मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 711–720

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 711–720

पृष्ठ 711

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 711 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता श्लिष्यन्ति एवमेवं विदि पापं कर्म न श्लिष्यतीति ' ( छान्दोग्य ० ४।१४।३ ) । ६७१ एधो दार्विन्धनम् । यथा शुष्कदारु चाग्नौ क्षिप्तं क्षिप्तं दह्यते एवं ज्ञानमग्रि-रिव पापस्य दाहकविनाशयामान्यादेवमुच्यते ।

वेदविदिति ज्ञानं विशिष्यते । तेन तर्ककलाकाव्यादिज्ञानमपास्तं भवति ॥ २४५ ॥

हिन्दी — जिस प्रकार अग्नि अपने तेज ( दाहकर शक्ति ) से काष्ठादि समीपवर्ती पदार्थों को तत्काल जला देती है, उसी प्रकार वेदज्ञाता ब्राह्मण अपने ज्ञानरूप अग्नि से सभी पापों को नष्ट कर देता है ॥२४५ ॥

इत्येतदेनसामुक्तं प्रायश्चित्तं यथाविधि ।

अत ऊर्ध्वं रहस्यानां प्रायश्चित्तं निबोधत ॥ २४६ ॥

भाष्य-–पूर्वोत्तरप्रकरणाभिसम्बन्धार्थः ॥२४६ ॥

हिन्दी— ( भृगुजी महर्षियों से कहते हैं कि – ब्रह्महत्या आदि ) पापों का यह ( ११।७१-२४५ ) प्रायश्चित्त विधिपूर्वक ( मैंने कहा, यहाँ से आगे ( ११।२४७-२६४ ) रहस्यों ( गुप्त पापों ) के प्रायश्चित्त को ( आप लोग ) सुनें ॥२४६ ॥

विमर्श - ' इस श्लोक को गोविन्दराज ने नहीं लिखा है, किन्तु मेधातिथि ने तो लिखा है ' ऐसा मन्वर्थमुक्तावलीकार का कथन है । गुप्त पापों का प्रायश्चित्त—

सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास्तु षोडश ।

अपि भ्रूणहणं मासात्पुनंत्यहरहः कृताः ॥ २४७ ॥

भाष्य — मुखनासिकासञ्चारी वायुः प्राणस्तस्यायामो निरोधः । स चोभयथा प्राणप्रवृत्तेर्बहिः क्रमतोऽपानप्रवृत्तेर्वा यद्रेचकाख्यं प्रसिद्धम् । व्याहृतयः सप्त । प्रणव ओंकारः । व्याहृतिभिः प्रणवेन च सह प्राणायामाः कर्त्तव्या इति । षोडशेत्यावृत्तिसंख्यानम् कीदृशः सहभावः । केचिदाहुः । प्राणायामं कृत्वा व्याहृतिः प्रणवजपः प्रत्यावृत्तिं कर्त्तव्यः । अन्येत्वाहुः । श्वासनिरोधकालेध्यातव्याः । किंपरिमाणः प्राणायामानां कालः । यावता नातिमहती श्वासनिरोधनपीडा जायते ।

पृष्ठ 712

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 712 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६७२ मनुस्मृतिः ' श [ एकादश: कुम्भकरेचकपूरकाश्च प्राणायामाः स्मर्यन्ते, न श्वासनिरोधमात्रम् । यथाऽप्रमाणं नासिद्धेरिति, असाध्यतयैव परिमाणानाम् । fisy अपि भ्रूणहनमपि शब्दात्तत्समेषु ॥२४७ ॥

हिन्दी —–व्याहृति तथा प्रणव ( ओंकार ) से युक्त सोलह प्राणायाम प्रतिदिन एक मास तक करने से ब्रह्मघाती को भी ( ' अपि ' शब्द से आदिदेशिक ब्रह्महत्या के प्रायश्चित्त के अधिकारी को भी ) शुद्ध कर देते हैं ॥ २४७ ॥

