मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 631–640

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 631–640

पृष्ठ 631

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 631 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५ ९ १ अत्र कारणं ब्रह्म वेदस्तदर्थज्ञो ह्यदृष्टमुपदर्शयन् प्रमाणीक्रियते ॥८३ ॥

ब्राह्मण जन्म से ही देवताओं का भी देवता ( पूज्य ) है, मनुष्यों का ( प्रत्यक्षयुक्त ) प्रमाण है; क्योंकि इसमें वेद ही कारण है ॥ ८३ ॥

तेषां वेदविदो ब्रूयुस्त्रयोऽप्येनः सुनिष्कृतिम् ।

सा तेषां पावनाय स्यात्पवित्रं विदुषां हि वाक् ॥८४ ॥

भाष्य – परिषद्गमनं प्रायश्चित्तिनोऽनेन कथ्यते । तस्याश्च लक्षणं ' ब्राह्मणा वेदविद-स्त्रयः परिषदि ' ति । " ननु च ' दशावरा वा परिषत् ' इति वक्ष्यति । तथा ' एकोऽपि वेदविद्धर्मम् ’ इति । " न दशसंख्या पुरुषाणामुपदिश्यते किं तर्हि गुणानाम् । तथा ' च त्रैविद्यो हैतुक-स्तर्की ' इति गुणानामेव निर्देश: । ' एकोऽपि वेदवित् ' इत्यनेन चैतत्प्रकटीकरोति हैतु-कत्वादिगुणांतराभावेऽपि केवलेनैव वेदेन वेदवित्परिषत्त्वं लभते । अयं तु श्लोकः संख्यानिर्देशार्थः । अत्र यद्यपि वेदविद इत्युपात्तं, हैतुकत्वाद-योऽपि गुणा गृह्यन्ते । न ह्यन्यथा वेदवित्त्वं शिष्टपरिषल्लक्षणम् । तत्रैव व्याख्यास्यामः । “ यदि वेदवित्त्वं न हैतुकत्वादिना विना भवति, कथं तर्हीदमुक्तम् ‘ एकोऽपि वेदवित् ' इति ’ ’ । गुणान्तराभावेऽपि वेदवित्परिग्रहार्थमित्येतदपि तत्रैव वक्ष्यामः । अतः प्रायश्चित्तिना त्रयः समुदिताः प्रष्टव्याः । एकस्य कदाचित्प्रमादोऽनवधानं स्यात् । तथैत्परिषद्गमनं विदुषाऽप्यदृष्टार्थं कर्तव्यमिति । यथा च पवित्रं विदुषां हि वाक् । न च रहस्यप्रायश्चित्ताभावप्रसङ्गः । यत्र कस्याप्यविदितं तद्रहस्यम् । विदिते तु परिषद्गमनम् । तथा चोक्तं ‘ ख्यापनेनानुतापेन ' इति । तदेतदयुक्तम् । कल्पनाविषयत्वादस्य । ' शक्तिं चावेक्ष्य पापं च प्रायश्चित्तं विकल्प-येदिति ' अनुक्तनिष्कृतीनां प्रायश्चित्तं कल्पयेत् । तत्र त्रिभिर्या कल्पना कृता सा प्रमाण-यितव्या ॥ ८४ ॥

हिन्दी - ( इस कारण अर्थात् ब्राह्मण की पूज्यता होने से ) उन ब्राह्मणों में से वेदज्ञाता तीन ब्राह्मण पापशुद्धि के लिए जो प्रायश्चित्त कहें वह उन पापियों को शुद्ध ( पापरहित ) करनेवाला है; क्योंकि विद्वानों का वचन पवित्र होता है ॥८४ ॥

पृष्ठ 632

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 632 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५ ९ २ मनुस्मृतिः

अतोऽन्यतममास्थाय विधिं विप्रः समाहितः ।

ब्रह्महत्याकृतं पापं व्यपोहत्यात्मवत्तया ॥ ८५ ॥

भाष्य — सर्वेषां ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तानामुपसंहारार्थः श्लोकोऽयम् । विप्रग्रहणं चात्र सर्ववर्णप्रदर्शनार्थम् । व्यपोहत्यपहरति । [ एकादश: आत्मवत्तयाऽऽत्मज्ञानतया । शास्त्रार्थकृताभिनिवेश आत्मवानित्युच्यते । तस्याय-मध्यवसायो ‘ न शास्त्रार्थमन्यथा वर्त्तते ' ॥ ८५ ॥

