मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 661–670

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 661–670

पृष्ठ 661

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 661 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ६२१ करने से द्विज शुद्ध होता है, तथा ज्ञान से पीकर पूर्व ( ११।९ १ ) कथित ' कण - भक्षणादि रूप प्रायश्चित्त करने से शुद्ध होता है । पैष्ठी, गौड़ी तथा माध्वी ( क्रमशः आटे, गुड़ तथा महुए से बनी ) मदिरा से भिन्न पुलस्त्यकथित नौ प्रकार की मदिराओं में से एक को अज्ञान से पीकर केवल संस्कार ( ११।१५० ) करने से तथा ज्ञान से पीकर कृच्छ्र तथा अतिकृच्छ्र ' व्रत करके पुन: संस्कार से द्विज शुद्ध होता है ।

सुरा के वर्तन का जल पीने पर प्रायश्चित्त-अपः सुराभाजनस्थ मद्यभाण्डस्थितास्तथा ।

पञ्चरात्रं पिबेत्पीत्वा शङ्खपुष्पीभृतं पयः ॥ १४६ ॥

भाष्य - यत्र सुरारसोऽनुभूयते तत्र तद्भाजनस्थानामपां पाने प्रायश्चित्तमेतत् । " ननु च मद्यशब्दस्य सामान्यशब्दत्वान्मद्यभाण्डस्थिता इत्येव सिद्धे अपः सुरेत्यादि न वक्तव्यम् ” । सत्यम् । यदि सुरामद्ययोर्मद्यपानेऽत्यन्तप्रायश्चित्तभेदो न स्यात् । सति तस्मिन् कल्पनायाश्चानुज्ञातत्वात् सुराभाजनस्थानामधिकतरं स्यादतः कल्पनानिवृत्त्यर्थं समप्राय-श्चित्तवचनम् । पंचरात्रं शंखपुष्पीभृतं पयः । शृतग्रहणा'त्पयः ' क्षीरमेव । क्षीरहविषोरेव शृत-शब्दः साधुः । शंखपुष्पीनामौषधिः । तया पिष्टं क्वथितं पंचाहानि पयः पात-व्यम् ॥१४६ ॥

हिन्दी — पैष्टी ( आटे की बनी हुई ) सुरा तथा दूसरे प्रकार से बनी हुई मदिरा के वर्तन का जल पीकर शङ्खपुष्पी ( शङ्खाहुली - कवडेना ) नामक ओषधि को डालकर पकाये हुए दूध को पीना चाहिये ॥१४६ ॥

सुरा - स्पर्शादि करने पर प्रायश्चित्त-स्पृष्ट्वा दत्वा च मदिरां विधिवत्प्रतिगृह्य च । १. अत एव गौडीमाध्व्योः कामतः पानानुवृत्तौ भविष्यपुराणे—

' यद्वाऽस्मिन्नेव विषये मानवीयं प्रकल्पयेत् ।

कणान् वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि ॥

सुरापापापनुत्त्यर्थं बालवासा जटी ध्वजी ॥ ' ( म ० मु ० ) २. तदुक्तं भविष्ये—

' मतिपूर्वं सुरापाने कृते वै ज्ञानतो गुहः ।

कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ भवतः पुनः संस्कार एव हि ॥ ' इति ॥

पृष्ठ 662

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 662 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६२२ कमीम मनुस्मृतिः [ एकादश: शूद्रोच्छिष्टाश्च च पीत्वाऽऽपः कुशवारि पिबेत्त्र्यहम् ॥ १४७ ॥

भाष्य — विधिवत्प्रतिगृह्य स्वस्तिवाचनिकेन । एवं दत्वेत्यपि ।

ब्रीह्यादौ न दोषः ।

कुशो दर्भ: ॥१४७ ॥

हिन्दी – मदिरा को छूकर, देखकर, ( ' स्वस्त ' कथनपूर्वक ) विधिवत् दान लेकर और शूद्र का जूठा पानी पीकर तीन दिन तक कुश ( को उबालकर उस ) का पानी पीवे ॥१४७ ॥