मद्यपान का प्रायश्चित्त-कौत्सं जप्त्वाप इत्येतद्वासिष्ठं च प्रतीत्यृचम् ।

माहित्रं शुद्धवत्यश्च सुरापोऽपि विशुध्यति ॥ २४८ ॥

भाष्य — कुत्सेन ऋषिणा दृष्टं प्रोक्तं कौत्सम् । ' अपनः शोशुचदघम् ' ( ऋग्वेद १।९ ७।१ ) इत्यष्टर्चं बहवृचे पठ्यते । वासिष्ठं च प्रतीत्यृचं तिस्र ऋच: समाहृतास्त्यृचम् । प्रतीतिसूक्तादिप्रतीकार्थं चेति । ‘ प्रतिस्तोमेभिरुषसं वसिष्ठा ' ( ऋग्वेद ७।८०।१ ) इत्येतत् । ‘ माहित्रं महित्रीणाम् ’ इति ( ऋग्वेद १०।१८५।१ ) महितृशब्दोऽस्मिन् सूक्तेऽ-स्तीति विमुक्तादिप्रक्षेपात् । ये तु ' माहेन्द्रमिति पठन्ति तेषां ' महां इन्द्रो य ओजसे ' ( ऋग्वेद ८।६।१ ) इत्यष्टचत्वारिंशतं पयःसूक्तमाहुः ।

शुद्धवत्यश्च ‘ एतोन्विन्द्रं स्तवां शुद्धं शुद्धेन ' ( ऋग्वेद ८।९५।९ ) इति ।

अत्रापि शब्दस्तत्समानार्थः ॥२४८ ॥

हिन्दी - कौत्स ऋषि से देखा गया ' अप न शोशुचदधम् ' यह सूक्त, वसिष्ठ ऋषि से देखा गया ‘ प्रतिस्तोमेभिरुषसं वसिष्ठा ' यह ऋचा, माहित्र ' माहित्रीणामवोऽस्तु ' सूक्त तथा शुद्धवती ' एतोन्विन्द्रं स्तवाम शुद्धम् ' इन तीन ऋचाओं को प्रतिदिन १६-१६ बार ( एक मास तक ) जपकर मदिरा पीनेवाला भी ( ' अपि ' शब्द से आतिदेशिक मदिरापान के प्रायश्चित्त का अधिकारी भी ) शुद्ध हो जाता है ॥ २४८ ॥

सुवर्णस्तेय का प्रायश्चित्त—

सकृज्जप्त्वाऽस्य वामीयं शिवसङ्कल्पमेव च ।

अपहृत्य सुवर्णं तु क्षणाद्भवति निर्मलः ॥ २४ ९ ॥

भाष्य — अत्र सकृत्ग्रहणात् पूर्वत्र पाठाावृत्तिः प्रतीयते । सा च समाचारादन्यत्र दर्शनाच्च । ‘ त्रिर्जपित्वाऽधमर्षणमि'त्यत्रापेक्षायामधिकृतेन सम्बन्धः । ‘ अस्य वाम’शब्दोऽस्मिन् सूक्तेऽस्तीति ' मतौच्छ: सूक्तनाम्नोरिति ' ( पाणि ० सू ०

पृष्ठ 713

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 713 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ६७३ ५।२।५ ९ ) शब्दव्युत्पत्तिः । ' अस्यवामस्य पलितस्य होतुरिति ' ( ऋग्वेद १ | १६४।१ )

द्वापञ्चाशदृचं सूक्तम् ।

शिवसङ्कल्पमपि ' यज्जाग्रतोदूरमुदैति ' इति वाजसनेयषडृचम् ॥ २४ ९ ॥

हिन्दी - सुवर्ण को चुरानेवाला ब्राह्मण ' अस्त वामीय ' ‘ अस्य वामस्य पलितस्य ' इस सूक्त को ' और वाजसनेयक में पठित ' यज्जाग्रतो दूरमुदैति........ ' इस शिवसङ्कल्प को एक बार भी ( एक मास तक ) जपकर तत्काल दोषरहित हो जाता है ॥२४९ ॥

गुरुपत्नी सम्भोग का प्रायश्चित्त—

हविष्यान्तीयमभ्यस्य न तमं ह इतीति च ।

जपित्वा पौरुषं सूक्तं मुच्यते गुरुतल्पगः ॥ २५० ॥

भाष्य - प्रतीकार्थो द्वितीय इतिकरणः पदार्थविपर्यासकृत् । ततो मन्त्रस्वरूप-ग्रहणमिति वेत्यत्र लभ्यते । पौरुषं ' सहस्रशीर्षा पुरुष ' ( ऋग्वेदे १०।९ ०।१ ) इति षोडशर्चं सूक्तम् ॥२५० ॥

