मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 621–630

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 621–630

पृष्ठ 621

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 621 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५८१ तथासिद्धे प्रतिषेधे प्रायश्चित्तं विधीयते । न कल्पनागौरवं भवति तेन । निन्दितान्नादनम् ।

“ ननु गर्हिता॒न्नाद्ययोरिति कुत एतत् ” ।

विकल्पार्थम् । अभ्यासे तत्प्रायश्चित्तमिदं तु सकृदेव । प्रत्ययभेदो वा ॥६३ ॥

हिन्दी - इंधन के लिए हरे पेड़ों को ( काट या कटवाकर ) गिराना, ( स्वस्थ रहते हुए ) अपने लिए ( देवता या पितरों के उद्देश्य से नहीं ) क्रियारम्भ ( पाक क्रियादि ) करना और निन्दित ( ५।५-२०, त्यज्य लहसुन आदि ) पदार्थ को इच्छापूर्वक खाना ।

अनाहिताग्निता स्तेयमृणानामनपक्रिया ।

असच्छास्त्राधिगमनं कौशीलव्यस्य च क्रिया ॥६४ ॥

भाष्य- - कृतविवाहस्य विदुषो द्रव्यसंपत्तौ जातपुत्रस्य वाऽनाहिताग्निता । साऽ-धिकाराविशेषान्नित्यश्रुतयो नित्याधानस्य प्रयोजिका इति स्मृतिकारो मन्यते । “ कथं पुनः श्रुतिप्रयुक्तमाधानं विहितम् । कस्यचित्प्रकरणे कथ्यते येनागमोऽ-प्युच्छिद्येत । स्वतश्च प्रतीयमानाधिकारत्वादग्निनिष्पत्त्यर्थतया कुतोऽधिकारान्तर-प्रयुक्तिः ” । अग्नयस्तावद्विनियुक्ता ‘ यदाहवनीये जुहोति ' इत्यादिना । न चाधानेन विना तेषां निष्पत्तिरित्यतोऽग्निषु प्रयुक्तेषु तदपि प्रयुक्तमित्युच्यते । “ यद्येवमग्निनिष्पत्त्यर्थं तदाहिताग्निष्वधिकारोऽसत्स्वग्निषु नाधिक्रियते । न चाधानं नित्यं यावज्जीवादिविधिवदतः कथमनाहिताग्नितादोषः ” । ' अकुर्वन् विहितं कर्मेति ' विहिताकरणे प्रायश्चित्तं विहितम् ' अग्नीनादधीतेति ' । “ सत्यं विहितम् । न स्वर्गाय नाधिकारान्तरसंपत्तये । किं तर्हि, अग्निनिष्पत्तये । अग्नेश्च ज्ञातप्रयोजना यस्य तैः प्रयोजनं स तेनोपायेनार्जयति अन्यस्तु नेति । का तत्र विहिताकरणाशङ्का येन प्रायश्चित्ती स्यात् । यो हि सुवर्णं नार्जयति कथमसौ दुष्येत ” । उच्यते । अस्मादेव वचनात्सत्यधिकारेऽग्नयोऽवश्यमर्जनीया इति गम्यते । स्तेयमुक्तेभ्यो द्रव्येभ्योऽन्यस्य । ऋणानां " चतुर्भिर्ऋणैः " इत्येतच्छ्रुतेरननुष्ठानम् ।

असच्छास्त्राणि चार्वाकनिर्ग्रन्थाः, यत्र न प्रमाणं न वेदकर्म फलसम्बद्धमापद्यते ।

कौशीलवत्वं चारणत्वं नर्तनत्वं गायनत्वम् ॥६४ ॥

हिन्दी – ( शास्त्रानुसार ) अधिकार होने पर भी यज्ञ नहीं करना, चोरी करना, ऋण

पृष्ठ 622

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 622 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५८२ मनुस्मृतिः [ एकादशः नहीं चुकाना, निन्दित शास्त्रों को पढ़ना और कुशीलव का ( नाचना, गाना, बजाना आदि ) कर्म करना ॥६४ ॥।

धान्यकुप्यपशुस्तेयमद्यपस्त्रीनिषेवणम् 1 स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रवधो नास्तिक्यं चोपपातकम् ॥ ६५ ॥

