म कर देता है । इसलिए यज्ञ के समान दूसरा शत्रु कोई नहा है || ५ || ] अग्निहोत्र नहीं करने पर प्रायश्चित्त—

अग्निहोत्र्यपविध्याग्नीन्ब्राह्मणः कामकारतः ।

चान्द्रायणं चरेन्मासं वीरहत्यासमं हि तत् ॥४० ॥

भाष्य — अपविध्य त्यक्त्वा । त्यागश्च नित्यानामग्निहोत्रादीनां अकरणमुद्वापनं च । प्रसङ्गादत्र प्रकरणात्प्रायश्चित्तोपदेशः । अग्नीनिति बहुवचननिर्देशात् गृह्याग्नित्यागे कल्पना कार्या ।

वीरहत्यासममिति श्रुतिः ' वीरहा वा एष देवानामिति ' ।

कामकारवचनादकामत्यागे कल्पनैव ॥ ४० ॥

हिन्दी – जो अग्निहोत्री ब्राह्मण इच्छापूर्वक प्रात: काल तथा सायंकाल अग्निहोत्र नहीं करे, उसे एक मास चान्द्रायण व्रत ( ११।२१५ ) करना चाहिये; क्योंकि अग्निहोत्र का त्याग वीरहत्या ( पुत्रहत्या ) के समान है ॥ ४० ॥

विमर्श - कुछ लोग एक मासतक अग्निहोत्र नहीं करने पर उक्तप्रायश्चित्त विधान मानते हैं । ये

शूद्र से धन लेकर अग्निहोत्र का निषेध-शूद्रादधिगम्यार्थमग्निहोत्रमुपासते ।

ऋत्विजस्ते हि शूद्राणां ब्रह्मवादिषु गर्हिताः ॥ ४१ ॥

भाष्य - शूद्रादधिगतेनार्थेन प्रीत्यादिनाऽग्न्याधेयं न कर्तव्यमिति व्याचक्षते । न तु प्रवृत्तकर्मणो नित्कर्मानुष्ठानं प्रतिषिध्यते । तथा चोक्तं न शूद्राद्भिक्षित्वाऽनुष्ठानं कर-ग्णीयम् । अयाचितलाभे तु नास्ति दोष: प्रवृत्तकर्मणस्तदर्थम् । तथा चासत्प्रतिग्रहादात्म-ब्वृत्तिरेका प्रतिषिद्धा । नित्यानि कर्माण्यभ्यनुज्ञातानि । अतः शूद्रधनेन प्रार्थितलब्धेन वाऽ-विशेषाभिधानसामर्थ्यादग्न्याधेयस्यैकस्य प्रतिषेधोऽयं विज्ञायते । यदि सर्वकर्मार्थोऽयं प्रतिषेधः स्यादनेनैव सिद्धत्वान्न भिक्षणं प्रतिषिध्येत ' न यज्ञार्थं धनं शूद्रात् ' इति ॥४१ ॥

मनु II 38

पृष्ठ 608

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 608 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५६८ मनुस्मृतिः [ एकादश: हिन्दी – जो शूद्र से धन लेकर अग्निहोत्र करता है, वह शूद्र का ही याजक ( शूद्र को यज्ञ करानेवाला है अर्थात् उस यज्ञ का फल अग्निहोत्र करनेवाले को नहीं मिलता ) है और वह वेदपाठियों में निन्दित होता है ॥४१ ॥

तेषां सततमज्ञानां वृषलाग्न्युपसेविनाम् ।

पदा मस्तकमाक्रम्य दाता दुर्गाणि संतरेत् ॥ ४२ ॥

भाष्य — अग्नीनां वृषलाग्नित्ववचनं लिङ्गात् पूर्वविध्यतिक्रमे दोषाभिधाने निखिल-प्रकरणमेतत् ॥४२ ॥

हिन्दी - शूद्र से धन लेकर अग्निहोत्र करनेवाले उन अग्निहोत्रियों के मस्तकपर पैर रखकर ( धन को देनेवाला ) शूद्र दुःखों को पार करता है ( और उन अग्निहोत्रियों को अग्निहोत्र का फल कुछ नहीं मिलता ) ॥४२ ॥