मद्यप के मुख का गन्ध सूँघने पर प्रायश्चित्त-ब्राह्मणस्तु सुरापस्य गन्धमाघ्राय सोमपः । प्राणानप्सु त्रिरायम्य घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ १४८ ॥

भाष्य — सुरापस्य गन्धमिति सुराया एव जाठरेणाग्निना धातुभिश्च संयोगेन गन्धघ्राणे लघीयः । भाण्डान्तरस्थितायाः प्राप्तिरघ्रायैव । अन्ये तु व्याचक्षते । सुरापस्य ब्राह्मणस्य आघ्राणेऽप्येतदेव । सोमप इति वचनाद्दर्शपूर्णमासयाजिनः कल्पे न ।

घृतं प्राश्येति । अत्रापि न भोजनान्तरनिवृत्तिः ।

सुराग्रहणात्र ‘ मद्य’स्य ॥१४८ ॥

हिन्दी - सोमयाजी ( सोमयज्ञ करनेवाला ) मद्यपायी ब्राह्मण के मुख की गन्ध सूँघकर जल में तीन बार प्राणायामकर घी का भक्षण करने से शुद्ध होता है ॥ १४८ ॥

मल - मूत्र - भक्षणादि का प्रायश्चित्त-अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेवच । पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः ॥ १४ ९ ॥ भाष्य — विण्मूत्रग्रहणं रेतस उपलक्षणार्थम् । स्मृत्यन्तरे ‘ पुरीषकुणपरेतसां प्राशने चैवमिति ' । “ किंजातीयविण्मूत्रप्राशन एतत् ” । मनुष्याणामेव । अन्येषां तु वक्ष्यामः । अत्रापि तप्तकृच्छ्रं समुच्चीयते । दर्शितश्च हेतुः । द्विजातयइति विवक्षितम् । शूद्रस्यान्यद्वक्ष्यामः

पृष्ठ 663

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 663 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता अज्ञानादित्यनुवादः । को हि ज्ञात्वा विण्मूत्रमश्नीयात् । ६२३ तथा, मद्यपाने एतदेवोक्तं ‘ मद्यं भुक्त्वा चरेत्कृच्छ्रमिति ', यदि तु संस्कारो भवति तदा वचनात्तुल्यमेव ॥१४९ ॥

हिन्दी – ( मनुष्य के ) मल, मूत्र या मद्य से, स्पृष्ट अन्नादि रस को अज्ञानपूर्वक खाकर तीनों वर्ण के द्विज फिर से ( यज्ञोपवीत ) संस्कार करने ( ११।१५० ) के योग्य होते हैं ॥१४९ ॥

पुनः संस्कार में त्याज्य–

वपनं मेखलादण्डो भैक्ष्यचर्या व्रतानि च ।

निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनः संस्कारकर्मणि ॥ १५० ॥

भाष्य- व्रतानि वेदव्रतानि । तदयुक्तम् । ग्रहणार्थत्वात्तेषां कुतः प्राप्तिः । तस्माद्यान्युपनयनकाले ‘ मा दिवा स्वाप्सी: सायंप्रातः समिधमादध्या आचार्या-धीनो भव ' इत्येवमादीनि च व्रतानि । तानि निवर्तन्ते ॥ १५० ॥

-हिन्दी — द्विजों के पुन: संस्कार करने में मुण्डन, मेखला, ( पलाश आदि का ) दण्ड, भिक्षा माँगना, ( मधु मांस स्त्रीत्यागादि ) व्रत नहीं होते हैं ॥ १५० ॥

अभक्ष्य भक्षणादि का प्रायश्चित्त-अभोज्यानां तु भुक्त्वाऽन्नं स्त्रीशूद्रोच्छिष्टमेव च । जग्ध्वां मांसमभक्ष्यं च सप्तरात्रं यवान्पिबेत् ॥ १५१ ॥