भाष्य— शणसप्तदशानि धान्यानि । कुप्यं लोहताम्रादिमयं कुण्डकटाहादि । “ ननु चाविशेषेण पूर्वश्लोके स्तेयमुक्तम् ” । परिहृतमेतत् ‘ हंसप्रतिषेधवदिति ' । अथवा स्तेयं यदन्यस्मादुद्धृते गृहीते सम्भ-वेनाशोध्यते न हि जातु स्तेयमिति लोकप्रसिद्धं यथा धैर्यादिना अपकरणम् । मद्यपेंति । ब्राह्मणस्य क्षत्रियादिस्त्रीनिषेवणं सह शयनं संप्रयोगं वा ।

स्त्रिया वधो, ब्राह्मण्या अपि ।

नास्तिक्यं नास्ति परलोको नास्ति दत्तमित्याद्यभिनिवेशः ॥६५ ॥

हिन्दी - धान्य, सुवर्ण आदि धातु तथा पशुओं की चोरी करना, मद्यपान करनेवाली द्विज - स्त्री के साथ सम्भोग करना, स्त्री, शूद्र, वैश्य तथा क्षत्रिय का वध करना और नास्तिकता — ये ( १-१ भी ) उपपातक हैं ॥६५ ॥,

जातिभ्रंशकारक कर्म-ब्राह्मणस्य रुजःकृत्यं घ्रातिरप्रेयमद्ययोः ।

जैम्य च मैथुनं पुंसि जातिभ्रंशकरं स्मृतम् ॥६६ ॥

भाष्य— दण्डहस्तादिना शरीरपीडाजननं रुजःकृत्यम् । “ किं पुनरघ्रेयम् । न हि भक्षणप्रतिषेधवत् घ्राणप्रतिषेधः क्वचिदस्ति । न तु शक्यं विज्ञातुं यदभक्ष्यं तदघ्रेयमिति । घृतादेर्यागार्थमुपात्तस्याभक्ष्यत्वन्नचाघ्रेयत्वम् ” । उच्यते । पूतिदुर्गन्धतया घ्राणं विकरति लशुनपलाण्डुपुरुषपुरीषादि तद्गृह्यते ।

मद्यसाहचर्याच्च यदभक्ष्यं तदेव विज्ञायते । न पूतिदार्वादि ।

जैह्ययं कुटिलताऽप्रसन्नहृदयत्वम्, अन्यदुच्यतेऽन्यत्क्रियते हृदये चान्यत् ॥६६ ॥।

हिन्दी - ब्राह्मण को ( दण्डा या थप्पड़ आदि से ) पीड़ित करना ( मारना ), नहीं सूँघने योग्य ( लहसुन, प्याज, विष्ठा आदि ) वस्तु तथा मद्य को सुँघना, कुटिलता और ( गुदा या मुख में ) मैथुन करना — ये ( प्रत्येक कर्म ) मनुष्य को जातिभ्रष्ट करनेवाले हैं ॥६६ ॥

पृष्ठ 623

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 623 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५८३ वर्णसङ्कर करनेवाले कर्म—

खराश्वोष्ट्रमृगेभानामजाविकवधस्तथा ।

सङ्करीकरणं ज्ञेयं मीनाहिमहिषस्य च ॥ ६७ ॥

भाष्य — मृगा रुरुपृषतादय आरण्याः । इभो हस्ती । सत्यपि मृगत्वे बाहुल्येन

ग्रामवासित्वाद्ग्रहणम् 1 । मीनो मत्स्यः । अहिः सर्पः ॥ ६७ ॥

हिन्दी – गधा, कुत्ता, मृग ( हिरण ) हाथी, अज ( खसी ), भेंड़, मछली, साँप और भैंसा इनमें से प्रत्येक को मारना भी मनुष्य को वर्णसङ्कर करनेवाला है ॥ ६७ ॥

अपात्र करनेवाले कर्म-निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम् ।

अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणम् ॥६८ ॥

भाष्य – निन्दिता अप्रतिग्राह्याः शूद्रा ये पापकर्माणस्तेभ्यो धनादानं प्रतिग्रहेण पुन: पुन:, प्रत्यादिष्टप्रतिग्रहस्य प्रतिषिद्धत्वात् ॥६८ ॥

हिन्दी — जिससे दान नहीं लेना चाहिये, उससे दान लेना, व्यापार, शूद्र की सेवा और असत्य बोलना ( प्रत्येक ) मनुष्य को अपात्र करनेवाले हैं ॥ ६८ ॥