हिन्दी — अतएव ब्राह्मण ( आदि पापकर्त्ता ) सावधान होकर आत्मवान् होने से पूर्वोक्त ( ११।७१-८२ ) प्रायश्चित्तों में से किसी एक प्रायश्चित्त को करके शुद्ध ( पापहीन ) हो जाता है ॥८५ ॥

विमर्श — यह प्रायश्चित्त - विधान एक ब्राह्मण की हत्या करने पर है, अधिक ब्राह्मणों की एक साथ या अनेक बार में हत्या करने पर, घर में आग आदि लगाने से अनेक ब्राह्मणों की हत्या करने पर भविष्यपुराण में ' ब्राह्मणों.. 9' इत्यादि प्रायश्चित्त-विधान कहा गया है । यह सब वहीं पर तथा मन्वर्थमुक्तावली में देखना चाहिए । गर्भ तथा यजमान क्षत्रिय - वैश्यादि की हत्या का प्रायश्चित्त-हत्वा गर्भमविज्ञातमेतदेव व्रतं चरेत् । राजन्यवैश्यौ चेजानावात्रेयीमेव ' च स्त्रियम् ॥ ८६ ॥

भाष्य – गर्भो ब्राह्मणजातीय एव । केन गर्भस्य पातनं कारयेत् । अविज्ञातमज्ञातस्त्रीपुरुषविशेषव्यञ्जनम् । उपज्ञाते यथायथं स्त्रीपुंसनिमित्तमेव । " कथं पुनः स्त्रियामहतायां गर्भस्य वधो भवति । ” औषधादियोगेन गर्भस्य पातनम् । एतदेवेत्येकवचनात्प्रत्यसन्नद्वादशवार्षिकमेवातिदिश्यत इत्याहुः । अन्ये एतदिति शुद्धिकारणं सामान्यपेक्षायाम्, अतः सर्वप्रायश्चित्तातिदेशः । क्षत्रियवैश्यो चेजानौ यजमानौ । भूतकालता न विवक्षिता । स्मृत्यन्तरे ‘ सवनगतौ राजन्यवैश्याविति ' । अतश्च प्रारब्धसोमपानयोरेष विधिर्न दर्शपूर्णमासादियजमानयोः । लिङ्गदर्शनं तु यजमानमात्रयोर्भावयतीति । ब्राह्मणीभूयैव यजत इति । १. ‘ रजस्वलामृतुस्नातामात्रेयीम् ' इति वसिष्ठस्मरमणात् ' ।

पृष्ठ 633

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 633 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५ ९ ३ आत्रेयीं स्त्रियमत्रिगोत्रजाताम् जातेरविशेषात् स्त्रीपुंसयोर्ब्राह्मणीनामपि प्राप्ताव-त्रेय्या वचनमन्यगात्रनिवृत्त्यर्थम् । अतो ब्राह्मण्या अप्यन्यस्या वध उपपातकमेव । ‘ स्त्री-शूद्रविट्क्षत्रियवध ' इति । यत्तु ‘ स्त्रीसुहृद्वधम् ' इति तच्चातुर्वर्ण्यस्त्रीमात्रे । अधमस्त्रीणामुपपातकमहापातक-प्रायश्चित्ते विकल्प्येते । भर्तृस्वगुणापेक्षो विकल्पो बुद्धिपूर्वाबुद्धिपूर्वकृतश्च सः । स्तन-पबालापत्ययोस्तदभावे बालानां दुःशके जीविते विजातियाया अपि ब्राह्मणभार्यायां भर्तृद्वेषादनपराधिन्या निमित्तान्तरतो वोपजाप्यमानायाः शीलं रक्षन्त्या असंप्रयुज्यमानाया वधः । एवमप्युत्प्रेक्षया ‘ स्त्रीसुहृद्वधम् ' इत्यादेशात् । अन्यत्र तु ‘ स्त्रीशूद्रेति ’ । आत्रेय्यां त्वविकल्पः । अन्ये त्वात्रेयीं गर्भसाहचर्यादृतुमतीमाहुः । पत्यते भ्रूणहात्रेयाश्च हन्तेति । भ्रूणहा ब्राह्मणवधकारी सा । सा च ब्राह्मण्येव । अत्र कुक्षाववश्यं गर्भ उह्यत इत्यात्रेयी । यद्यपीदृश्यां वृत्तौ तद्धितो न स्मर्यते, प्रयोगानुसारेण तु भवतीति ॥८६ ॥