भाष्य- - येषामन्नं न भुज्यते तेऽभोज्याः पुरुषा: अश्रोत्रियस्त्रीसंग्रामजीव्ययाज्य-याजकादयः । शूद्रजातिग्रहणादेव जातिनिर्देशात्स्त्रीग्रहणे लब्धे सवर्णार्थं स्त्रीग्रहणं विज्ञेयम् । उच्छिष्टं तदास्य पृष्टम् । यच्च ' नित्यमास्यं शुचिः स्त्रीणामिति ' तस्य विषयो दर्शितः । शूद्रोच्छिष्टानामपां पाने पूर्वत्र कुशवार्युक्तम्, इह तु सप्तरात्रं यवानिति । आग-मिकत्वादस्यार्थस्योभयत्र भक्ताद्युच्छिष्टभोजने इदं द्रष्टव्यम् । अभक्ष्यं मांसं प्लवहंसचक्रवाकादीनाम् । इदं तु बुद्धिपूर्वकमभ्यासभक्षणे द्रष्टव्यम् । अन्यत्र ' शेषेषूपवसेदहरिति ’ । एतदेव पयः पीत्वा, सूकरोष्ट्रादिभ्यो अन्यत्र तत्र प्रतिपदं प्रायश्चित्तान्तराम्नानात् ।

पृष्ठ 664

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 664 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६२४ सक्तुपानं यवपानं भवत्येव ॥१५१ ॥

मनुस्मृतिः' ' [ एकादश: हिन्दी — जिनका अन्न नहीं खाना चाहिये उन ( ४।२०५ = २२० ) का अन्न, ( द्विजातियों की ) स्त्रियों का तथा शूद्र का जूठा, अभक्ष्य ( ११ । १५५ ) मांस को खाकर सात रात तक ( पतलाकर ) यव को पीवे ॥ १५१ ॥

विमर्श - यह प्रायश्चित्त पूर्वोक्त ( ४।२२२ ) प्रायश्चित्त के करने में असामर्थ्य होने पर करना चाहिए ।

शुक्तपानादि का प्रायश्चित्त-शुक्तानि च कषायांश्च पीत्वा मेध्यान्यपि द्विजः ।

तावद्भवत्यप्रयतो यावत्तन्न व्रजत्यधः ॥ १५२ ॥

भाष्य – मेध्यानि शुक्तानि ' दधि भक्ष्यं च शुक्तेष्वि ' त्याद्यनुज्ञातानि । दध्नस्तु सत्यपि शुक्तत्वे भक्ष्यताया विहितत्वान्नैष विधिः । पवित्रं हि तदिति स्मरन्ति । कषाया वैद्यकप्रसिद्धा अनेकौषधिसंयोगेन ये क्वाथ्यन्ते । अप्रयतोऽशुचिः । ( T ॐ यावद्व्रजत्यधः । अधोगमनं जीर्णानां मूत्रपुरीषभागेन निष्क्रमणम् । यदि वा पाकाशयप्राप्तिः ॥१५२ ॥

हिन्दी - पवित्र भी शुक्त तथा ( उबाले हुए बहेडेद्व हर्रे आदि ) कसैले पदार्थ को पीकर द्विज तबतक अपवित्र रहता है, जबतक ये पदार्थ पच नहीं जाते ॥१५२ ॥

विमर्श — जो पदार्थ स्वभावतः मधुर हों, किन्तु अधिक समय तक रखने आदि के कारण उनका रस - परिवर्तन हो गया हो उन्हें ' शुक्त ' कहते हैं, जैसे- गन्ने, जामुन आदि का सिरका आदि । सूकरादि के मल - मूत्रादिक भक्षण का प्रायश्चित्त-विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः । शुद्र प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १५३ ॥

