मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 781–790

एतान्येव तथा पेयान्येकैकं तु द्व्यहं द्व्यहम् ।

अतिसान्तपनं नाम श्वपाकमपि शोधयेत् ॥

निष्के तु सत्यवचनं द्विनिष्के पादलम्बनम् ।

त्रिकादर्वाक् तु पुण्यं स्यात्कोशपानमतः परम् ॥

सर्वेषां शस्त्रधारिणाम् ।

सर्वेते घातकाः स्मृताः ॥

वाक्पारुष्ये य एवोक्ता प्रतिलोमानुलोमतः ॥

नेष्यते केशवापनम् ।

ऋ महापातकिनो गोहन्तुश्चावकीर्णिनः ॥

विभक्ता वाऽविभिक्ता वा सपिण्डाः स्थावरे समाः ।

एको ह्यनीशः सर्वत्र दानाध्वमनविक्रयः ॥

विष्णो हव्यं च कव्यं च ब्रूयाद्रक्षेति च क्रमात् ।

स्वेदाश्रुदूषिका श्लेष्ममलं चामेध्यमुच्यते ॥ ॥

दशाहाभ्यन्तरे बाले प्रमीते तस्य बान्धवैः ।

शावाशौचं न कर्तव्यं सूत्याशौचं विधीयते ॥

ब्राह्मणस्य वधे मौण्ड्यं पुरान्निर्वासनाङ्कने ।

ललाटे वाभिशस्ताङ्क्यः प्रयाणं गर्दभेन तु ॥

सभासदश्च ये तत्र स्मृतिशास्त्रविदः स्थिताः ।

यथा लेख्यविधौ तद्वत्स्वहस्तं दद्युदेव ते ॥

कालशक्त्याद्यपेक्षया ।

मन्त्रस्नानादिकं प्रोक्तं मुनिभिः शौनकादिभिः ॥

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां दिवा पर्वणि मैथुनम् ।

कृत्वा सचैलं स्नात्वा तु वारुणीभिश्च मार्जयेत् ॥

ऋतौ तु गर्भं शङ्कित्वा स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् ।

अनृतौ तु यदा गच्छेच्छौचं मूत्रपुरीषवत् ॥

निष्पीड्य स्नानवस्त्रं तु पश्चात्सन्ध्यां समाचरेत् ।

अन्याथा कुरुते यस्तु स्नानं तस्याफलं भवेत् ॥

पक्षादौ च रवौ षष्ठ्यां रिक्तायां च तथा तिथौ ।

तैलेनाभ्यज्यमानस्तु धनायुभ्यां विहीयते ॥

परस्य शोणितस्पर्शे रेतो विण्मूत्रजे तथा ।

चतुर्णामपि वर्णानां द्वात्रिंशन्मृत्तिकाः स्मृताः ॥

भोजनं तु न निःशेषं कुर्यात्प्राज्ञः कथञ्चन ।

अन्यत्र दधिसक्त्वाज्यपललक्षीरमध्वपः ॥

यस्मिन् देशे तु यत्तोयं वा च यत्रैव मृत्तिका ।

सैव तत्र प्रशस्ता स्यात्तया शौचं विधीयते ॥

वस्त्रेणाच्छाद्य तु करं दक्षिणं यः सदा जपेत् ।

तस्य तत्सफलं जप्यं तद्धीनमफलं स्मृतम् ॥

स्त्रीणां च प्रेक्षणात्स्पर्शाद्धास्यशृङ्गारभाषणात् ।

स्पन्दते ब्रह्मचर्यं च न दारेष्वृतुसङ्गमात् ॥

असुराणां कुले जाता जातिपूर्वपरिग्रहे ।

तस्मादर्शनमात्रेण निराशाः पितरो गताः ॥

अलाभे देवखातानां सरसां सरितां तथा ।

उद्धृत्य चतुरः पिण्डान् पारक्ये स्नानमाचरेत् ॥

कन्या द्वादशवर्षे या न प्रदत्ता गृहे वसेत् ।

भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः सा कन्या वरयेत्स्वयम् ॥

कुर्युर्यथार्हतः कर्म गृह्णीयुर्दक्षिणं तथा ॥

ग्रासमात्रा भवेद्भिक्षा अग्रं ग्रासचतुष्टयम् ।

अग्रं चतुर्गुणीकृत्य हन्तकारो विधीयते ॥

दशानां तु सहस्राणां युक्तानां धुर्यवाहिनाम् ।