प्रायश्चित्त के योग्य मनुष्य-अकुर्वन्विहितं कर्म निंदितं च समाचरन् ।

प्रसञ्जन्निन्द्रियार्थेषु प्रायश्चित्तीयते नरः ॥ ४३ ॥

भाष्य— इदानीं प्रकृतान्येव प्रायश्चित्तानि कथ्यन्ते । प्रथमं तावत्तेष्वधिकारं निरूपयति । कोऽत्राधिकारः । विहितं नित्यतया संध्योपासनाग्निहोत्रादि ‘ यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात् ' इत्यादिभिः पदैर्ज्ञापितनित्यभावात् । यदप्यनियतनिमित्तेऽशुचिस्पर्शनादौ स्नानादि तद्विहितम् । अकुर्वन् प्रमादालस्यादिना । तथा निन्दितं प्रतिषिद्धं सुरापानादि । तदपि शास्त्रमतिक्रम्य सेवमानः । प्रायश्चित्तीयते । तदेतदुक्तं भवति । नैमित्तिकोऽयमधिकारो विहिताकरणात्प्रतिषिद्धसेवनाच्च प्राय-श्चित्तम् । “ ननु च ग्रामकामस्य सांग्रहणी विहिता । ततो ग्रामार्थिनः कथंचिदकरणे विहिताति-क्रमः स्यात् । यदि नाम ग्रामार्थी प्रत्यवेयात्ततस्तत्कामोऽस्य । यदा तु ग्रामं कामयते तदा तस्य तद्विहितं भवति । न चेत्प्रवर्तते विहितमतिक्रामेत् । अतश्च प्रायश्चित्ती प्राप्तः ” । उच्यते । ग्रामस्य स्वामी स्यामिति फललिप्सया तस्य तत्र प्रवृत्तिर्न विधिलक्षणा । शास्त्रं तु यागग्रामयोः साध्यसाधनसम्बन्धावेदकमेव । वस्तुतो यद्यपि तत्रापि कर्तव्यता-प्रधानप्रसाधनो वाक्यार्थः, तथापि फलसिद्ध्यर्थमेव कर्तव्यतां विधिरवगमयति । अतश्च यागमकुर्वतः फलं न निष्पद्यते, न पुनः प्रत्यवायः । यत्र प्रत्यवास्तत्र च प्रायश्चित्तम् ।

पृष्ठ 609

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 609 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५६ ९ “ ननु च नित्यानामकरणे प्रत्यवायो भवतीति कुत इयमवगति: । न ह्येवमग्निहोत्रादौ श्रूयते ' यो न कुर्यात्स प्रत्यवेयात् ” । . श्रूयते वाक्यशेषेषु ' वेदिभ्यः परमा भवति ' इति । सर्वत्रार्थवादाः प्रत्यवायप्रदर्श-नार्थाः सन्ति । अवश्यं च तेषामालम्बनं वाच्यं नान्यथा विधिनैकवाक्यतां भजन्ति । यत्रापि न श्रूयन्ते तत्रापि विध्यनुग्रहार्था अर्थवादा: प्रकल्प्यन्ते । किं चार्थवादैर्विधेरेव प्रवर्तकत्वम्, अन्यथा नोपपद्यते यावदप्रवृत्तौ प्रत्यवायपरिहारो न कल्पितः । एवंविध एवार्थे वृद्धव्यवहारे विधि: प्रवर्तते । बोध्यते तु पुरुषप्रवर्तनारूढोऽसौ । न च पुरुषा अपुरुषार्थे प्रवर्तयितुं शक्यन्ते । अतः प्रवर्तकत्वविहतविधिर्माभूदिति श्रुतिसिद्ध्यर्था कल्पनैषा । यद्यपि स्वर्गादिकल्पनायामपि तथार्थलाभस्तथापि यावज्जीवादिपदविरोधात्-प्रत्यवायपरिहारार्थताऽपि स्यात् । उक्तम्— ‘ भयाद्धि यादृशी पुंसां प्रवृत्तिरुपजायते न तादृशी भवेदत्र विधिकोटिशतैरपि ' ॥ तस्मादकुर्वन्विहितम् इति नित्यं कर्मेति द्रष्टव्यम् । " ननु चाशुचिस्पर्शनादौ न नित्यावेदि किञ्चित्पदमस्ति, यावज्जीवमित्यादिवत् । ” किमत्रान्येन पदेन निमित्तविशेषे यत् श्रुतं तस्य च तन्निमित्तेन कर्तव्यता प्रतीयते । नाधिकारान्तरं प्रत्यपेक्षा जायते । यदा निमित्तसंविधानं तदा कर्तव्यमित्युपगमैर्नित्यता-सिद्धिः । अग्निहोत्रादावपि न नित्यशब्दोऽस्ति निमित्तनित्यत्वात् । प्रसञ्जन्नविदितत्वेषु विषयेषु संस्कृतान्नभोजनचन्दनानुलेपनादिषु तात्पर्यत आसेवा प्रसङ्गो विषयाभिलाषपरतेति यावत् । “ ननु चैतदपि प्रतिषिद्धम् ' इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु न प्रसज्येत कामत ' इति ” । स्नातकव्रताधिकारान्नायं प्रतिषेध इति मन्यते । व्रतशब्दाधिकारे हि तत्र प्रति-षेधकः । संकल्पविशेषो हि मानसस्तत्रोपदिश्यते ' इदं मया न कर्तव्यमिति ' । अथवा कश्चिदल्पप्रतिषेधे न तुल्यतां मन्येत, ' पदार्थस्तावदयं न निषिध्यत ' इति मन्यमान:, अतः समानीक्रियते । अथवा सामान्ये तद्भूतस्यापि विशेषस्य पृथगुपदेशो दृष्टः, प्राधान्यख्यापनार्थम् । यथा ‘ ब्राह्मणा आयाताः ', ' वसिष्ठोऽप्यायात ' इति । प्रायश्चित्तीयते । प्रायश्चित्तशब्दो रूढिरूपेण विशिष्टे नैमित्तिके वर्तते । तदेती-च्छति वेति विनिमय: (? ) कर्त्तव्यो “ व्यत्ययो बहुलम् ” इति ( व्या ० सू ० ३।१।८५ ) । नर इति वचनं चातुर्वर्ण्याधिकारार्थम् ॥४३ ॥