भाष्य — विशेषानुपदेशादमत्या वा तुल्यमेव च युक्तं अमत्या लाघवकल्पनात् ॥१५३ ॥

हिन्दी- - ग्राम्य सूकर, गधा, ऊँट, सियार, वानर, कौवा; इनके कमल - मूत्र

खाकर द्विज चान्द्रायण ( ११।२१५ - २१ ९ ) व्रत करे ॥ १५३ ॥

1. विमर्श - ग्राम्यसूकर, मूर्गा आदि के भक्षण करने पर पहले ( ५। १ ९ -२० ) कहा गया प्रायश्चित्त बुद्धिपूर्वक अनेक बार भक्षण करने पर है और यह प्रायश्चित्त अबुद्धिपूर्वक एक बार भक्षण करने पर है, अतः दोनों में विरोध नहीं होता ।

पृष्ठ 665

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 665 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता शुष्क मांसादि भक्षण का प्रायश्चित्त—

-शुष्काणि भुक्त्वा मांसानि भौमानि कवकानि च ।

अज्ञातं चैव सूनास्थमेतदेव व्रतं चरेत् ॥ १५४ ॥

भाष्य - शुष्काणि वल्लूरादीनि । भौमानीति कोटरजातानामनिषेधार्थम् । अज्ञातं मेषस्य महिषस्येति प्रकृतेरज्ञानात् । ६२५ सूना घातस्थानम् । यत्र विक्रयार्थं पशवो हन्यन्ते । अतोऽन्यत्र स्थितस्य लघु-प्रायश्चित्तम् । " ननु ' सूनास्थ ' इति वचनादन्यत्र स्थितस्य प्रायश्चित्ताभाव एव युक्तः ” । नैतदेवम् । सौनमित्यविशेषेण प्रतिषेधात् । प्रायश्चित्ते तुच्छग्रहणात्तद्रहितस्य गुरु-लघुभावो युक्ततर: ।

तदेव चान्द्रायणम् ।

ज्ञाते तु जातिविशेषेऽभ्यासे सप्तरात्रं यावकपानम् । ' शेषेषूपवसेदहः ' इति ॥ १५४ ॥

हिन्दी - सूखा मांस, भूमि पर उत्पन्न कवक ( छत्राक यह वर्षा में भूमि या पेड़ आदि पर श्वेत - कृष्ण वर्ण का छत्राकार उत्पन्न होता है ), अज्ञात मांस ( यह हरिण आदि भक्ष्य जीव का मांस है या अभक्ष्य गधे आदि का, ऐसा नहीं मालूम हुआ मांस ) और कसाई खाने का वधिक के यहाँ का मांस खाकर द्विज इसी चान्द्रायण व्रत ( ११।२१५-२१ ९ ) को करे || १५४ ॥ विमर्श - यद्यपि भूमिमात्र में उत्पन्न ' कवक ' का निषेध इस वचन में किया गया है, तथापि यमोक्त ' वचन के अनुसार वृक्ष आदि पर उत्पन्न कवक का भी भक्षण नहीं करना चाहिए ।

व्याघ्रादि भक्षण का प्रायश्चित्त-क्रव्यादसूकरोष्ट्राणां कुक्कुटानां च भक्षणे ।

नरकाकखराणां च तप्तकृच्छ्रं विशोधनम् ॥ १५५ ॥

भाष्य – चेति पूर्वश्लोकोऽत्राकृष्यते । तेन विड्वराहादीनां भक्षण एतदेव । द्वितीयेन चशब्देन क्रव्यादादीनां विण्मूत्रप्राशने यदेव विड्वराहादीनाम् | स्मृत्यन्तरे च नरमात्रा-१. तदुक्तं यमेन - ' भूमिजं वृक्षजं वापि क्षात्राकं भक्षयन्ति ये ब्रह्मघ्नांस्तान् विजानीयात्— ' इति ॥ F

पृष्ठ 666

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 666 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६२६ मनुस्मृतिः [ एकादश: धिकारेणेह द्विजग्रहणमविवक्षितं ' द्विजश्चान्द्रायणमिति । एवमियं द्विश्लोकी बिडाल-काकेत्यत्रापेक्ष्यते । अतश्चैतेषामप्युच्छिष्टप्राशने बिडालादिवत् । ततोऽस्यां त्रिश्लोक्यां समुद्दिष्टं मूत्रपुरीषं च सर्वेषां प्रतिषिद्धम् । अतश्च यत्क्रव्यादीनां मूत्रपुरीषप्राशने तद्विडाला-दीनामपि ॥ १५५ ॥