हिन्दी — अज्ञात ( स्त्री - पुरुष या नपुंसक का ज्ञान रहित ) गर्भ, यज्ञ करते हुए क्षत्रिय तथा वैश्य और ' आत्रेयी की हत्या करके ( इसी बाह्महत्या के ) प्रायश्चित्त को करे । विमर्श – ' आत्रेयी ' शब्द से ऋतुमती ब्राह्मणी का ग्रहण है, इसकी हत्या करने पर तीन वर्ष का उपपातक पहले ( ११।६५ ) कह चुके हैं । आगे का ..कृत्या च स्त्री - सुहृद्वधम् ' । इस अङ्गिरा के वचन के अनुसार अग्निहोत्री ब्राह्मण की स्त्री की हत्या करने पर प्रायश्चित्तविधायक है । आत्रेयी का लक्षण-[ जन्मप्रभृतिसंस्कारैः संस्कृता मन्त्रवाचया । गर्भिणी त्वथवा स्यात्तामात्रेयीं च विदुर्बुधाः ॥ ८ ॥ ]

[ हिन्दी – जन्म से लेकर मन्त्रपूर्वक संस्कारों से संस्कृत स्त्री या गर्भिणी को विद्वान् लोग ‘ आत्रेयी ’ कहते हैं || ८ || ] साक्षी में असत्यभाषणादि करने पर प्रायश्चित्त-उक्त्वा चैवानृतं साक्ष्ये प्रतिरभ्य गुरुं तथा । अपहृत्य च निःक्षेपं कृत्वा च स्त्रीसुहृद्वधम् ॥८७ ॥

भाष्य — हिरण्यभूम्यादिसाक्ष्ये नु वधादिसंशये वाऽनृताभिधाने प्रायश्चित्तमेतत् । अत्र हि दोषातिशयः श्रूयते ‘ भञ्जता ' मित्यादि । अन्यत्र गुरुलघुभावेन कल्पना कार्या । १. ‘ तथाऽऽत्रेयीं च ब्राह्मणीम् इति यमस्मरणात् ।

पृष्ठ 634

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 634 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५ ९ ४ मनुस्मृतिः [ एकादश: प्रतिरभ्येति यदुक्त — मलीकनिर्बन्ध ' इति तदेवेदं ' प्रतिरम्भ: ', संरम्भपूर्वको गुरा-' रुपद्रवारम्भः । निक्षेपः । अत्रापि दरिद्रस्य महतो धनवतोऽधमस्योतान्यस्य ब्राह्मणजातीयस्ये-त्यादिकल्पना । यत्र त्वेकमेव श्रूयते तत्र यथाश्रुत्येव भवितुमर्हति । कः कल्पनाया अवसरो, न चेह कौटसाक्षिनिक्षेपयोर्लघुप्रायश्चित्तमस्ति । यदपि सुरापाने तदपि तुल्य-मनेन गरीयः, श्रुताश्रुतविषयत्वं ' शक्तिं चावेक्ष्येति ' यत् । सत्यप्य'‘नुक्तनिष्कृतीनामिति ' श्रवणे ॥८७ ॥

हिन्दी —– सुवर्ण या भूमि आदि की गवाही में असत्य बोलने पर, गुरुतर मिथ्या दोष लगाने पर, धरोहर का अपहरण करने पर तथा ( अग्निहोत्री ब्राह्मण की ) स्त्री और मित्र की हत्या करने पर ( ब्रह्महत्या के समान प्रायश्चित्त करे ) ॥ ८७ ॥

इयं विशुद्धिरुदिता प्रमाप्याकामतो द्विजम् ।

कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिर्न विधीयते ॥ ८८ ॥

भाष्य — प्रमाप्य हत्वा । निष्कृतिरिति ।

प्रागयं व्याख्यातार्थः प्रायश्चित्तगौरवोपदेशपरः ॥ ८८ ॥

हिन्दी — यह प्रायश्चित्त अनिच्छा ( अज्ञान ) से ब्राह्मण की हत्या करने पर कहा गया है, इच्छा से ( जानबूझकर ) हत्या करने पर निस्तार नहीं है ॥८८ ॥

विमर्श - पूर्व ( ११।४७ ) वचन से विरोध होने के कारण यह वचन प्रायश्चित्त का अभावसूचक नहीं है, किन्तु प्रायश्चित्त का आधिक्यसूचक है ।

सुरापान का प्रायश्चित्त-सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णां सुरां पिबेत् ।