मलिन करनेवाले कर्म-कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनम् ।

फलैधः कुसुमस्तेयमधैर्यं च मलावहम् ॥ ६ ९ ॥

भाष्य – कृमयो भूमिशरणाः क्षुद्रजन्तवः । कीटास्तथाविधा एव किंञ्चिदुप-चितमूर्तयोऽपक्षाः सपक्षाश्च मक्षिकाशलभादयः । वयांसि पक्षिणः शुकसारिकादयः । मद्यानुगतं मद्येन संस्पृष्टं तद्गन्धाचितं च । अधैर्यं चेतसोऽस्थिरत्वं स्वल्पेऽप्युपधातेऽ-पध्वंसः ॥६९ ॥

हिन्दी — कृमि ( अत्यन्त छोटे कीड़े ), कीट ( कृमि से कुछ बड़े कीड़े ) तथा पक्षियों का वध करना, मद्य के साथ ( एक पात्र में ) लाये गये पदार्थ का भोजन; फल, ककड़ी तथा फल को चुराना और ( साधारण अनिष्ट - कारक कष्टादि में भी ) अधीरता ये ( प्रत्येक कर्म ) मनुष्य को मलिन करनेवाले हैं ॥६ ९ ॥

एतान्येनांसि सर्वाणि यथोक्तानि पृथक्पृथक् ।

यैर्यैर्व्रतैरपोह्यन्ते तानि सम्यङ्निबोधत ॥ ७० ॥

- प्रायश्चित्तनिमित्तान्युक्तानि । संज्ञाभेदश्च प्रायश्चित्तभेदार्थः । वक्ष्यमाणस्य भाष्य-ग्संक्षेपवचनम् ॥७० ॥

मनु.II 39

पृष्ठ 624

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 624 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५८४ मनुस्मृतिः [ एकादश: हिन्दी – ( भृगुजी महर्षियों से कहते हैं कि ) ये सब ( ११।५३-६९ ) पृथक् - पृथक् कहे गये पाप जिन - जिन व्रतों ( प्रायश्चित्तों ) से नष्ट होते हैं, उन्हें ( आप लोग मुझसे ) अच्छी तरह सुनें ॥७० ॥

ब्रह्महत्या का प्रायश्चित्त—

ब्रह्महा द्वादशसमाः कुटीं कृत्वा वने वसेत् ।

भैक्षाश्यात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरोध्वजम् ॥७१ ॥

भाष्य - तृणपर्यादिकृतो निकेतो वर्षातपशीतत्राणादिहेतुर्गृहं कुटीति कथ्यते । समा वर्षाणि । मन्यते । भैक्षाशीति स्मृत्यन्तरे सप्तागारमनभिसंहितं च भैक्ष्यमुक्तम् । शवशिरो हतस्यान्यस्य वा ध्वजे काष्ठादिमयीं शिरःप्रतिकृतिमुद्यतां धारयेदिति

नैवं शब्दार्थविदः । न हि तच्छवशिर इत्युच्यते ।

अन्योऽप्यत्र विधिर्भविष्यति ' कृतवापनो निवसेत् ' इत्यादि ॥७१ ॥

हिन्दी - ब्राह्मण का वध करनेवाला मनुष्य अपने पाप की शुद्धि ( निबृत्ति ) के लिये कुटिया बनाकर उस ( मृत - ब्राह्मण के साथ नहीं मिलने पर दूसरे किसी ) के शिर को चिह्न स्वरूप लेकर भिक्षान्न के भोजन को करता हुआ ( अग्रिम ( ११।७७ ) वचन के अनुसार मुण्डित मस्तक होकर ) बारह वर्षोंतक वन में निवास करे ॥ ७१ ॥

विमर्श - इस प्रायश्चित्त की विधि यह है कि ब्रह्महत्या करनेवाला जिन घरों में पहले कभी नहीं गया हो तथा जिन घरों में जाने का पहले से निश्चय भी नहीं कर लिया हो, ऐसे अपूर्व तथा जिन घरों से धूआँ नहीं निकल रहा हो और जिन घरों के सभी लोग खा - पी चुके हों, ऐसे सात घरों में धीरे से जाकर ' मुझ ब्रह्महत्यारे के लिए भिक्षा दीजिए ' इस प्रकार अपने पापकर्म को कहकर भिक्षा माँगे तथा एक शाम भोजन करे और यदि भिक्षा नही मिले तो उस दिन केवल पानी पीकर ही रह जाय ' । यह प्रायश्चित्तविधि बक्ष्यमाण ( ११।८८ ) वचनानुसार गुणवान् ब्राह्मण ने यदि अकामपूर्वक निर्गुण ब्राह्मण की हत्या की हो उसके लिए है और यदि गुणवान् क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्र ने अकामपूर्वक निर्गुण ब्राह्मण की हत्या की हो उसके लिए क्रमशः