सुपात्रे विनियुक्तानां कन्या विद्या च तत्समम् ॥

धर्मव्यतिक्रमो वै हि महतां साहसं तथा ।

तदन्वीक्ष्य प्रयुञ्जान: सीदत्येव रजोबलः ॥

नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीबे च पतिते पतौ ।

पञ्चत्स्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते ॥

नाग्निहोत्रादिभिस्तत्स्याद्रक्षतो ब्राह्मणस्य वा ।

यत्कन्यां विधिवद्दत्वा फलमाप्नोति मानवः ॥

पिता पितृव्यो भ्राता वा चैनामध्यापयेत्पुरः ।

स्वगृहे चैव कन्याया भैक्षचर्या विधीयते ॥

पुत्रजन्मनि यज्ञे च तथा सङ्क्रमणे रवेः ।

राहोश्च दर्शने स्नानं प्रशस्तं नान्यथा निशि ॥

महीयते ।

गच्छति ॥

यथैव वेदाध्ययनं धर्मशास्त्रमिदं तथा ।

अध्यतेव्यं ब्राह्मणेन नियतं स्वर्गमिच्छता ॥

विभागे तु कृते किञ्चित् सामान्यं यत्र दृश्यते ।

नासौ विभागो विज्ञेयः कर्तव्यः पुनरेव हि ॥

विभागे यत्र सन्देहो दायादानां परस्परम् ।

पुनर्विभागः कर्तव्यः पृथक् स्थानस्थितैरपि ॥

समतिक्रान्तकालाच्च पतिताः सर्व एव ते ।

नैवावधिपूर्तावदापद्यपि च कर्हिचित् ॥

व्यावहारिकम् ।

तदपार्थकम् ॥

हस्तादत्ता तु या भिक्षा लवणं व्यञ्जनानि च ।

भुक्त्वा ह्यशुचितां याति दाता स्वर्गं न गच्छति ॥

अनुष्ठितं तथा देवैर्मुनिभिर्यदनुष्ठितम् ।

नानुष्ठितं मनुष्यैस्तदुक्तं कर्म समाचरेत् ॥

अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती व्रते स्थिता ।

पल्येव दद्यात्तत्पिण्डं कृत्स्नमंशं लभेत च ॥

इह जन्मकृतं पापमन्यजन्मकृतं च यत् ।

अङ्गारकचतुर्दश्यां तर्पयंस्तद्व्यपोहति ॥

ऋतुकाले नियुक्तो वा नैव गच्छेत्स्त्रियं क्वचित् ।

तत्र गच्छन् समाप्नोति ह्यनिष्टं फलमेव च ॥

एकैकस्य तिलैर्मिश्रास्त्रीन्स्त्रीन्कृत्वा जलाञ्जलीन् ।

यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥

एतया ज्ञातया नित्यं वाङ्मयं विदितं भवेत् ।

उपासितं भवेत्तेन विश्वं भुवनसप्तकम् ॥

कुर्यादनुपनीतोऽपि श्राद्धमेको हि य सुतः ।

पितृयज्ञाहुतं पाणौ जुहुयाद् ब्राह्मणस्य सः ॥

खादिरस्य करञ्जस्य कदम्बस्य तथैव च ।

अर्कस्य करवीरस्य कुटजस्य विशेषतः ॥

तिस्त्रो व्याहृतयः पूर्वं षडोङ्कारसमन्वितः ।

पुनः संस्कृत्य चोङ्कारमन्त्रस्याद्यन्तयोस्तथा ॥

न पिबेन्न च भुञ्जीत द्विजः सव्येन पाणिना ।

नैकहस्तेन च जलं शूद्रेणावर्जितं पिबेत् ॥

पथि विक्रीय तद्भाण्डं वणिक् भृत्यं त्यजेद्यदि ।

अथ तस्यापि देयं स्याद् भृतेरर्थं लभेत सः ॥

पिबतो यत्पतेत्तोयं भोजने मुखनिःसृतम् ।

अभोज्यं तद्भवेदन्नं भोक्ता भुञ्जीत किल्विषी ॥

पीतावशेषितं कृत्वा ब्राह्मणः पुनरापिबेत् ।

त्रिरात्रं तु व्रतं कुर्याद्वामहस्तेन वा पुनः ॥

प्रतिश्रुत्य न कुर्याद्यः स कार्यः स्याद्बलादपि ।