तया स काये निर्दग्धे मुच्यते किल्बिषात्ततः ॥ ८ ९ ॥

भाष्य— द्विजश्रुतिर्ब्राह्मणार्थैव । आह च स्मृत्यन्तरे ' ब्राह्मणस्य उष्णां मा सिंचेयुः सुराम् ' ( गौ ०२३।१ ) इति । मोहादित्यनुवादः । अग्निवर्णां वर्णश्रुतिग्रहणं सामान्यलक्षणार्थम् । अत एवाह काये निर्दग्धे मुच्यत इति ॥८ ९ ॥ हिन्दी — द्विज मोहवश मदिरा को पीकर अग्नि के समान गर्म मदिरा को पीवे, उस ( अग्नि के समान जलती हुई मदिरा ) से शरीर अर्थात् मुख के जलने ( के कारण मर जाने ) पर मनुष्य उस ( मदिरा पीने से उत्पन्न पाप ) से छूट जाता है ॥८९ ॥

पृष्ठ 635

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 635 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५ ९ ५ विमर्श - आटे के बने मदिरा को पीनेवाले द्विज ( ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्य ) और आटे, महुए तथा गुड़ से बने मदिरा को पीनेवाले ब्राह्मण के लिए यह प्रायश्चित्त है, ऐसा ' मन्वर्थमुक्तावली'कार पहले ( ९ ।२३५ ) कह चुके हैं । तथा इस श्लोक की व्याख्या में भी भविष्यपुराण ' के वचन का प्रमाण देते हुए आटे से बनी हुई मदिरा के पीने पर ही प्रायश्चित्त करने के लिए कहा गया है । बृहस्पति के मत के अनुसार यह वचन ज्ञानपूर्वक मदिरापान करने पर प्रायश्चित्त - विधायक है ।

गोमूत्रमग्निवर्णं वा पिबेदुदकमेव वा ।

पयो घृतं वाऽऽमरणाद्गोशकृद्रसमेव वा ॥ ९ ० ॥

भाष्य— अन्यतरप्रायश्चित्तमग्निवर्णं भवत्येव । गोमूत्रादयो द्रव्यविशेषा अन्यप्रकारमरणनिवृत्त्यर्थाः । सुरा च पैष्टीति विज्ञेया । तां मुख्येत्युपचरन्ति अन्यत्र तु प्रयोगो गौणः । कामत: पाने चैतत् । तथा च वक्ष्यति । ' अज्ञानाद्वारुणीं पीत्वा संस्कारेणैव शुध्यति ' । अग्निवर्णमित्यग्निस्पर्शमिति ज्ञातव्यम् । तथा चाह ' आमरणादिति ' । सुरा च स्त्रीणामपि प्रतिषिद्धा । उक्तं हि वासिष्ठे ।

' तया ब्राह्मणी सुरापी भवति । न तां देवाः पतिलोकं नयन्ति ।

इहैव सा भ्रमति क्षीणपुण्या लोके प्रेत्यावाप्सु च जलभुग्भवति ' ॥९ ० ॥

हिन्दी— अथवा ( सन्तप्त होने से ) अग्नि के समान वर्णवाले गोमूत्र, पानी, दूध, घी या गोबर के रस को मरने तक पीवे ॥ ९ ० ॥

कणान्वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि ।

सुरापानापनुत्यर्थं वालवासा जटी ध्वजी ॥ ९ १ ॥

भाष्य — इदं प्राणात्यये औषधार्थम् । अन्येन विहितस्यापि तस्य । अज्ञानात्तु तप्तकृच्छ्रसहितः पुनः संस्कारो दर्शयिष्यते । अन्ये तु गौडीमाध्व्योरुपचरितसुराभावयोरिच्छन्ति । तथा च स्मृत्यन्तरे ‘ असुरा-१. तद्वचनं यथा— '- ' सुरा च पैष्टी मुख्योक्ता न तस्यास्त्वितरे समे । पैष्ट्याः पापेन चैतासां प्रायश्चितं निवोधत । २. तथा च बृहस्पतिः-यमेनोक्तं महाबाहो समासव्यासयोगत: ' । इति । ' ' सुरापाने कामकृते ज्वलन्तीं तां विनिःक्षिपेत् । मुखे तथा सा निर्दग्धो मृतः शुद्धिमवाप्नुयात् ' ॥ इति ।

पृष्ठ 636

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 636 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५ ९ ६ मद्यपाने चांद्रायणमभ्यसनीयम् ' । मनुस्मृतिः सकृदिति कणपिण्याकयोरुभयोः शेषः । निशायाम् । [ एकादश:

अवालमयम् । गोलोमाजालोमादिकृतं वासः । जटी शिखयाऽन्यैर्वा केशैः ।

ध्वजी मद्यघटिकादिनेति ॥ ९ १ ॥

हिन्दी – अथवा बाल से बने वस्त्र को पहनता हुआ; जटाधारण करता हुआ और सूरापात्र के चिह्न को धारण करता हुआ मदिरा पीनेवाला मनुष्य पीने के दोष से छूटने के लिए एक वर्ष तक कण ( अन्न की चुन्नी खुद्दी ) या खली को रात में एक बार खावे ॥९ १ ॥ विमर्श — यह प्रायश्चित्त वचन अप्रधान ( गुड़ या महुआ का बनी हुई ) मदिरा अज्ञानपूर्वक पीने पर समझना चाहिये ।

मदिरा पीने में दोष का कारण-सुरा वै मलमन्नानां पाप्मा च मलमुच्यते ।

तस्माद्ब्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च न सुरां पिबेत् ॥ ९ २ ॥

भाष्य — ‘ अन्न’शब्दो यद्यप्यदनक्रियाकर्मणि व्युत्पाद्यते, तथापि व्रीह्यादिप्रभृता-वेव भक्तसक्त्वपूपादौ प्रसिद्धतरप्रयोगः । तथा चा'न्नेन व्यञ्जनमि’ति भेदोपपत्तिः । अत: पिष्टविकारत्वात् सुराया अन्नव्यपदेशे लब्धेऽन्नानां मलमिति निवारणोपपत्तौ पैष्ट्याः सुरायाः प्रतिषेधे लिङ्गमिदम् । लिङ्गं त्रयाणां वर्णानां सम्पद्यते । ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैरपि वर्णै: पैष्टी न पातव्या । किंच सैव सुरा मुख्या गौडीमाध्व्योः । एवं यथा सीधुमाध्वीकयोर्गुरु प्रायश्चित्तं न तथा-न्येषामरिष्टादीनां मद्यानाम् । मलशब्द: पाप्मेति व्याख्यातो निन्दातिशयदर्शनार्थः । सत्यपि प्रायश्चित्तप्रकरणे वाक्यात् सुरापाननिषेधोऽयम् । भिन्नवाक्यत्वाच्च नार्थवादः ॥९ २ ॥ हिन्दी - सुरा ( मदिरा ) अन्नों ( खाद्य पदार्थों ) का मल है और पापी भी मल कहा जाता है, इस कारण से ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्यों को सुरा नहीं पीना चाहिये ॥९ २ ॥

सुरा - भेद तथा उसे पीने का निषेध-गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ।