हिन्दी – ' हविष्पान्तीय ' ( हविष्पान्तमजरं स्वर्विदि ) इत्यादि उन्नीस ऋचाओं को ' नममंह ' ( नतमंहो न दुरितम् ) इत्यादि आठ ऋचाओं को, ' इति ' ( ' इति वा इति मे मन: ’ तथा ‘ शिवसङ्कल्पमस्तु ’ यह सूक्त द्वय ) और पुरुषसूक्त ( सहस्र शीर्षापुरुष: ' आदि १६ मन्त्र ) शीर्षापुरुषः ' आदि १६ मन्त्र ) को एक मासतक प्रतिदिन ( १६-१६ बार ) जपकर गुरुपत्नी के साथ सम्भोग करनेवाला पाप से छूट जाता है ॥ २५० ॥

स्थूल तथा सूक्ष्म पापों का प्रायश्चित्त—

एनसां स्थूलसूक्ष्माणां चिकीर्षन्नपनोदनम् ।

अवेत्यृचं जपेदब्दं यत्किञ्चेदमितीति वा ॥ २५१ ॥

भाष्य — अर्वाङ्महापातकेभ्य एनांसि स्थूलसूक्ष्माण्युच्यन्ते उपपातकादीनि । तेषामपनोदनं चिकीर्षन् अवेत्यृचं जपेदब्दम् । अवेत्यवशब्देन प्रतीकेन ' अवते हेळोवरुण नमोभि: ' ( ऋग्वेद १।२४ । १४ ) इति लक्ष्यते, पापप्रमोचनलिङ्गत्वात् । न त्वतत्संदुहेणायत इति ' यत्किञ्चेदं वरुण दैव्ये जन ' ( ऋग्वेद ७।८ ९ ।५ ) इति एषाम् ॥ २५१ ॥

हिन्दी — स्थूल ( ब्रह्महत्यादि महापातक - ११।५३ ) तथा सूक्ष्म गौहत्यादि उप-पातक — ११।५८-६५ ) पापों की शुद्धि चाहनेवाला मनुष्य ' अव ' ते हेलो वरुण नमोभि: ' इस ऋचा को या ' यत्किञ्चेदं ' ' यत्किञ्चेदं वरुण देव्यै जने ' इस ऋचा को या ‘ इति ’ ' इति वा इति मे मन: ' इस सूक्त को एक वर्ष तक प्रतिदिन १-१ बार जपे ॥ २५१ ॥

पृष्ठ 714

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 714 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६७४ मनुस्मृतिः अग्राह्य दान लेने आदि का प्रायश्चित्त-[ एकादश:

प्रतिगृह्याप्रतिग्राह्यं भुक्त्वा चान्नं विगर्हितम् ।

जपंस्तरत्समंदीयं पूयते मानवत्र्यहात् ॥ २५२ ॥

भाष्य- - अप्रतिग्राह्यं मद्यादि यदप्यप्रतिग्राह्यं पापकर्मणः सुवर्णादि तदग्राह्य-मेव | विगर्हितमन्नं चतुर्विधं स्वभावकालपरिग्रहसंसर्गदुष्टम् । ' तरत्समं दीधावति ’

( ऋग्वेद ९ ।५८।१ ) पावमानीषु चतुष्टयम् ॥ २५२ ॥

हिन्दी – अग्राह्य दान लेकर तथा अभक्ष्य का भक्षणकर मनुष्य ' तरत्समन्दीयं ’ तरत्समन्दी धावति ' इन चार ऋचाओं को तीन दिन तक जपकर उस पाप से छूट जाता है ॥ २५२ ॥

विविध पापों का प्रायश्चित्त-सोमादौद्रं तु बह्वेनाः समामभ्यस्य शुध्यति ।

स्रवन्त्यामाचरन्स्नानमर्यम्णामिति च तृचम् ॥ २५३ ॥

भाष्य — ‘ सोमा रुद्रा धारयेथामस्त्रम् ' इति ( ऋग्वेद ६।७४।१ ) चतस्रो यज्ञं च भरणानिन्द्रियं चेति ऋक् । समां संवत्सरम् । चाह्वान: ।

इदं लिङ्गं यदुक्तं क्वचित्तन्त्रेणापि प्रायश्चित्तमस्तीति ।

स्स्रवन्त्यामिति तडागसरसी निवर्तेते ॥ २५३ ॥

हिन्दी — बहुत पापों को करनेवाला मनुष्य ' सोमारौद्र ' ( सोमारुद्रा धारयेथामसूर्यम् ) इन चार ऋचाओं को, ‘ अर्यमणम् ' ( अर्यमणं वरुणं मित्रं च ) इन तीन ऋचाओं को नदी में स्नानकर ( एक मास तक प्रत्येक का जपकर ) शुद्ध हो जाता है ॥२५३ ॥