हिन्दी — क्रव्याद ( कच्चा मांस खानेवाले बाघ, सिंह, भेड़िया आदि ), ग्राम्य सूकर, ऊँट, मुर्गा, मनुष्य, कौवा और गधा इनको खाकर द्विज पापनिवृत्ति के लिए तत्पकृच्छ्र

व्रत ( ११।२१३ ) करे ॥१५५ ॥

विमर्श- - ग्राम्य सूकर आदि भक्षण करने पर द्विज को पतित होने तथा सान्तपन कृच्छ्र करने को पहले ( ५।१ ९ -२० ) जो प्रायश्चित्त कहा है, वह बुद्धिपूर्वक अनेक बार करने पर तथा यह प्रायश्चित्त अबुद्धिपूर्वक एक बार भक्षण करने पर है, अतः दोनों वचनों में विरोध नहीं है । ब्रह्मचारी को मासिक श्राद्धान्त खाने पर प्रायश्चित्त-मासिकान्नं तु योऽ श्रीयादसमावर्तको द्विजः । स त्रीण्यहान्युपवसेदेकाहं चोदके वसेत् ॥ १५६ ॥

भाष्य — मासिकमेकोद्दिष्टश्राद्धम् । ‘ अकृते सपिण्डीकरणे प्रतिमासं तु वत्सरम् ’ इति । आमावास्यस्य तु मासिकव्यपदेशेऽप्यनुज्ञातत्वात् ' काममभ्यर्थितोऽश्नीयात् ' इति । कुतः प्रायश्चित्तम् । अन्ये त्वभ्यर्थितस्यानुज्ञानादनभ्यर्थ्यमानस्योक्तमेवेत्याहुः । असमावर्तको गुरुकुले तिष्ठन्नर्थाद्ब्रह्मचार्युच्यते । त्र्यहादन्यतरस्मिन्नहन्युदके वसेत्, त्र्यहस्यैव बुद्धौ स्थितत्वात्तर्हि चतुर्थमहस्त-द्दिवसः ॥१५६ ॥

हिन्दी – मासिक श्राद्धान्न को खानेवाला ब्रह्मचर्याश्रमस्थ द्विज तीन दिन उपवास करे तथा एक दिन पानी में रहे ॥ १५६ ॥

ब्रह्मचारी को मधुमांसादि खाने पर प्रायश्चित्त-व्रतचारी तु योऽश्नीयान्मधु मांसं कथञ्चन । स कृत्वा प्राकृतं कृच्छ्रं व्रतशेषं समापयेत् ॥ १५७ ॥

भाष्य — व्रतचारी प्रयुक्तो ब्रह्मचर्याश्रमस्थ एव । कथञ्चन आपद्यपीत्यर्थः । ' प्राणानामेव चात्यय ' इत्यापदिविधानात् असति दोषे न तन्निर्घातार्थमेतत्प्रायश्चित्तम् । किं तर्हि? निमित्तमात्रपर्यवसायि वचनात्क्रियते ।

पृष्ठ 667

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 667 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ६२७ प्राकृतं प्राजापत्यं प्रकृतौ भवं प्राकृतम् । सर्वकृच्छ्राणां प्रकृतित्वादेवमुच्यते । व्रतशेषं समापयेत् अकृतप्रायश्चित्तस्यावशिष्टव्रतसमाप्तावनधिकारमाह ॥१५७ ॥

हिन्दी — जो ब्रह्मचर्यावस्था में रहनेवाले द्विज किसी प्रकार ( अज्ञान से या आपत्ति काल से ) मधु ( शहद ) या मांस का भक्षणकर ले तो वह प्राजापत्य व्रत ( ११।२१० ) करके अपने शेष ब्रह्मचर्य व्रत को पूरा करे ॥ १५७ ॥