यथैवैका तथा सर्वा न पातव्या द्विजोत्तमैः ॥ ९ ३ ॥

भाष्य – गुडविकारो गौडी । येषामपीक्षुरसमेव मद्यतामापद्यते तेषामपि कारणे

पृष्ठ 637

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 637 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता कार्योपचारेच्च ' गौडी ' व्यपदेशो न विरुद्धः । ५ ९ ७ मधुनो विकारो माध्वी । मधु माध्वीकं विकारवृत्त्या । न सद्यो जातस्य मृद्वीकारसस्य प्रतिषेधो यावन्मद्यावस्थामप्राप्तस्येति दर्शयति । अविकृतं हि मधुमाध्वीकमिच्छन्तीति स्मरति । यत्रापि मद्यशब्देन प्रतिषेधस्तत्राप्यनासादितमद्यपानशक्तियोगस्य नैव प्रति-षेधः । तस्य मद्यशब्देनानभिधानात् । यथा ' शुक्त ' शब्दोऽवस्थाविशेषवति प्रवर्तते ना-विशेषेण । न हि तदेवाम्लतामनापन्नं ' शुक्त ' मित्युच्यते । यथा स एव गौः वत्सावस्थायां न ‘ बलीवर्द: ’ । एवं च पिष्टोदकादिसंघातसंमष्ट्या न ' सुरा ' यावत्कालपरिवासेन न मदशक्तिमापन्ना । एवमिक्षुरसमृद्वीकारसयोर्द्रष्टव्यम् । “ अल्पायास्तर्हि पानं प्राप्नोति यावत्या मात्रया पीता न मदयति । प्रतिबन्धकद्रव्य-योगेन च ' । नैष दोषः । नायं मदोत्पत्तिप्रतिषेधः । ' तथा कर्तव्यं यथा मत्तः क्षीबो न भवतीति ' । किं तर्हि ‘ यन्मदजननसमर्थशक्तियुक्तं तन्न पातव्यमिति ' । अल्पाया अपि सा शक्ति-विद्यत्वे । यावता रूक्षमल्पप्राणं स्वल्पमपि मद्यं मदयति स्निग्धं महाप्राणं बह्वपि नेति । नैतावता मदशक्त्र्यभावः शक्यो वक्तुम् । कार्याभावेन कारणभावान्मद्यानामपि नैव निश्चीयते । न हि महत्काष्ठं दग्धुमसमर्थस्याग्नेरदाहकत्वमनुमीयते, शुष्कतृणे तादृश-स्यैव दाहकत्वोपलंभात् । “ यदप्युक्तं द्रव्यान्तरेण शक्तिप्रतिबन्धकत्वे पानप्राप्तिरिति ", तदप्यचोद्यम् । न हि तृणेन तादृशस्यैव दाहे तदानीं सा तस्य शक्तिर्नास्ति किंतु विद्यमानाऽपि कार्यारम्भं प्रत्यसमर्था । शक्तिसम्भवश्च प्रतिहेतुर्न ते नित्यकार्यम् । न च द्रव्यान्तराणि शक्तिं विनाशयन्ति, अपि तु कार्यारम्भं प्रतिबध्नन्ति । तथा च तत्परिमाणारम्भकद्रव्ययोगेऽपि पैत्तिको माद्यति न श्लैष्मिकोऽतोऽनुमीयते न तस्य विनाशः । तस्मान्न भाविमद्यावस्थस्य प्रतिषेधो नापि प्राप्तावस्थाविशेषस्य प्रतिबन्धकाभावादि-वत्तत्प्रतिषेधः । यथा चौरः स वर्जनीय इति । नोदश्वितोऽप्राप्ताम्लभावस्य प्रतिषेधः । “ माध्वीति कथं, यावता गुणेन माध्वीति भवितव्यम् ” । “ संज्ञापूर्वको विधिरनित्य इति ' ( परिभाषा ९ ५ ) परिहारः । ज्ञापकं चास्याः परि-भाषाया ओरोदिति वक्तव्ये ' ओर्गुण ' ( पा ० सू ० ३।४।१४६ ) इति गुणग्रहणम् । अत्र द्विजोत्तमग्रहणं च क्षत्रियवैश्ययोर्मद्यानुज्ञानार्थम् । तथा च महाभारते भारतानां वादवानां मद्यपानं तु वर्ण्यते ' उभौ मध्वासवक्षीबौ दृष्टौ मे केशवार्जुनौँ ' इत्युत्तरश्लोका-हर्षवाद एव । “ ननुच तथा सर्वा इति बहुवचनं कथम् ” । 3

पृष्ठ 638

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 638 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५ ९ ८ यावता एकमुपमानं द्वे उपमेये । मनुस्मृतिः [ एकादश: अन्नमलत्वं चात्र हेतुमन्निगदोऽर्थवादो मलं हेतुर्यथा शूर्पेण जुहोति तेन ह्यन्नं क्रियत इति ॥९ ३ ॥ हिन्दी— ( १ ) गौड़ी, ( २ ) पैष्टी और ( ३ ) माध्वी अर्थात् क्रमशः गुड़, आटे और महुए के फूल से बनी हुई तीन प्रकार की सुरा ( मदिरा ) होती है; जिस प्रकार की एक है, उसी प्रकार की सभी हैं, इस कारण द्विजोत्तमों ( श्रेष्ठ द्विजों - ब्राह्मणादि वर्णत्रय ) को उसका पान नहीं करना चाहिये ॥ ९ ३ ॥