विमर्श — बहुत से पापों को करके इस प्रायश्चित्त को एक बार नहीं करना चाहिये; किन्तु जिने पाप हों, उतनी बार इस प्रायश्चित्त को करना चाहिये । जल में मल - मूत्र त्याग करने आदि का प्रायश्चित्त— अब्दार्थमिन्द्रमित्येतदेनस्वी सप्तकं जपेत् । ॥ १ अप्रशस्तं तु कृत्वाऽप्सु मासमासीत भैक्षभुक् ॥ २५४ ॥

भाष्य- –‘इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निम् ' ( ऋग्वेद १।१०६।१-७ ) इत्येतत्सप्तकम् । अब्दार्थं षण्मासान् । जपेदेनस्वीत्यविशेषात्सर्वैनसाम् । अप्रशस्तं मैथुनं तत्र पुरीषोत्सर्गे वा । तदप्सु कृत्वा मासं भैक्षाहारो भवेत् ॥ २५४ ॥

पृष्ठ 715

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 715 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ६७५ हिन्दी – पापी ( किसी पाप - विशेष का उल्लेख नहीं होने से सर्वविध पाप को करनेवाला ) मनुष्य ‘ इन्द्रं ’ ( इन्दं मित्रं वरुणमग्निम् ) इत्यादि सात ऋचाओं को ६ मास तक प्रति - दिन जप करे तथा जल में मल - मूत्र का त्यागकर एक मासतकं भिक्षा माँगकर भोजन करे ॥२५४ ॥

मन्त्रैः शाकलहोमीयैरब्दं हुत्वा घृतं द्विजः ।

सुगुर्वप्यपहंत्येनो जप्त्वा वा नम इत्यृचम् ॥ २५५ ॥

भाष्य — ‘ देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि ' ( वाजस ० ८।१३ ) इत्येवमादयोऽष्टौ मन्त्राः शाकलहोमीयाः । तैर्घृतमब्दं हुत्वा गुर्वप्यपहन्त्यैनः । सर्वमहापातकान्यपीत्यर्थः । जपित्वा ‘ नमो रुद्राय तवसे कपर्दिन ' ( वाजस ० ७ अ ० ) इत्येवं मन्त्रं संवत्सर-मेवमेतां सिद्धिमाप्नुयात्, अन्तरेणापि शाकलहोमम् । तदिदं वैकल्पिकं जपकर्म-पूर्वेण शाकलमन्त्रहोमेन प्रायश्चित्तम् ।

अन्येन वा जपित्वा वामन इत्यृचम् । सा तु शिष्टेभ्यः सुगमयितव्या ॥२५५ ॥

हिन्दी — द्विज ( ' देवकृतस्य ' इत्यादि ) शाकल होममन्त्रों से एक वर्षतक प्रतिदिन घी का हवनकर अथवा ' नमः ' ( नम इन्द्रश्र ) इस ऋचा को एक वर्ष तक जपकर बड़े पाप को भी नष्ट कर देता है ॥ २५५ ॥

महापातकादि का प्रायश्चित्त-महापातकसंयुक्तोऽनुगच्छेद्गाः समाहितः ।

अभ्यस्याब्दं पावमानीर्भैक्षाहारो विशुद्धयति ॥ २५६ ॥

भाष्य — महापातकसंयुक्त इति पूर्वपदार्थसंख्याविशेषप्रतिपत्तिरनेनापीति गम्यते । एकैकस्य लघुनः प्रायश्चित्तविधानमनेकेनापि युक्तम् । पावमान्यः कृत्स्नमेव मण्डलं दाशतयं ' स्वादिष्ठया मदिष्ठया ' ( ऋग्वेद ९ ।१।१ ) इत्यारभ्य ‘ यत्ते राजञ्छृतं हविः ' ( ऋग्वेद ९ ।११४।४ ) इत्यन्तम् । गवामनुगमनं नानुव्रज्यामात्रम् । किं तर्हि? परिचर्या । सा च गोघ्नप्रायश्चित्ताद-नुसंधेया ॥२५६ ॥

हिन्दी - महापातक ( ब्रह्महत्या - ११।५३ ) से युक्त मनुष्य जितेन्द्रिय होकर एक वर्ष तक गौओं के पीछे - पीछे चलते ( ११।१०७ - ११३ के अनुसार उनकी सेवा करते ) हुए भिक्षान्न का भोजन करने से तथा ' पावमानी ' ( यः पावमानीरध्येति इत्यादि ) ऋचाओं का प्रतिदिन अभ्यास ( जप ) करने से शुद्ध ( पापरहित - निर्दोष ) हो जाता है ॥२५६ ॥