मार्जार आदि का जूठा आदि खाने पर प्रायश्चित्त-बिडालकाकाखूच्छिष्टं जग्ध्वा श्वनकुलस्य च । केशकीटावपन्नं च पिबेद्ब्रह्मसुवर्चलाम् ॥ १५८ ॥

भाष्य-- आनुर्मूषकः । अवपन्नमेतत्सम्पर्कदूषितम् । ब्रह्मसुवर्चलां पिष्ट्वोदकेन सह त्वात्॥१५८ ॥

पिबेदेकाहमविशेषात्तेनैव शास्त्रार्थस्य कृत-हिन्दी – मार्जार, कौआ, चूहा, कुत्ता, नेवला इनका जूठा तथा बाल और कीड़े आदि से दूषित अन्न आदि को खाकर उष्ण पानी पीवे ॥१५८ ॥

अभक्ष्यभक्षित पदार्थ का वमन करना-अभोज्यमन्नं नात्तव्यमात्मनः शुद्धिमिच्छता ।

अज्ञानभुक्तं तूत्तार्यं शोध्यं वाप्याशु शोधनैः ॥ १५ ९ ॥

भाष्य — आद्योऽर्धः श्लोकोऽनुवादः । अज्ञातभुक्तशुद्ध्यर्थमित्येतद्विधीयते । समनन्तरं तूत्तार्यं वमितव्यमित्यर्थः । क्षिप्रं वा शोधनैः प्रायश्चित्तैः शोध्यम् । अन्ये तु शोधनानि हरीतक्यादीनि रेचनान्याहुः, गौतमीयं चेदमुदाहरन्ति ‘ अभोज्य-भोजने पुरीषाभाव ' ( २३।२३ ) इति । तदेतदसाधकम् । उपवासेनापि निष्पुरीषत्वोपपत्तेः । तस्मादवान्तौ यथाश्रुतप्राय-श्चित्तमेव वेदितव्यम् ॥१५९ ॥

हिन्दी - अपनी शुद्धि चाहनेवाले को अभक्ष्य अन्नादि नहीं खाना - पीना चाहिए, अज्ञानपूर्वक खाये हुए उन पदार्थों का वमन कर देना चाहिये ( और उसके असम्भव होने पर ) शुद्धिकारक प्रायश्चित्तों से शुद्धिकर लेनी चाहिए ॥ १५ ९ ॥

पृष्ठ 668

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 668 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६२८ मनुस्मृतिः

एषोऽनाद्यादनस्योक्तो व्रतानां विविधो विधिः ।

स्तेयदोषापहर्तॄणां व्रतानां श्रूयतां विधिः ॥ १६० ॥

भाष्य — व्रतानामनाद्यादनस्याभक्ष्यभक्षणस्य । [ एकादश: स्तेयं तद्दोषशमस्तमपहरन्ति यानि व्रतानि तेषामिदानीं विधिरुच्यते ॥ १६० ॥

हिन्दी— ( भृगुजी महर्षियों से कहते हैं कि ) अभक्ष्य भक्षण करने पर प्रायश्चित्तों के इस ( ११।१४५-१५९ ) विविध विधान को ( मैंने कहा; अब चोरी के दोष को नष्ट