यक्षरक्षः पिशाचान्नं मद्यं मांसं सुरासवम् ।

तद्ब्राह्मणेन नात्तव्यं देवानामश्नता हविः ॥ ९ ४ ॥

भाष्य — यक्षादयो निन्द्याः प्राणिनो भक्ष्याभक्ष्यविवेकशून्या मांसमभक्षयन् । सुरा चासवश्च सुरासवम् । ' जातिरप्राणिनाम् ' इत्येकवद्भावः । आसवोऽत्र मद्यविशेष एव, ईषन्मद्याद्भिन्नं गोबलीवर्द्दवदिहोपादानम् । देवानामश्नता देवदेयानि हवींषि चरुपुरोडाशादीनि दर्शपूर्णमासोदितानि ब्राह्मण-स्याशितुं युक्तानि न पिशाचाद्यन्नं मद्यमांसादीनि ॥९ ४ ॥ हिन्दी – मद्य, मांस, सुरा और आसव ये चारों यक्ष - राक्षसों तथा पिशाचों के अन्न ( भक्ष्य पदार्थ ) हैं, अतएव देवताओं के हविष्य खानेवाले ब्राह्मणों को उनका भोजन ( पान ) नहीं करना चाहिये ॥९ ४ ॥ विमर्श - ' मद्य ' से पुलस्त्य - संमत नव प्रकार के मद्य का, ' सुरा ' से पूर्वोक्त ( ११।९ ३ ) तीन प्रकार की सुरा का इस प्रकार कुल १२ प्रकार की मदिरा ' का तथा ‘ आसव ’ से दाख, गन्ना आदि के रस से तत्काल सन्धान ' कर बनाये हुए भक्ष्य - विशेष का ग्रहण है | कुछ व्याख्याकारों का मत है कि ' देवनामश्नता हविः ' इस चतुर्थ पाद में पुंल्लिङ्ग के ‘ अश्नता ' पद से ब्राह्मण पुरुष के लिए ही सुरादि पीने का निषेध है, ब्राह्मणी के लिए नहीं; किन्तु मद्य पीनेवाली ब्राह्मणी के लिए पतिलोक ( देवलोक ) की प्राप्ति का निषेध तथा इसी धरती पर कुतिया, गीधिन और सूकरी होकर जन्म लेने का,

१. तदुक्तम् —— पानसद्राक्षामाध्वीकं खार्जूरं तालमैक्षवम् ।

माध्वीकं टाङ्कमाद्वीकमैरेयं नारिकेलजम् ॥

सामान्यानि द्विजामीनां मद्यान्येकादशैव च । द्वादशन्तु सुरामद्यं सर्वेषामधमं स्मृतम् ॥ ' इति । २. तथाहि— द्राक्षेक्षुटङ्गखर्जूरपनसादेश्च यो रसः । सद्यो जातं च पीत्वा च त्र्यहाच्छुद्धयेत् द्विजोत्तमः ॥ इति ।

पृष्ठ 639

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 639 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५ ९९ महर्षि याज्ञवल्क्य'प्रोक्त वचन मिलने से उक्त व्याख्याकारों का मत ठीक नहीं है ।

अमेध्ये वा पतेन्मत्तो वैदिकं वाप्युदाहरेत् ।

अकार्यमन्यत्कुर्याद्वा ब्राह्मणो मदमोहितः ॥ ९ ५ ॥

हिन्दी— अमेध्ये पतनं देवान्नाशनवदर्थवादः । " ननु च वैदिकोदाहरणं कथमकार्यम् ” । अत्रोच्यते । तदपेक्षयाऽन्यदकार्यं कुर्यादिति । कथमकार्यम् । अशुचेर्वेदाक्षरो-च्चारणप्रतिषेधात् ॥९ ५ ॥ हिन्दी- - ( क्योंकि मद्यपान से मतवाला ) ब्राह्मण अपवित्र ( मल--मूत्रादि से अशुद्ध नाली आदि ) में गिरेगा, वेदवाक्य का उच्चारण करेगा और निषिद्ध कर्म ( अहिंस्य - हिंसा आदि ) करेगा ( अतएव उसे मद्यपान नहीं करना चाहिये ) ॥९ ५ ॥

मद्यपान से ब्राह्मणत्वनाशादि-यस्य कायगतं ब्रह्म मद्येनाप्लाव्यते सकृत् ।

तस्य व्यपैति ब्राह्मण्यं शूद्रत्वं च स गच्छति ॥ ९ ६ ॥

भाष्य - अधीते वेदे संस्काररूपेणावस्थितं हृदयं ब्रह्मशब्देनोच्यते । अतो हृदये मद्येनाप्लाविते । स शूद्रतां गच्छति । ब्राह्मण्यवचनं सर्वप्रकारमद्यनिषेधार्थं ब्राह्मणस्य | क्षत्रियवैश्ययोः पैष्ट्या एव निषेध इति दर्शयति ॥९ ६ ॥ हिन्दी - जिस ब्राह्मण का शरीरस्थ ब्रह्म ( वेद - संस्कार रूप से अवस्थित एक इशरीर होने से जीवात्मा ) एक बार भी मद्य से आप्लावित होता है अर्थात् जो ब्राह्मण एक बार भी मद्य पीता है, तो उसका ब्राह्मणत्व नष्ट हो जाता है तथा वह शूद्रत्व को प्राप्त क्करता है ॥९ ६ ॥