१. तथा च यमः- सप्तगाराण्यपूर्वाणि यान्यसङ्कलितानि च ।

संविशेत्तानि शनकैर्विधूमे भुक्तवज्जने ॥

भ्रूणघ्ने देहि मे भिक्षामेनो विख्याप्य सञ्चरेत् । एककालं चरेद्भैक्ष्यं तदलब्ध्वोदकं पिबेत् ॥ इति ( म ० मु ० )

पृष्ठ 625

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 625 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५८५ द्विगुणित, त्रिगुणित और चतुर्गुणित अर्थात् चौबीस, छत्तीस और अड़तालिस वर्ष इसी प्रकार रहकर प्रायश्चित्त करने के लिए भविष्यपुराण ' में तथा विश्वामित्र में कहा गया है । कामपूर्वक ब्राह्मण की हत्या करने पर तो द्विगुणित ( चौबीस वर्ष ) प्रायश्चित्त करने के लिए अङ्गिरा ने कहा है ।

लक्ष्यं शस्त्रभृतां वा स्याद्विदुषामिच्छयात्मनः ।

प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्शिराः ॥७२ ॥

भाष्य — धानुष्का यत्र युद्धं कर्तुं लक्षं विध्यन्ति तत्र तद्भूतेन भवितव्यम् । अथवा संग्रामेऽन्यत्र युध्यमानानां शस्त्रप्रहाराः प्रतीप्सितव्याः । आत्मन इच्छयेति । प्रमादात्त-दन्तरंगतस्य सत्यपि स्ववधे न शुद्धिः ।

विदुषामित्येव जानते प्रायश्चित्तोपदेशोऽयमिति । अथवा धनुर्वेदज्ञानाम् ।

अग्नौ वाऽऽत्मानं क्षिपेत्समिद्धे त्रिरुत्थाय पुनः पतेत् ॥७२ ॥

हिन्दी ——यह ब्रह्मघाती है ' यह जाननेवाले शस्त्रधारियों के ( बाण का ) स्वेच्छा से ( मरने या मरने के समान होने तक ) निशाना बने या जलती हुई अग्नि में नीचे शिर करके तीन बार अपने को डाले ( जिससे मर जावे ४ ) ॥ ७२ ॥

यजेत वाऽश्वमेधेन स्वर्जिता गोसवेन वा ।

अभिजिद्विश्वजिद्भ्यां वा त्रिवृताग्निष्टुताऽपि वा ॥७३ ॥

भाष्य – जनपदेश्वरस्याश्वमेधेऽधिकारः । तत्र हिरण्यादिप्राच्यादिदिग्भ्यः आहृतं द्रव्यं दक्षिणा विहिता । १. यथोक्तं भविष्यपुराणे—

' द्विगुणाः क्षत्रियाणान्तु वैश्यानां त्रिगुणाः स्मृताः ।

चतुर्गुणास्तु शूद्राणां पर्षदुक्ता महात्मनाम् ॥

पर्षदुक्तव्रतं प्रोक्त शुद्धये पापकर्मणाम् । ' इति एतद्व्याख्यानं म ० मु ० अस्य श्लोकस्य व्याख्याने द्रष्टव्यम् । विश्वामित्रवचनञ्च तत्रैव द्रष्टव्यम् । २. तदाहाङ्गिराः-' अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तं न कामतः । स्यात्त्वकामकृते यत्तु द्विगुणं बुद्धिपूर्वके ॥ ' इति ( म ० मु ० ) ३. तदाह याज्ञवल्क्य: -— ' सङ्ग्रामे वा हतो लक्ष्यभूतः शुद्धिमवाप्नुयात् । सृतकल्पः प्रहारार्तो जीवन्नपि विशुद्धययति ॥ ' इति ( या ० स्मृ ० ३।२४८ ) ४. ‘ यथा प्रास्येद् यथा म्रियते ' इत्यापस्तम्बवचनात्तथा प्रक्षिपेत् ' । ( म ० मु ० )

पृष्ठ 626

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 626 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५८६ मनुस्मृतिः [ एकादश:

येन चानाहिताग्नयस्ते न यागेष्वधिक्रियन्ते । न पुनस्तदर्थमेवाधानं कर्तव्यम् ।

कर्माणि हि प्रायश्चित्तार्थानि सांगानि । न चांगमाधानम् ॥७३ ॥

-हिन्दी – अथवा अश्वमेध यज्ञ करे, तथा स्वर्जित, गोमेध, अभिजित्, विश्वजित्, त्रिवृत् और अग्निष्टुत्; इनमें से कोई एक यज्ञ ( अज्ञान से ' ) ब्रह्महत्या करनेवाला द्वजाति ( १०।४ ) करे ॥७३ ॥