करनेवाले प्रायश्चित्तों के विधान को ( ११।१६१ = १६५ ) आपलोग सुनें ॥१६० ॥

धान्यादि चुराने पर प्रायश्चित्त—

धान्यान्नधनचौर्याणि कृत्वा कामाद्विजोत्तमः ।

स्वजातीयगृहादेव कृच्छ्राब्देन विशुध्यति ॥ १६१ ॥

भाष्य — द्विजोत्तमग्रहणं प्रदर्शनार्थं क्षत्रियादीनामपि । -द्विजोत्तमशब्दसन्निपाताच्च स्वजातीयगृहादिति ब्राह्मणगृहाद्विज्ञायते । तेनैत-दुक्तं भवति । सर्व एव वर्णा ब्राह्मणगृहात् धनं हृत्वा कृच्छ्राब्देन शुध्येयुः । धनग्रहणात्सर्वस्मिन् धने सिद्धे ' धान्यान्न ' ग्रहणं सद्धान्यार्थम् । अल्पसाराणामन्यं विधिं वक्ष्यति । अतः सारभूतप्रधानद्रव्यापहरणे इदं विज्ञायते । “ तेषां हि परस्परद्रव्यापहरणे ब्राह्मणस्य तदीयधनापहारे कतरत्प्रायश्चित्तम् । ” उच्यते । हिंसाप्रायश्चित्तवत्तुर्याष्टमादिभागकल्पना कर्तव्या । क्षत्रियस्य धने त्रीन्, वैश्यस्य सार्धं, शूद्रस्य द्वाविंशतिरात्रं वा । “ कियत्परिमाणे धान्येऽपहृते ” । दशभ्यः कुंभेभ्यः किञ्चिदूने, महत्त्वात्प्रायश्चित्तस्य । धनमप्येवं कालं न कल्पनेति विज्ञेयम् । कामादिति श्लोकपूरणम् । न ह्यकामस्य परधनहरणसम्भवः । धान्यं व्रीह्यादि तदेवापहृतम् । अन्नं सिद्धम् ।

धान्यादीनां प्रत्येकं हरणे त्र्यब्दं कृच्छ्रम् ।

केचिच्च समुदायहरणे प्रायश्चित्तमिच्छन्ति, गरीयो ह्येतत् ॥१६१ ॥

हिन्दी- - ब्राह्मण ब्राह्मण के घर से धान्य, अन्न आदि धन को ज्ञानपूर्वक चुराकर

एक वर्ष तक प्राजापत्य व्रत ( ११।२१० ) करने से शुद्ध ( दोषरहित ) होता है ॥१६१ ॥

पृष्ठ 669

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 669 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ६२ ९ विमर्श – यह प्रायश्चित्त देश, काल, चोरित द्रव्य का परिमाण मूल्य तथा स्वामी एवं चोर के गुणागुण का विचारकर न्यूनाधिक करना चाहिए । तथा सजातीय द्विज ( ब्राह्मणादि तीनों वर्ण ) का धान्यादि चुराने पर भी यही प्रायश्चित्त समझना चाहिए । इसी प्रकार आगे भी समझना चाहिये । मनुष्य आदि के चुराने पर प्रायश्चित्त-मनुष्याणां तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च । - किसी कूपवापीजलानां च शुद्धिश्चांद्रायणं स्मृतम् ॥ १६२ ॥

भाष्य – मनुष्याणां दासानाम् । स्त्रीणां दासीनाम् । क्षेत्रं भूभागो व्रीह्यादिधान्यो-त्पत्तिस्थानम् । कूपवाप्योर्जलशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । उद्धृतोदकस्येरणादि-स्थस्यापहरणे एतद्भवति । जलग्रहणाच्छुष्कयोः कूपवाप्योर्विध्यन्तरम् । वापी खात तडागे च ॥ १६२ ॥

हिन्दी - मनुष्य, स्त्री, खेत, घर, कुएँ तथा बावड़ी ( अहरा, पोखरा आदि सिंचाई के साधनभूत जलाशय ) के सम्पूर्ण पानी को चोरी करने पर ( मनु आदि महर्षियों ने ) चान्द्रायण ( ११।२१५-२१९ ) व्रत से शुद्धि बतलायी है ॥१६२ ॥

अल्पमूल्य की वस्तु चुराने पर प्रायश्चित्त-द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वाऽन्यवेश्मनि । चरेत्सान्तपनं कृच्छ्रं तन्निर्यात्यात्मशुद्धये ॥ १६३ ॥