पृष्ठ 716

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 716 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६७६ मनुस्मृतिः

अरण्ये वा त्रिरभ्यस्य प्रयतो वेदसंहिताम् ।

मुच्यते पातकैः सर्वैः पराकैः शोधितस्त्रिभिः ॥ २५७ ॥

भाष्य — महापातकसंयुक्तस्यैव प्रायश्चित्तान्तरमेतत् । [ एकादश: वेदसंहितां मन्त्रब्राह्मणम् । ' षट्त्रिंशद्रात्रमुपोष्य ' इति संहितामरण्ये जपन् प्रमुच्यते ॥२५७ ॥

हिन्दी — अथवा तीन ‘ पराक ' कृच्छ्रव्रत ( ११।२१४ ) से शुद्ध होकर वन में ( मन्त्र - ब्राह्मणरूप ) वेदसंहिता का तीन बार अभ्यास ( पाठ ) कर बाह्य ( शारीरिक ) तथा आभ्यन्तर ( मानसिक ) शुद्धियुक्त मनुष्य सब महापातकों से मुक्त हो जाता है ॥ २८७ ॥

त्र्यहं तूपवसेद्युक्तस्त्रिरह्नोऽभ्युपयन्नपः ।

मुच्यते पातकैः सर्वैस्त्रिर्जपित्वाऽघमर्षणम् ॥ २५८ ॥

" भाष्य – ' ' अपोऽभ्युपयन् ', ' जपित्वाऽघमर्षणमि ' ति सम्बन्धः ।

अतश्चान्तर्जलं जपसिद्धिः । एवं स्मृत्यन्तरानुग्रहः ।

अघमर्षणमंत्रविशेषस्तृच उक्त: ॥२५८ ॥

हिन्दी - तीन दिन तक उपवास तथा त्रिकाल ( प्रायः, मध्याह्न तथा सायंकाल ) स्नान करता हुआ और जल में डूब ( गोता लगा ) कर ही ' अघमर्षण ' ( ऋतञ्च सत्यं च ) इस सूक्त का तीन बार जपकर मनुष्य सब पापों से छूट जाता है ॥२५८ ॥

अघमर्षण मन्त्र की प्रशंसा-यथाश्वमेधः क्रतुराट् सर्वपापापनोदनः ।

तथाऽघमर्षणं सूक्तं सर्वपापापनोदनम् ॥ २५ ९ ॥

भाष्य — स्तुत्यर्थः श्लोकः ॥२५९ ॥

हिन्दी - जिस प्रकार सब यज्ञों का राजा अश्वमेध यज्ञ सब पापों को नष्ट करने-वाला है, उसी प्रकार ' अघमर्षण ' सूक्त ( ' ऋतं च सत्यं च ' यह मन्त्र ) सब पापों को नष्ट करनेवाला है ॥२५९ ॥

ऋग्वेद प्रशंसा–

हत्वा लोकानपीमांस्त्रीनश्नन्नपि यतस्ततः ।

ऋग्वेदं धारयन्विप्रो नैनः प्राप्नोति किञ्चन ॥ २६० ॥

भाष्य — इदमपि स्तुतिः । ऋग्वेदधारिणो रहस्यप्रायश्चित्तार्था ।

अन्ये तु ‘ महापातकसंयुक्त ' इत्यारभ्य रहस्यार्थमपीच्छन्ति ॥२६० ॥

TTVE

पृष्ठ 717

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 717 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] -' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ६७७ हिन्दी — इन तीनों ( स्वर्ग, मर्त्य तथा पाताल ) लोकों की हत्याकर तथा जहाँ कहीं ( महापातकी आदि वर्जित लोगों के यहाँ ) भी भोजन करनेवाला ऋग्वेद को धारण ( अभ्यास ) करता हुआ ब्राह्मण किसी भी दोष से लिप्त नहीं होता ॥ २६० ॥

ऋग्वेदादि के अभ्यास से सर्वपाप मुक्ति-S

ऋक्संहितां त्रिरभ्यस्य यजुषां वा समाहितः ।

साम्नां वा सरहस्यानां सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २६१ ॥

भाष्य-ऋगादिविशेषणात् ब्राह्मणनिवृत्तिः ।

रहस्यानि सामान्यारण्यकाधीतानि ॥ २६१ ॥

हिन्दी - मन्त्र - ब्राह्मणात्मक ( ब्राह्मण - सहित मन्त्रभाग को, केवल मन्त्रभाग को ही नहीं ) ऋग्वेद को, अथवा ( मन्त्र - ब्राह्मणसहित ) यजुर्वेद को, अथवा ब्राह्मणोपनिषद् के सहित समाहितचित्त होकर तीन बार अभ्यास ( पाठ ) करके सब पापों से छूट जाता है ॥२६१ ॥