विमर्श - पूर्वोक्त दो श्लोकों ( ११।७२-७३ ) के द्वारा विहित प्रथम तीन प्राय-श्चित्त ( शास्त्रधारियों का निशाना बनना, अग्नि में नीचे शिर करके अपने को डालना तथा अश्वमेध यज्ञ करना ) कामपूर्वक क्षत्रिय के ब्राह्मणवध करने पर हैं ।

जपन्वान्यतमं वेदं योजनानां शतं व्रजेत् ।

ब्रह्महत्यापनोदाय मितभुङ्नियतेन्द्रियः ॥ ७४ ॥

भाष्य – मितभुग्यावता न तृप्यति ।

नियतेन्द्रितो ब्रह्मचारी विषयेष्वगृध्नुः ॥७४ ॥

हिन्दी – अथवा स्वल्पाहार करता हुआ जितेन्द्रिय होकर किसी एक वेद को जपता हुआ ब्रह्महत्या ( के दोष ) के विनाश के लिए सौ योजन ( ४०० कोश ) तक गमन करे || ६४ || १. एतत्प्रायश्चित्तद्वयसमनन्तरं वक्ष्माणञ्च ' यजेत वाऽश्वमेघेन ( ११।७३ ) इत्येवं प्रायश्चि-त्तत्रयमिदं कामतः क्षत्रियस्य ब्राह्मणवधविषयम् । मनुश्लोकमेव लिखित्वा यथा व्याख्यातं भविष्यपुराणे —

‘ लक्ष्यं शस्त्रभूतां वा स्याद्विदुषामिच्छयाऽऽत्मनः ।

प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्शिराः ॥

यजेत वाऽश्वमेधेन क्षत्रियो विप्रघातकः ।

प्रायश्चित्तत्रयं ह्येतत्क्षत्रियस्य प्रकीर्तितम् ॥

क्षत्रियो निर्गुणो धीर ब्राह्मणञ्चाग्निहोत्रिणम् ।

निहत्य कामतो वीरलक्ष्यः शस्त्रभृतो भवेत् ॥

चतुर्वेदविदं धीरं ब्राह्मणञ्चाग्निहोत्रिणम् ।

निहत्य कामादात्मानं क्षिपेग्नाववाक्शिराः ॥

निर्गुणं ब्राह्मणं हत्वा कामतो गुणवान् गुहः । यष्ट्वा वा अश्वमेधेन क्षत्रियो यो महीपतिः ॥ ' इति ( म ० मु ० ) २. ‘ एतानि चाज्ञानता ब्रह्मवधे प्रायश्चित्तानि त्रैविर्णिकस्य विकल्पितानि । तदुक्तं भविष्य-पुराणे-‘ स्वर्जितादेश्च यद्वीर कर्मणा पृतनापते । अनुष्ठानं द्विजातीनां वधे ह्यमतिपूर्वके ॥ ' इति ( म ० मु ० )

पृष्ठ 627

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 627 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता

सर्वस्वं वेदविदुषे ब्राह्मणायोपपादयेत् ।

धनं हि जीवनायालं गृहं वासः परिच्छदम् ॥ ७५ ॥

भाष्य — यावत्किंचिद्गोहिरण्यादिकं तत्सर्वं दातव्यम् । ५८७ अत्रार्थवादो धनं हि जीवनायालमिति । तावता धनेन दत्तेनान्यस्मै जीवितं दत्तं भवतीत्येव साम्यम् । गृहं वासःपरिच्छदम् । परिच्छदशब्देन यावत्किंचिद्गृहोपकरणं सर्पिस्तैलधान्यादि कुण्डकटाहादि कुप्यशयनासनादि तत्सर्वं गृह्यते ॥७५ ॥

हिन्दी —- अथवा वेदज्ञाता ब्राह्मण के लिए सर्वस्व ( समस्त सम्पत्ति ) को दे देवे, या उसके जीवनपर्यन्त खाने - पहनने के लिए या सब सामग्रियों के सहित घर को देवे ॥७५ ॥

विमर्श - दो श्लोकों ( ११।७४-७७ ) में कथित यह प्रायश्चित्त - विधान अज्ञानपूर्वक ब्राह्मणादि वर्णत्रय द्वारा किये गये जातिमात्र से ब्राह्मण के वध की निवृत्ति के लिए है ' ।

