मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 81–90

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 81–90

पृष्ठ 81

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 81 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ‘ मेधातिथि’भाष्य‘मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५१ हिन्दी— ( राजा ) चार प्रकार के पुरुषार्थों का यह प्रयोजन जाने तथा आलस्यरहित होकर सर्वदा इसका पालन करे ॥ १०० ॥

अप्राप्त को प्राप्त करने की इच्छाआदि-अलब्धमिच्छेद्दण्डेन लब्धं रक्षेदवेक्षया ।

रक्षितं वर्धयेद्वृद्ध्या वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥ १०१ ॥

भाष्य – पुरुषस्य येऽर्थास्तेषां प्रयोजनं चतुर्विधम् । चतस्र एताः क्रियास्तत्र प्रयोज्याः, अर्जनरक्षणवर्धनदानानि । उपकारवचनोऽर्थशब्दः । पुरुषार्थसिद्ध्यर्थमेतत्प्रयोजनम् । तस्य चतुर्विधस्य प्रसक्तस्य नित्यमनुष्ठानं कुर्यात् ॥१००-१० हिन्दी – ( राजा ) अप्राप्त ( नहीं मिले हुए सोना, चाँदी, भूमि, जवाहरात आदि ) को दण्ड के द्वारा ( शत्रु को दण्ड देकर या जीतकर ) पाने की इच्छा करे, प्राप्त ( मिले हुए सोना आदि उक्त ) द्रव्यों की देख - भाल करते हुए ( रक्षा किये गये ) उनकी वृद्धि से ( जल-स्थल - मार्ग आदि के व्यापार आदि करके ) बढ़ाये और बढ़ावे गये ( उन द्रव्यों ) को सत्पात्रों में दान कर दे ॥ १०१ ॥

सैनिक अभ्यास आदि की नित्यकर्तव्यता-नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः ।

नित्यं संवृतसंवार्यो नित्यं छिद्रानुसार्यरेः ॥ १०२ ॥

भाष्य — उद्यतो दण्डोऽनेनेत्युद्यतदण्डः । उद्यत उद्युक्तः अव्यापार इति यावत् । तत्र हस्त्यादिबलं नित्यं योग्याभिरभिविनयेत् । शिक्षा वाहनदमनादिभिर्विधेया । करण-योग्या अभ्यासाश्च । तद्वाहनादिषु वस्त्राभरणसंस्कार इत्यादिरुद्यतदण्डता । तथा कुर्वतोऽ-स्योत्साहशक्तियोगो मण्डले प्रकाशोभवति । तथा नित्यं विवृतपौरुषः । विवृतं प्रकाशतामागतं पौरुषं कर्तव्यम् । सन्धिपालाट-वीस्थानादिष्वाप्तपुरुषैरधिष्ठिताः सन्निरुद्धाः कवचिनः सततं जागरणार्थं नियोज्याः । नित्यं सम्वृतसंवार्यं: । सम्वरणीयं संगोपनीयमात्मगतं कृत्वा तत्स्थानं संवृतं

कर्तव्यमुपग्रहेण परोपजापरक्षणेन च ।

नित्यं छिद्रानुसरणेन, सर्वं शत्रोः कृत्यपक्षं ज्ञात्वा झटिति तदुपजापः ॥१०२ ॥

हिन्दी— ( राजा ) दण्ड सर्वत्र उद्यत रक्खे ( हाथी, घोड़ा, रथ और पैदल- इस प्रकार चतुरङ्गिणी सेना को सर्वदा परेड करवाकर उनका अभ्यास बढ़ाता रहे ) अपने पुरुषार्थ ( सैनिकादि शक्ति ) को प्रदर्शित करता रहे, गुप्त रखने योग्य ( अपने विचार,

पृष्ठ 82

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 82 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५२ मनुस्मृतिः [ सप्तमः राजकार्य एवं चेष्टा आदि ) को सर्वदा गुप्त रखे और शत्रु के छिद्र ( सेना या प्रकृति द्वेष आदि दुर्बलता ) को सर्वदा देखता रहे ॥ १०२ ॥

सर्वदा दण्डयुक्त रहना-नित्यमुद्यतदण्डस्य कृत्स्नमुद्विजते जगत् ।

तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्रसाधयेत् ॥ १०३ ॥

भाष्य- अनन्तरस्य फलम् । सर्वं जगदुद्विजते बिभेति । प्रतापख्यातिर्भवति चेति । तस्मात्सर्वाणि भूतानि स्वप्रकृतीः परांश्च दण्डेनैव प्रसाधयेत् । एवं यत्नवतो भीताः शत्रवो नमन्त्य-यत्नेनैव ॥१०३ ॥

हिन्दी — सर्वदा दण्ड ( चतुरङ्गिणी सेना की शक्ति ) से युक्त रहनेवाले ( राजा ) से सब संसार डरता है । अतएव राजा सब लोगों को दण्ड द्वारा ही वश में करे ॥