भाष्य – अल्पसाराणि न चिरमवतिष्ठन्ते, स्वल्पमूल्यानि च मृन्मयानि स्थाली-पिठरा दीनि दारुमयानि द्रोणाढकादीनि अयोमयानि लेपनीकुद्दालकादीनि । वेश्मनीति गृहस्थितापहारे भूयान् दोषः । न तथा खलक्षेत्रादिगते । निर्यात्य दत्वा । सर्वशेषश्चायं, विशेषाभावात् । यत्र त्वपहृतं दातुमशक्यं तत्र द्वि श्चित्तम् ॥१६३ । तत्र द्विगुणं प्राय-हिन्दी - दूसरे के घर से थोड़े मूल्य ( तथा प्रयोजन ) की वस्तु को चुराकर अपनी शुद्धि के लिए चुरायी हुई वस्तु उसके स्वामी को देकर सान्तपन कृच्छ्र ( ११।२११ ) व्रत करे ॥१६३ ॥

मिठाई, सवारी आदि चुराने पर प्रायश्चित्त-भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च ।

पुष्पमूलफलानां च पञ्चगव्यं विशोधनम् ॥ १६४ ॥

पृष्ठ 670

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 670 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६३० मनुस्मृतिः ' ' [ एकादश: भाष्य- - यानं गन्त्र्यादि । शय्या खट्वादि । आसनं बृस्यासंदीपट्टादि । भक्ष्यभोज्ययोः खरविशदतद्वैपरीत्येन भेदो विज्ञेयः । भक्ष्यं मोदकशष्कुल्यादि भोज्यं यावकादि ।

पंचगव्यं प्रसिद्धम् ।

अत्राप्येकाहमेव ॥१६४ ॥

हिन्दी — भक्ष्य ( मिठाई - लड्डू आदि ), भोज्य ( खीर आदि ), सवारी ( गाड़ी, रथ, पालकी, रेक्सा, सायकिल, मोटर आदि ), शय्या, आसन, फूल, मूल और फल; इन्हें I 7 चुराने पर पञ्चगव्य पीने से शुद्धि ( पापनिवृत्ति ) होती है ॥ १६३ ॥

विमर्श — चोरित पदार्थ - मूल्य तथा उपयोग आदि के अनुसार पूर्वोक्त ( ११।१६१ ) विमर्श के अनुसार यहाँ भी प्रायश्चित्त में ( न्यूनाधिक रूप ) परिवर्तन होगा । नीलार तृण- काष्ठ आदि चुराने पर प्रायश्चित्त-तृणकाष्ठद्रुमाणां च शुष्कान्नस्य गुडस्य च । चेलचर्मामिषाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम् ॥ १६५ ॥

भाष्य- -तृणादीनां पूर्वस्मात् यानादेरधिकहरणे प्रायश्चित्तमेतत् । काष्ठमघटितं वंशस्तंभादि, द्रुमसाहचर्यात् । द्रुमो वृक्षः । शुष्कान्नं तण्डुलादि भ्रष्टयवा वा । गुडग्रहणं स्वविकारार्थम् । तेन खण्डमत्स्यण्डिकादेर्ग्रहणम् । चैलं वस्त्रं बहूनां ‘ उत्तमानां च वाससाम् ' । प्रागुक्तेन धनग्रहणेन कृच्छ्रादेः ।

चर्म कवचम् ।

मांसमामिषम् ॥१६५ ॥

हिन्दी – तृण, लकड़ी, पेड़, सूखा अन्न ( गेहूँ, चना, चावल आदि ), गुड़, कपड़ा, चमड़ा और मांस; इसके चुराने पर तीन रात उपवास करे ॥१६५ ॥

मणि, मोती आदि चुराने पर प्रायश्चित्त-मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च ।

अयःकांस्योपलानां च द्वादशाहं कणान्नता ॥ १६६ ॥

भाष्य — स्वल्पबहुत्वापेक्षया च कालह्रासः सकृदावृत्तौ च ॥१६६ ॥

-हिन्दी – मणि ( पन्ना, माणिक्य आदि ) मोती, मूँगा, ताँबा, चाँदी, लोहा, कांसा और पत्थर, इनको चुराकर बारह दिन तक अन्न का कण ( खुद्दी ), ही खावे ॥१६६ ॥