हविष्यभुग्वाऽनुसरेत् प्रतिस्त्रोतः सरस्वतीम् ।

जपेद्वा नियताहारस्त्रिवैं वेदस्य संहिताम् ॥७६ ॥

भाष्य - हविष्यं मुन्यन्नं नीवारादि ग्राम्यमपि पयोघृतादि । प्रतिस्रोतः स्रोत: स्रोत: प्रति यावन्ति सरस्वत्याः स्रोतांसि तावन्त्यनुसरेत् । नियताहार आहारनिवृत्तिं कृत्वा । वेदसंहितां समन्त्रब्राह्मणकाम् । त्रिरावर्तेत । एतेषां प्रायश्चित्तानामियमत्र व्यवस्था । बुद्धिपूर्वेण ब्राह्मणमात्रवधे द्वादशवार्षिकं ' लक्ष्यं शस्त्रभृता ' मनेन विकल्प्यते । यद्यपि द्वादशवार्षिके न मरणान्तं तथापि दैवोपपत्तिपतितेऽन्तरामरणे सामिकृते प्रायश्चित्ते शुद्ध्यभावात् प्रत्यवायो न निवर्तते । द्वितीये तु तदानीमेव निर्मुक्तपापः । शस्त्रहतो वा कदाचिन्नम्रियेत । अत एव आद्योपात्तप्रायश्चित्तमिच्छया विकल्पेन दातव्यम् । अग्नौ प्रवेशस्तु श्रोत्रियत्वादिगुणयुक्ते । तत्रापि सवनगुणेऽग्नौ । सन्ति ब्रह्मघ्नस्त्रिरव-स्थास्तस्याववसानं शस्त्रेण गात्राणां खण्डशो विदारणं सवनगत इति पठन्ति । न च प्राणान्तिकेषु द्वैगुण्यसम्भवः । न ह्येकस्मिन् जन्मनि द्विर्मरणोपपत्तिः । तत्तुल्यपीडानुभवात्तस्य द्वैगुण्यम् । न च द्वादशवार्षिकं द्विगणं युक्तम् । को हि देवसमश्चतुर्विंशतिवर्षाणि प्रायश्चित्तं चेरत् । संवत्सरशेषे हि मृतस्य सर्वं निष्फलं स्यात् । १. भविष्यपुराणोक्तमेतत्सर्वं तत्र मन्वर्थमुक्तावल्यां वा द्रष्टव्यम् ।

पृष्ठ 628

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 628 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५८८ मनुस्मृतिः अश्वमेधयागस्तु त्रैवर्णिकानां सति सम्भवे पूर्वोक्तैर्विकल्प्यते । गोसवादयस्त्वबुद्धिपूर्वं महागुणवति हन्तरि स्युः । [ एकादश: योजनशतं बुद्ध्या च ब्राह्मणजातीयमात्रवधे । एवमुत्तराण्यपि । त्रिवृताग्निष्टुतेति समानाधिकरणे । एवं स्वर्जिता गोसवेनेति अभिजिद्विश्वजितौ द्वे प्रायश्चित्ते ॥७६ ॥

हिन्दी — अथवा ( नीवार तीनी आदि ) हविष्यान्न को खाता हुआ प्रसिद्ध सोते से लेकर ( पश्चिम ) समुद्र तक ( जहाँ तक सरस्वती नदी बहती है वहाँ तक ) जावे, अथवा नियमित ( अत्यन्त थोड़ा ) भोजन करता हुआ वेद की संहिता को तीन बार जपे ॥ ७६ ॥

विमर्श — ज्ञानपूर्वक जातिमात्र से ब्राह्मण ( विद्वान् एवं गुणवान् ब्राह्मण नहीं ) के वध करनेवाले द्विजातियों के लिए यह प्रायश्चित्त - विधान है ।

कृतवापनो निवसेद्ग्रामान्ते गोव्रजेऽपि वा ।

आश्रमे वृक्षमूले वा गोब्राह्मणहिते रतः ॥ ७७ ॥

भाष्य — द्वादशवार्षिकस्यायं विशेष: कश्चिद्वैकल्पिकधर्म उपदिश्यते । वपनं अपूर्वम् । आश्रमवृक्षमूले वैकल्पिकमेव वा कुटी स्यात् । “ किमर्थं पुनस्तत्रैव नोक्तम् । ” प्रक्रान्तद्वादशवार्षिकस्य वक्ष्यमाणं यथा स्यात् पृथक् प्रायश्चित्तं मा भूदिति पूर्वैर्व्याख्यातम् । स्वतन्त्रंह्यन्यस्मिन् प्रक्रान्तेऽन्यत्र प्राप्नोति, प्रक्रान्तासमाप्तौ दोष-श्रवणात् । पृथगधिकारात्पृथक्प्रयोगता । अन्यस्यान्यतरप्रयोगः ॥७७ ॥