पृष्ठ 610

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 610 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५७० मनुस्मृतिः [ एकादश: हिन्दी — शास्त्रोक्त कर्म ( नित्य सन्ध्योपासन, शवस्पर्श करने पर स्नान आदि ) को नहीं करता हुआ तथा शास्त्रप्रतिषिद्ध कर्म ( हिंसा, चोरी, मद्यपान, द्यूत आदि ) को करता हुआ और इन्द्रियों के विषयों में अत्यन्त आसक्त होता हुआ मनुष्य प्रायश्चित्त करने के के योग्य होता है ॥ ४३ ॥

कर्त्तव्य प्रायश्चित्त में मतभेद-अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः ।

कामकारकृतेऽप्याहुरेके श्रुतिनिदर्शनात् ॥ ४४ ॥

भाष्य — कामकारकृतेऽप्यतिक्रमे प्रायश्चित्तगौरवार्थमिदमुच्यते । अकामतः कृत इति प्रमादकृते पापे शास्त्रव्यतिक्रमे प्रायश्चित्तमाहुः | कस्य पुनर्हेतो: । विधिः । ‘ प्रतिशास्त्रमतिक्रम्याकार्ये प्रवर्तते स प्रायश्चित्तमाचरिष्यत ' इति । कोऽत्र विशिष्टहेतुः यस्मात्कामकृते दोषे प्रायश्चित्तशास्त्रानर्थक्यमिति मन्यन्ते । एवं पूर्व-पक्षभङ्गयोपन्यस्यति । कामकारकृतेऽपीति शब्दात्कामतोऽकामतश्च कृते व्यतिक्रमे प्राय-श्चित्तं कर्त्तव्यमिति शास्त्रार्थः । श्रुतिनिदर्शनादिति वैदिकलिङ्गनिदर्शनमुपहव्यब्राह्मणमुदाहर्तव्यम् ' इन्द्रो यतीन् शालावृकेभ्यः प्रायच्छत् । न च श्वभ्यो दानं यतीनामकामतः सम्भवति । उपहव्यं प्रायश्चित्तार्थं प्रजापतिरिन्द्राय प्रायच्छदिति स्पष्टार्थः ॥४४ ॥

हिन्दी – कुछ पण्डित लोग अज्ञान से किये गये पाप में प्रायश्चित्त करने को कहते हैं और कुछ आचार्य ज्ञान से किये गये पाप में भी श्रुति को देखने से प्रायश्चित्त करने को कहते हैं ॥४४ ॥

विमर्श - उस श्रुति का आशय यह है कि ' इन्द्र ने एक समय ज्ञानपूर्वक यतियों को कुत्तों के लिए दिया, फिर अश्लील वाणी से आकर उनको कहा तो वे इन्द्र ब्रह्मा के पास दौड़े गये, ब्रह्मा ने ' उपहव्य ' नामक कर्म को इन्द्र के लिए प्रायश्चित्त बतलाया ' । इससे ज्ञात होता है कि ज्ञानपूर्वक किये गये पाप की निवृत्ति के लिए भी प्रायश्चित्त करना चाहिए ' ॥

अकामतः कृतं पापं वेदाभ्यासेन शुद्ध्यति ।

कामतस्तु कृतं मोहात्प्रायश्चित्तैः पृथग्विधैः ॥४५ ॥

भाष्य — किं पुनरेतानि प्रायश्चित्तानि निमित्तमात्रपर्यवसायीनि सन्ध्योपासनादिवत्, उत कार्यपर्यन्तानि शारीरशौचवदुत्पन्नदोषनिर्घातार्थानि । १. तथा च सा श्रुतिः - इन्द्रो यतीन् शालावृकेभ्यः प्रायच्छत्, तमश्लीला वागेत्यवदत्स प्रजापतिमुपाधावत्तस्मात्तमुपहव्यं प्रायच्छत् ' इति । ( म ० मु ० )