यथा ममाहृदं प्राप्य क्षिप्तं लोष्टं विनश्यति ।

तथा दुश्चरितं सर्वं वेदे त्रिवृति मज्जति ॥ २६२ ॥

भाष्य — त्र्यवयवस्त्रिवृत् । एककार्यत्वादवयवव्यवहारात् वेदो वेदान्तरस्या-वयवः॥२६२ ॥

हिन्दी — जिस प्रकार महाह्रद ( बड़े जलाशय ) में गिरा हुआ ( मिट्टी का ) ढेला ( पिघलकर ) नष्ट हो जाता है, उसी प्रकार ' त्रिवृत् ' ( ११।२६३ ) वेद में सब नष्ट हो जाते हैं ॥२६३ ॥

' त्रिवत् ' का लक्षण–

ऋचो यजूंषि चाद्यानि सामानि विविधानि च ।

एष ज्ञेयस्त्रिवृद्वेदो यो वेदैनं स वेदवित् ॥ २६३ ॥

भाष्य — तत्त्र्यवयवं दर्शयति । आद्यानि मुख्यानीत्यर्थः ।

‘ अन्यानि ' ब्राह्मणाध्येयानि च पठितानि । अथवा पदक्रमितानि ।

विविधानि सामानि ग्राम्यारण्यविभागेन ॥ २६३ ॥

हिन्दी – ऋग्वेद के मन्त्र; यजुर्वेद के मन्त्र और ( बृहद्रथन्तर आदि ) अनेकविध सामवेद; इन तीनों के पृथक् - पृथक् मन्त्र तथा ब्राह्मण भागरूप ' त्रिवृत् ' वेद को जानना चाहिए, जो इसे जानता है, वही वेदज्ञाता है ॥ २६३ ॥

पृष्ठ 718

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 718 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६७८ मनुस्मृतिः

आद्यं यत्त्र्यक्षरं ब्रह्म त्रयी यस्मिन्प्रतिष्ठिता ।

स गुह्येोऽन्यस्त्रिवृद्वेदो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ २६४ ॥

[ एकादश: इति मानवे धर्मशास्त्रे भृगुप्रोक्तायां संहितायां एकादशोऽध्यायः ( ॥ ११ ॥

भाष्य— त्र्यक्षरमक्षरत्रयसमाहार ओंकारः । आद्यं ब्रह्म गुह्यम् । रहस्याधिकारे यथावदुपदिष्टत्वाच्छब्दब्रह्मरूपतयोपासनकर्मत्वेन विहितः । परमात्मवाचकतया वा ‘ गुह्यो ’, न त्वज्ञाताक्षरत्वेन । स हि लोकप्रसिद्ध ओमित्यभ्युपगमः । त्रयी यस्मिन्नेषा सङ्कुचिता । सर्वाणि वर्णानीत्येवमादि । तस्योपासना पुरस्तादुक्तेति एव‘मोमित्येतदक्षरमुपासीते’ति ( छान्दोग्य १।१।१ ) । पूर्वश्लोके मन्त्रार्थवेदनेन वेदत्वमुक्तमनेन वेदान्तज्ञानम् । कर्मवेदनं त्वध्ययनविध्या-क्षिप्तमेवेति प्रसिद्धम् ॥२६४ ॥

इति श्रीभट्टवीरस्वामिसूनुमेधातिथिविरचिते मनुभाष्ये एकादशोऽध्यायः ॥ हिन्दी — सब वेदों का आदि सारभूत जो तीन अक्षरों ( अकार उकार तथा मकार ) वाला ब्रह्म ( प्रणव अर्थात् ' ॐ ' ) है और जिसमें त्रयी ( ऋग्वेद, यजुर्वेद तथा साम-वेद ) प्रतिष्ठित है, वही दूसरा ‘ त्रिवृत् ’ वेद अर्थात् प्रणव ' ॐ ' गोपनीय है; जो उसको ( स्वरूप तथा अर्थ से ) जानता है, वही वेदज्ञाता है ॥२६४ ॥

[ एष वोऽभिहितः कृत्स्नः प्रायश्चित्तस्य निर्णयः । निःश्रेयसं धर्मविधिं विप्रस्येमं निबोधत ॥ १४ ॥ ]