हिन्दी — अथवा मुण्डन कराकर गौओं तथा ब्राह्मणों का हित करता हुआ गाँव के पास गोशाला में पवित्र ( साधु आदि के ) आश्रम में या पेड़ के नीचे निवास करे || ७७ ||

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा सम्यक् प्राणान्परित्यजेत् ।

मुच्यते ब्रह्महत्याया गोप्ता गोर्ब्राह्मणस्य च ॥७८ ॥

भाष्य — अपरित्रायापि सम्यक् प्राणपरित्यागेन मुच्यते । परित्रायाप्राणत्यागे-नापि ॥ ७८ ॥

हिन्दी – ( पूर्व ११।७१ या ७७ ) वचनानुसार किसी स्थान में रहकर बारह वर्ष तक प्रायश्चित्त करने का नियम लिया हुआ ब्रह्मघातीमनुष्य ( अग्नि, व्याघ्र आदि हिंसक या जल आदि से आक्रान्त ) ब्राह्मण या गौ ( की रक्षा ) के लिए तत्काल प्राणों को छोड़ दे, अथवा उनके रक्षार्थ प्राणपण से चेष्टा करता हुआ वह मनुष्य जीकर भी बारह ( या १. भविष्यपुराणोक्तमेतत्सर्वं तत्र मन्वर्थमुक्तावल्यां वा द्रष्टव्यम् ।

पृष्ठ 629

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 629 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५८ ९ अपने वर्ण के अनुसार नियत ) वर्ष के समाप्त नहीं होने पर ( वह ब्राह्मण - रक्षक ) ब्रह्महत्या के दोष से छूट जाता है ॥७८ ॥

त्र्यवरं प्रतिरोद्धा वा सर्वस्वमवजित्य वा ।

विप्रस्य तन्निमित्ते वा प्राणालाभेऽपि मुच्यते ॥७ ९ ॥

भाष्य – प्रतिरोद्धा प्रवृत्तः शस्त्रेण क्षतो वा युद्धकरणे । त्र्यवरम् । यदि न्यूनं तदा तिस्र आवृत्तयः । कृते युद्धेऽसौ मुच्यते, अपरित्राय मृतोऽपि । सर्वस्वमवजित्येति ब्राह्मणादीनां चौरापहृतं यदि प्रत्यानयति, तदा मुच्यते । ब्राह्मणस्य वा तन्निमित्ते प्राणदाने । " ननु चोक्तं ' गोप्ता गोब्राह्मणस्ये’ति ” । सत्यम् । युद्धेनान्येन वा शरीरव्यापारेण गां पङ्कलग्नां दस्युभिर्वोह्यमानां ब्राह्मणं शत्रुभिश्चौरैर्नद्या वाऽपह्रियमाणं यदि मोक्षयति ततः शुध्यतीत्युक्तम् । इह तु तन्निमित्त-ग्रहणाद्यदि धनेऽपह्रियमाणे ब्राह्मणो व्यामूढतयाऽत्मानं हन्ति निरपेक्षं वा चोरैर्युध्यते तत्र तत्समधनदानेन ‘ मा मृथा अहं त इयद्धनं ददामी'ति तमाश्वास्य दत्वा मुच्यते ॥७९ ॥

हिन्दी - ब्राह्मण - धन के चुरानेवालों से निष्कपट तथा यथाशक्ति तीन बार उस धन को छुड़ाने का प्रयत्न करने पर या एक दो बार में ही उन चोरों को जीतकर उस चोरित धन को उसके स्वामी ब्राह्मण के लिए देने पर, अथवा चुराये हुए धन के बराबर अपना धन देकर उस ब्राह्मण की प्राणरक्षा करने से वह ब्रह्महत्या के दोष से छूट जाता है ॥७९ ॥