स चेन्न कुर्यात्तत्कर्म प्राप्नुयाद्विशतं दमम् ॥

मध्ये वा यदि वाप्यन्ते यत्र कन्यां रविर्व्रजेत् ।

पक्ष: स कालः सम्पूर्णः श्राद्धं तत्र विधीयते ॥

मृते जन्मनि संक्रान्तौ श्राद्धे जन्मदिने तथा ।

अस्पृश्यस्पर्शने चैव न स्यायादुष्णवारिणा ॥

यथा यो ( ऽ ) धन (? ) हस्ते ( T ) भ्यो ( i ) राज्यं गच्छति धार्मिकः ।

एवं तिलसमायुक्तं जलं तेषु गच्छति ॥

यस्यामस्तं रविर्याति पितरस्तामुपासते ।

तिथिं तेभ्यो यतो दत्तो ह्यपराह्नः स्वयम्भुवा ॥

यो भाटयित्वा शकटं नीत्वा चान्यत्र गच्छति ।

भाटं न दद्याद्दाप्यः स्यादरूढस्यापि भाटकम् ॥

षडोङ्कारं जपन्विप्रो गायत्री मनसो शुचिः ।

अनेकजन्मजैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ॥

संक्रान्त्यां भानुवारे च सप्तम्यां राहुदर्शने ।

आरोग्यपुत्रमित्रार्थी न स्नायादुष्णवारिणा ॥

मण्डले ।

विपश्चिता ॥

शताक्षरा ।

लभेत् ॥

च ।

नास्ति पातकम् ॥

आत्मशाखां परित्यज्य परश्खासु वर्तते ।

न जातु परशाखोक्तं बुधः कर्म समाचरेत् ॥।

आत्मानं धर्मकृत्यं च पुत्रदारांश्च पीडयेत् ।

लोभाद्यः पितरौ मोहात्स कदर्य इति स्मृतः ॥

आपोहिष्ठादिमन्त्रेण मार्जयित्वा यथाविधि ।

आपः पुनन्तु मन्त्रेण जलं पीत्वा समाहितः ॥

आराध्यं देवमाराध्य बन्धूनप्यनुसृत्य च ।

भुक्त्वा व्याधौ च न स्नायात्तैलेनापि निशास्वपि ॥

आर्द्रवासस्तु यः कुर्याज्जपहोमौ प्रतिग्रहम् ।

तत्सर्वं निष्फलं विद्यादित्येवं मनुब्रवीत् ॥

विधीयते ।

पातकम् ॥

वेदनिन्दासुहृद्वध: ।

ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयमधीतस्य वा नाशनम् ॥

दद्याद्वेदशास्त्रसमुद्भवम् ।

अपि देवास्तमर्चन्ति भर्गब्रह्मदिवाकराः ॥

तृणं वा यदि वा काष्ठं पुष्पं वा यदि वा फलम् ।

अनापृष्टं तु गृण्हानो हस्तच्छेदनमर्हति ॥

तैलभेषजपाने तु औषधार्थं प्रकल्पयेत् ।

विषतैलेन गर्भाणां पुत्र ते नास्ति पातकम् ॥

त्रीण्याहुरतिदानि गाव: पृथ्वी सरस्वती ।

अतिदानं हि दानानां नास्ति दानं ततोऽधिकम् ॥

त्रीन्पिण्डानथवोद्धृत्य स्नायादापत्सु ना सदा ।

अन्यैरपि कृते कूपे सरोवाप्यादिके तथा ॥

दन्तवद्दन्तलग्नेषु जिह्वास्पर्शे शुचिर्न तु ।

परिच्युतेष्ववस्थानान्निगिरन्नेव तच्छुचिः ॥

द्विजातीनामयं देहो न भोगाय प्रकल्पते ।

इह क्लेशाय महते प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥

न देहिनां यतः शक्यं कर्तुं कर्माण्यशेषतः ।

तस्मादामरणाद्वैधं कर्त्तव्यं योगिना सदा ॥

निवर्तकं हि पुरुषं निवर्तयति जन्मतः ।

प्रवर्तकं हि सर्वत्र पुनरावृत्तिहेतुकम् ॥

पुच्छे बिडालकं स्पृष्ट्वा स्नात्वा विप्रो विशुध्यति ।

भोजने कर्मकाले च विधिरेष उदाहृतः ॥

प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च ह्याचान्तो वाग्यतः शुचिः ।