[ हिन्दी— ( भृगुजी महर्षियों से कहते हैं कि ) यह ( मैंने ) प्रायश्चित्त के समस्त निर्णय को आप लोगों से कहा, अब ब्राह्मण के इस मोक्षविधान को ( आप लोग ) सुनें । ] [ पृथक् ब्राह्मणकल्पाभ्यां स हि वेदस्त्रिवृत्स्मृतः ॥१५ ॥ ]

[ हिन्दी- ब्राह्मण तथा कल्प से पृथक् यह ' त्रिवृत् ' वेद कहा गया है ॥ १५ ॥ ]

मानवे धर्मशास्त्रेऽस्मिन् प्रायश्चित्तादिनिर्णयः ।

त्रिपाठिनः कृपादृष्ट्यैकादशे पूर्णतां गतः ॥ ११ ॥

केही

पृष्ठ 719

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 719 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

॥ अथ द्वादशोऽध्यायः ॥ 66

महर्षियों का भृगुजी से प्रश्न-चातुर्वर्ण्यस्य कृत्स्नोऽयमुक्तो धर्मस्त्वयाऽनघ ।

कर्मणां फलनिर्वृत्तिं शंस नस्तत्त्वतः पराम् ॥ १ ॥

भाष्य — आद्योऽर्धः श्लोकः शास्त्रार्थपरिसमाप्तिदर्शनेनाधिकांक्षानिवृत्त्यर्थः । कृत्स्नग्रहणं सम्मानार्थम् । एतावन्त: स्मार्ता धर्मा यस्मिन् शास्त्रे, रहस्यपर्यन्त उपदिष्टाश्च । शिष्यमुखेनाचार्यस्यैव कृत्स्नकारिता शास्त्रस्य प्रतिपाद्यते न विवक्षिता । नात्र शिष्या-चार्यं वस्तुतः प्रतिप्रत्तव्यम् । ग्रन्थकार एवेमं ग्रन्थमेवं विभजति । धर्मशब्दश्च कर्तव्यता-वचनो विधिप्रतिषेधसमूहमनुवदति । तेन कर्मफलसम्बन्धोऽनुक्त इति इत ऊर्ध्वं प्रतिपाद्यते । कृत्स्नो धर्म उक्तस्त्वया । विधिप्रतिषेधापेक्षया वचनमुपपन्नं भवति । “ कस्य पुनः कर्मणः फलसम्बन्धी जिज्ञास्यते येनोच्यते कर्मणां फलनिर्वृत्तिं शंसेति । यावता यावन्ति तावन्नित्यानि शास्त्रनोदितत्वादेव क्रियन्ते न तेषां फलमभि-संधेयम् । न हि तानि फलार्थानि । यान्यनित्यानि तत्रापि प्रतिकर्म प्रायशः फलान्युक्ता-न्येव ‘ वारिदस्तृप्तिमाप्नोति ’ ' स्वर्गायुश्च इत्यादीनि च । यत्रापि नोक्तमिव मन्येत तत्रापि स्वर्गादि साधितमेव । यानि जातकर्मादीनि संस्कारकर्माणि तानि संस्कार्यविशेषोक्तस्य क्रियाफलेनैव फलवन्ति नादृष्टमाकांक्षन्ति । यान्यपि नैमित्तिकानि द्रव्यशुद्ध्यादीनि चाण्डालस्पर्शनस्नानादीनि तान्यपि दृष्टप्रयोजनान्येव । शुद्धये हि तानि क्रियन्ते, अशुद्धे-र्व्यवहारप्रतिषेधात् । प्रायश्चित्तानि चानन्तरमुक्तप्रयोजनान्येव । अतो न विद्मः कस्य वास्य कर्मणः फलमभिजिज्ञास्यते ” । प्रतिषेधानाम् । ‘ शरीरजैः कर्मदोषैः ' इत्यादिना तेषामेव । तथा-| मव वक्ष्यमाणत्वात् प्रतिषेधानुष्ठानमपि शास्त्रचोदितमेव । " ननु तत्र फलार्थित्वे हि न सर्वविषयोधिकारः स्यात् । अर्थिता वाऽधिक्रियेत । ” उच्यते । नैवात्र तादृशं फलमभिधीयते यत्काम्यते । अनिष्टफलदर्शनमत्र क्रियते । नैव तत् काम्यते । नैव च कश्चिदनिष्टप्राप्तिमिच्छति । अतः सर्वविषयतासिद्धिः । मनु II 45