भाष्य-एवं दृढव्रतो नित्यं ब्रह्मचारी समाहितः ।

समाप्ते द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ ८० ॥

- अस्माद्वचनादाद्यशेषमुत्क्रान्तं विज्ञायते ।

दृढव्रत इति समाहित इति च पादपूरणे पदे ।

उपसंहारोऽयं पूर्वस्य ॥८० ॥

हिन्दी – इस प्रकार ( ११।७१-७९ ) सर्वदा नियमयुक्त ब्रह्मचर्य धारण किया हुआ, सावधान चित्तवाला ( ब्रह्मघाती मनुष्य ) बारह ( और क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र क्रमशः २४, ३६, ४८ ) वर्ष पर ब्रह्महत्या से छूट जाता है ॥ ८० ॥।

शिष्ट्वा वा भूमिदेवानां नरदेवसमागमे ।

स्वमेनोऽवभृथस्नातो हयमेधे विमुच्यते ॥ ८१ ॥

पृष्ठ 630

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 630 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५ ९ ० चरमपक्ष उच्यते । मनुस्मृतिः [ एकादश: शिष्ट्वा स्वमेन आत्मीयं दोषम् । भूमिदेवतानां ब्राह्मणानां नरदेवैः क्षत्रियैः समागमे । ऋत्विजो ब्राह्मणाः क्षत्रियो यजमान एवं कृताऽश्वमेधेऽवभृथस्नातो विमुच्यते । द्वादशवार्षिकस्योपसंहृतत्वात्स्वतन्त्रमिदं वैकल्पिकमिच्छन्ति । अन्ये तु वैकल्पिकानां मध्य उपदेशात्प्रक्रान्तद्वादशवार्षिकस्यैव गोब्राह्मणपरित्राण-वत्समाप्त्यवधिमाहुः । यथा सारस्वतेन पक्षं वा प्रस्रवणं प्राप्योत्थानमिति । वयं तु ब्रूमः । उपसंहृतत्वादाद्यस्य वैकल्पिकमध्ये वा पाठादुभयरूपताऽस्य प्रक्रान्तेऽपक्रान्ते च सति सम्भवे ॥८१ ॥

हिन्दी— अथवा अश्वमेध यज्ञ में ब्राह्मणों तथा राजाओं के समागम ( एकत्रित ) होने पर अपने पाप को ( ' मैंने ब्रह्महत्या की है ' इस प्रकार ) बतलाकर अवभृथ ( यज्ञ समाप्ति के बाद किया जानेवाला ) स्नान करके ( ब्रह्महत्या करनेवाला उस ) पाप से छूट जाता है ॥८१ ॥

विमर्श — यह प्रायश्चित्तविधान भविष्यपुराण के अनुसार गुणवान् ब्राह्मण की अज्ञानपूर्वक हत्या करने पर है । ' अश्वमेधविवर्जित सम्पूर्ण प्रायश्चित्तों के शेष होने से प्रकरण प्राप्त बारह वर्ष वाले इस प्रायश्चित्त के बीच में अवभृथ स्नान करने पर उसी से शुद्धि ( पापनिवृत्ति ) हो जाती है ' यह गोविन्दराज का कथन उक्त भविष्यपुराण के वचन से विरुद्ध होने से ठीक नहीं है ।

धर्मस्य ब्राह्मणो मूलमग्रं राजन्य उच्यते ।

तस्मात्समागमे तेषामेनो विख्याप्य शुध्यति ॥ ८२ ॥

यजमानर्त्विजां ब्राह्मणक्षत्रियाणामश्वमेधसमागम एनो विख्यापनीयमित्यत्रार्थ-वादः ॥८२ ॥

हिन्दी — क्योंकि ब्राह्मण को धर्म का मूल तथा क्षत्रिय को धर्म का अग्रभाग ( मनु आदि महर्षियों ने ) कहा है, इस कारण ( वह ब्रह्मघाती पुरुष ) उनके एकत्रित होने पर अपने पाप को निवेदन कर ( अवभृथ स्नान करने से ) शुद्ध हो जाता है ॥ ८२ ॥।

ब्राह्मणः सम्भवेनैव देवानामपि दैवतम् ।

प्रमाणं चैव लोकस्य ब्रह्मात्रैव हि कारणम् ॥ ८३ ॥

प्रायश्चित्तिना परिषद्गमनं कर्तव्यम् । परिषत्पूज्यस्तु विधिरनुष्ठेयः । सा चैवंरूपापरि-षदेवमर्थश्लोकोऽयमुत्तरश्च | उत्पत्त्यैव ब्राह्मणो देवानामपि देवो लोकस्य प्रमाणं प्रत्ययितः, प्रत्यक्षदर्शन-वत् । न तदीयं वचनमपि शङ्कते कश्चित् ।