एषा विचित्राऽभिहिता सुरापानस्य निष्कृतिः ।

अत उर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सुवर्णस्तेयनिष्कृतिम् ॥ ९ ७ ॥

भाष्य — उक्तप्रयोजनौ पूर्वोत्तरश्लोकौ ॥९ ७ ॥

हिन्दी— ( महर्षियों से भृगुजी कहते हैं कि ) यह ( ११।८ ९ - ९ ६ ) सुरा पीने की शुशुद्धि ( मैंने ) कही, अब इसके आगे ( ११।९८-१०० ) सोना चुराने की शुद्धि ( प्रायश्चित्त ) क्लो मैं कहूँगा ॥९ ७ ॥ ११. तदुक्तम्— ' पतिलोकं न सा याति ब्राह्मणी या सुरां पिबेत् । मननु II 40 इहैव सा शूनी गृध्री शूकरी चोपजायते ॥ ' ( याज्ञ ० स्मृ ० ३।२५६ )

पृष्ठ 640

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 640 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६०० मनुस्मृतिः सुवर्ण चुराने का प्रायश्चित्त— सुवर्णस्तेयकृद्विप्रो राजानमभिगम्य [ एकादश:

तु ।

स्वकर्म ख्यापयन् ब्रूयान्मां भवाननुशास्त्विति ॥ ९ ८ ॥

भाष्य – ब्राह्मणसुवर्णस्तेये एतत्प्रायश्चित्तम् । विप्रग्रहणं सर्ववर्णप्रदर्शनार्थम् । क्षत्रियादीनामन्यस्य प्रायश्चित्तस्यासमाम्नानात् । मामनुशास्तु निग्रहं करोतु । राजा गत्वा च वक्तव्यः । अत्र च राजशब्दो देशेश्व-रवचन एव न क्षत्रियजात्यपेक्षः ॥९ ८ ॥ हिन्दी— ( ब्राह्मण का ) सुवर्ण चुरानेवाला ब्राह्मण अपने अपराध को कहता हुआ राजा के पास जाकर कहे कि ' आप मुझे दण्डित करें ' ॥९ ८ ॥ विमर्श — यद्यपि इस वचन में केवल ' विप्र ' के लिए ही यह प्रायश्चित्त कहा गया है; किन्तु दूसरे किसी प्रायश्चित्त का विधान नहीं करने से तथा ". प्रायश्चित्तीयते नरः ' ( ११।४३ ) वचन में सबका सामान्यतः निर्देश होने से और अग्रिम श्लोक के विवेचन से यह प्रायश्चित्त क्षत्रियादि वर्णों के लिए भी है । उस ब्राह्मण के सुवर्ण के चोर को पूर्व ( ८।३१५ ) वचन के अनुसार स्वयं कन्धे पर मूसल लिए हुए जाना चाहिए ।

गृहीत्वा मुसलं राजा सकृद्धन्यात्तु तं स्वयम् ।

वधेन शुध्यति स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव तु ॥ ९९ ॥

भाष्य – मुशलं दण्डविशेष आयसो दारुमयो वा । सकृत्स्वमिति च विवक्षितम् । वधेन शुध्यति । सकृत्प्रहारेण वधो मरणफलो वा भवतु मा वाऽस्तु । तादृशेन मुशलप्रहारेण शुद्धो भवति । ब्राह्मणस्तु तपसा वक्ष्यमाणेन । अत्रापि ब्राह्मणग्रहणमविवक्षितम् । तथा चोत्तरत्र द्विजग्रहणम् । यद्यपि च कृष्णलग्रहणे महापातकं तथापि मरणान्तं प्रायश्चित्तं सुवर्णशतहरणे द्रष्टव्यम्। उक्तं दण्डप्रायश्चित्तं तुल्यरूपेण । तत्र त्र चोक्तं चोक्तं ‘ शतादभ्यधिके वध ' इत्यतोऽर्वाक् कल्पना कार्या । यस्तु ‘ मरणात्पूतो भवति ' इति प्रायश्चित्तान्तरं, तस्मिन् राजा शस्त्रं उदुंबरं आद-द्यात्तस्मात्तं प्रमापयेन्मरणात्पूतो भवतीति विज्ञायते । यदा क्षत्रियादिर्हर्ता स्वामी च गुण-वांस्तत्रैतद्विज्ञायते । दातुमुद्युक्तं यदा स्यादिति प्रयोजने प्रयोजनोपहारस्तदा वा शिष्टं निष्कान् को घृताक्तो गोमयादिना या प्रकृति: (? ) ॥९९ ॥