पृष्ठ 720

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 720 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६८० मनुस्मृतिः [ द्वादश: यदप्युच्यते ‘ शास्त्रं चोदितं प्रतिषेधानुष्ठानं क्रियते ' अत्यल्पमिदमुच्यते । एवं तत्रानुष्ठानमिति । सर्वमेव शास्त्रनोदितं क्रियते । “ किन्तु तच्छास्त्रं फलार्थिनः कस्यचित्कर्तव्यतां स्थापयति । कस्यचिदन्तरेण फलं नैमित्तिकत्वेन । इह तु यावज्जीवमिव निमित्तश्रुतेरभावात्किमर्थं प्रतिषिद्धं न क्रियत ” इति । उपेक्षायां प्रत्यवायश्च दृश्यते । ' जिघांसया ब्राह्मणस्य नरकं प्रतिपद्यते इति ' । " ननु च यत्प्रतिषिद्धं ब्राह्मणवधादि न तच्छास्त्रचोदितम् । शास्त्रनोदितस्य हि शास्त्रीयेण फलेन सम्बन्धो युक्तः । यथा ' स्वर्गकामो यजेत ' इति । शास्त्रतो हि यागस्य कर्तव्यताप्रतिपत्तिर्नान्यतः । इह तु द्वेषादिना लौकिकी प्रवृत्तिरशास्त्रीया । न चाशास्त्रीयस्य शास्त्रीयेण फलेन सम्बन्धो न्याय्यः । यदप्युक्तमुपेक्षायां प्रत्यवायः प्रदर्शितं इति किमि-त्यत्राकांक्षा । यावता ‘ द्विषन्तं प्रति वर्तमानस्य न कर्तव्यमिति ' शास्त्रतोऽवगतिर्जायते, तावता वाक्यार्थसमाप्तिः । किमत्र पदमस्ति यदाकांक्षीत " एतद्विविच्यमानं महान्तं ग्रन्थविस्तारमाक्षिपति । संक्षेपस्त्वयम् । ‘ न हिंस्याद्भूतानि ’ इति प्रतिषेधविधेः प्रतिषेधो भावार्थ: । तत्र विधेस्तावन्नियोज्यविषयाकांक्षा । तत्र नियोज्य-स्येयमवगतिर्भवति ‘ न मयैतत्कर्तव्यम् ' । नार्थस्तत्र नियुक्तः, पुरुषनियोगरूपत्वाद्विधेः । स चात्र नियोज्यो लौकिक्या द्वेषलक्षणया प्रवृत्त्यार्थेन प्रवर्तमानहिंसास्वभावोपदेशेन सम-र्पितः । यः स्वेच्छया हनने प्रवर्तते स हन्यादिति । न चैतेन नियुज्यते स ह्यत्र विधे-विषयः । न चेति शून्येषु भावार्थस्यान्यतः प्राप्तत्वात्पुरुषोपलक्षणत्वात्स्वेन विषयत्वेन विधेः सम्बन्धः । यश्चासौ नियोज्यः स न तीर्थत्वेन नियोज्यभावमात्मनः प्रतिपद्यते । यावत्तद्विषयस्य प्रतिषिध्यमानस्य नानिष्टफलतामध्यवस्यति । तथा हि लोके व्युत्पत्तिः । ' सभ्यायांगुलिर्देयेति ' वेदेन प्रतिषिद्धे तदतिक्रमेण तदनुष्ठीयमानमनर्थहेतुतया प्रति-पन्नम् । न च लौकिकीं व्युत्पत्तिमवमृज्य हेत्वन्तरमुपन्यासमर्हति । तत्राश्रुताप्यनिष्टफलता प्रतिषेधसामर्थ्यात्कल्पयितुं युक्ता, किं पुनर्यत्र श्रूयत एव । न हि श्रुतस्योत्सर्गो न्याय्य: । न चात्र वादमात्रोपलक्षणकत्वं नरकादिफलं श्रुतियुक्तमुक्तेन न्यायेन फलापेक्षान्वयः । सकाशात् । किं चार्थवादा विधिविशेषा भवन्ति । न चेह कश्चिद्विधिः श्रुतः प्रकृतो वा, कर्मफलसम्बन्धस्यैव प्राधान्येन प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । न ह्यत्र कर्माणि विधायन्ते । अतश्च तेषां फलसम्बन्ध उच्यते । न चैतावता भवन्ति वाक्यशतान्यनर्थकानि । भवन्त्व-र्हन्तु स्मृतिकारणं तावदेतद्दर्शनम् । न ह्यन्यथैतानि वाक्यानि व्याख्यातुं शक्यन्ते । अविधि-शेष इह नास्ति ।