तिथिवारादिकं श्रुत्वा सुसङ्कल्प्य यथाविधि ॥

प्रख्यापनं नाध्ययनं प्रश्नपूर्वप्रतिग्रहः ।

याजनाध्यापने वादः षड्विधो भेदविक्रयः ॥

माता पिता गुरुर्भ्राता प्रजा दीनः समाश्रितः ।

अभ्यागतोऽतिथिश्चाग्निः पोष्यवर्गा उदाहृता: ॥

समाचरेत् ।

तथैव च ॥

..च्छिष्टानि यानि च ।

श्वकाकोपहतानि च ॥

यस्य देशं न जानाति स्थानं त्रिपुरुषं कुलम् ।

कन्यादानं नमस्कारं श्राद्धं तस्य विवर्जयेत् ॥

यस्य धर्मध्वजो नित्यं स्वराड्ध्वज इवोच्छ्रितः ।

चरितानि च पापानि बैडालं नाम तं विदुः ॥

कामवर्जनम् ।

सह सर्वदा ॥

यज्ञकर्मणि ।

मूलेन लोकाञ्जयति शक्रस्य च महात्मनः ॥

सुरभिमत्या सहाब्लिङ्गैमार्जयित्वाऽर्ध्यमुत्क्षिपेत् ।

द्वौ पादौ सम्पुटौ कृत्वा पाणिभ्यां पूरयेज्जलम् ॥

स्वभावाद्यत्र विचरेत्कृष्णसारमृगो द्विजाः ।

विज्ञेयो धार्मिको देशो म्लेच्छदेशस्ततः परः ॥

हतं ज्ञानं क्रियाहीनं हतास्त्वज्ञानिनः सदा ।

अपश्यन्नन्धको दग्धः पश्यन्नपि च पङ्गुकः ॥

त्रयोदश्यां तु सप्तम्यां चतुर्थ्यामर्धरात्रतः ।

अर्वाङ्नाध्ययनं कुर्यादिच्छेत्तस्य परायणम् ॥

रात्रौ यामद्वयादर्वाग्यदि पश्येत्त्रयोदशीम् ।

सा रात्रिः सर्वकर्मघ्नी शङ्कराराधनं विना ॥

चण्डालादेस्तु संस्पर्शे वारुणं स्नानमेव हि ।

इतराणि तु चत्वारि यथायोग्यं स्मृतानि हि ॥

पक्षादौ च रवौ षष्ठ्यां रिक्तायां च तथा तिथौ ।

तैलेनाभ्यज्जमानस्तु धनायुर्भ्यां प्रहीयते ॥

वस्त्रादिपीडने ।

निवीतिस्तूभये विप्रस्तथा मूत्रपुरीषयोः ॥

वस्त्रं त्रिणुणितं यस्तु निष्पीडयति मृढधीः ।

वृथा स्नानं भवेत्तस्य यच्चैवादशमाम्बुभिः ॥

अग्निहोत्रादिभिर्यत्स्याद्दीक्षितब्राह्मणस्य च ।

तत्कन्यां विधिवद् दत्वा फलमाप्नोति मानवः ॥

केतनम् ।

सूतके ॥

अप्रयात्ये समुत्पन्ने मलवद्वाससो यदि ।

अभिषेके तु मुक्तिः स्याद्दिनत्रयमभोजनम् ॥

अप्स्वग्नौ चैव हृदये स्थण्डिले प्रतिमासु च ।

विप्रेषु च हरेः सम्यगर्चनं मनुना स्मृतम् ॥।

अष्टौ ग्रासा मुनेर्भैक्षं वानप्रस्थस्य षोडश ।

द्वात्रिंशतं गृहस्थस्य अमितं ब्रह्मचारिणः ॥

ऋतुकाले नियुक्तो वा नैव गच्छेत् स्त्रियं क्वचित् ।

तत्र गच्छन् समाप्नोति ह्यनिष्टं महदेव तु ॥

काममामरणापत्तिष्ठेद् गृहे कन्यर्तुमत्यपि ।

नत्वेवैनां प्रयच्छेत गुणहीनाय हि क्वचित् ॥

दत्तक्रीतादिपुत्राणां बीजवप्तुः सपिण्डता ।

पञ्चमी सप्तमी तद्वद् गोत्रं तत्पालकस्य च ॥

नैनं सूर्योऽभिनिम्लोचेत्सूर्यो नाभ्युदियात्क्वचित् ।

सूर्येण ह्यभिनिर्मुक्तः शयानोऽभ्युदितश्च यः ॥

नैव कन्या न युवतिर्नाल्पविद्यो न बालिशः ।

होता स्यादग्निहोत्रस्य नार्तो नासंस्कृतस्तथा ॥

पितुर्वा भजते शीलं मातुर्वोभयमेव वा ।

न कथञ्चन दुर्योनिः प्रकृतिं स्वां नियच्छति ॥

यवीयसः ।

तथा ॥

परदारसुतादिषु ।

विवाहाधानयज्ञादौ परिवेदो न दूषणम् ॥

स्यान्महृतैनसा ।

मुण्डोवा जटिलो वा स्यादथवा स्याच्छिखान्वितः ॥