कपट का त्याग-अमाययैव वर्त्तेत न कथञ्चन मायया ।

बुध्येतारिप्रयुक्तां च मायां नित्यं सुसम्वृतः ॥ १०४ ॥

भाष्य – माया छद्म । तेन न वर्तेत । अविश्वसनीयस्तथा स्यात् । न च पर-प्रकृतीरज्ञातरूपा उपजपेत् । अरिणा प्रयुक्तां च मायां यथावबुध्येत । बुद्ध्या ज्ञात्वोप-जापं कुर्यात् । तत्र कृत्यपक्षश्चतुर्विधः । क्रुद्धलुब्धभीतावमानितैः । तत्र येन कृतं शिल्पं किंचिदुपकारो वा दर्शितः, तौ विप्रलभ्येते प्रसादेन नियोज्येते अवमन्येते वा । तदर्थोऽपि तत्समान: शिल्पोपकारी क्रुध्यति, नास्यास्मदीयं शिल्पमुप-कारो वोपयुज्यते । तादृशा उपजापसहा भवन्ति । तथा वाल्लभ्येनोपगृहीतः, पश्चान्माना-धिकाराभ्यां भ्रष्टः, प्रवासितबन्धुतातद्वल्लभः प्रसभमभिपूज्य स्वीकृत:, सकुल्यैरन्तर्हितः, सर्वस्वमाहारितस्तत्समानकर्मविद्योऽन्यः पूज्यते सोऽवधीर्यते इत्येवमादिः क्रुद्धः । केनचित्कृतं पैशुन्यं तत्समानदोषेभ्यो दण्डितं अन्तर्भ्रमदण्डपाताः सर्वाधिकार-स्थाः सहसोपचितार्था इत्यादि लुब्धवर्गः । परिक्षीणः कदर्यो व्यसनी बहुऋण इत्यादिर्भीतवर्गः । आत्मसम्भावितः शत्रुपूजामर्थितः नीचैरुपहतः तीक्ष्णः साहसिको भोगेनासंतुष्ट

इत्येवमादिरवमानितवर्गः ।

एतत्परस्योपजपेत् आत्मनश्च रक्षेत् ॥१०४ ॥

पृष्ठ 83

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 83 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि ' भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५३ हिन्दी – ( राजा ) सर्वदा ( मन्त्री आदि के साथ ) निष्कपट बर्ताव करे कपट से किसी प्रकार वर्ताव न करे ( कपट वर्ताव करने से राजा सबका अविश्वासपात्र हो जाता है ) और स्वयं सब व्यवहार को गुप्त रखता हुआ शत्रु के कपट को ( गुप्तचरों के द्वारा ) मालूम करे ॥ १०४ ॥

प्रकृति - भेद आदि को गुप्त रखना-नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य च । गुहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विक्रमात्मनः ॥ १०५ ॥

भाष्य— एष एवार्थः पुनरुच्यते । तथा यत्नातिशयं कुर्याद्यथा परस्य छिद्रमन्विच्छेदात्मनश्च रक्षेत् । य एवं क्रुद्धादिः कापटिकादिचारपुरुषैर्ज्ञायते स एवात्मीयोऽनुनीयत इति । कूर्मवदङ्गं गूहेद्रक्षेद्विवरमात्मनः । परोपजापात्स्वच्छिद्ररक्षणं महाप्रयोजन-मित्येतदनेनाह ॥ १०५ ॥

हिन्दी - ( राजा ऐसा यत्न करे कि — ) इस ( राजा ) के छिद्र ( अमात्य आदि के साथ फूट ) शत्रु न मालूम करे और राजा स्वयं शत्रु के छिद्र को मालूम करता रहे । कछुआ जैसे अपने अङ्गों ( मुख एवं पैरों ) को छिपा लेता है, वैसे ही ( राजा भी ) अङ्गों ( स्वामी अमात्य, राष्ट्र, किला, कोष, सेना और मित्र - इन सात अंङ्गों ) को गुप्त रखे और कदाचित् आपस में कोई छिद्र ( मंत्री आदि प्रकृति के फूट जाने से कोई दोष ) हो जाय तो उसे दूर कर दे ॥ १०५ ॥

पूर्णत: विश्वास न करना-[ न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलादपि निकृन्तति ॥ १० ॥ ]

[ हिन्दी - ( राजा ) अविश्वासी पर विश्वास न करे, विश्वासी पर भी अधिक विश्वास न करे; क्योंकि विश्वास से उत्पन्न भय जड़ से ही नाश कर देता है ॥ १० ॥ ]

बगुले आदि के समान अर्थचिन्तनादि-बकवच्चिन्तयेदर्थान्सिंहवच्च पराक्रमेत् ।

वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् ॥ १०६ ॥

भाष्य — यथा अप्सु दुर्गाश्रयमपि मत्स्यबलं स्वभावतस्तद्ग्रहणार्थं बकः पर्यु-१. कामन्दके— ' स्वाम्यमात्यश्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोशो बलं सुहृत् । परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ॥ ' इति ।

पृष्ठ 84

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 84 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५४ मनुस्मृतिः [ सप्तमः दासनपरतया तद्ग्रहणोपायं ध्यानादियोगादासादयति एवमर्थचिन्ताभियोगातिशयेन सुदुष्पापा अप्यर्था आसाद्यन्त इति मत्वा न निर्वेदं गच्छेत् । यथा च शशोऽल्पकायत्वाच्छन्नोति निष्पतितुमुपरि संघादपि, तथा एकोऽप्य-सहाय: सर्वतः समुत्थितसामन्तप्रकोपोऽशक्तोऽवस्थातुं दुर्गेऽरिसम्पातं कृत्वा तस्माद्वि-निष्पतेद्गुणवति संश्रयार्थम् । यथा च वृकः पशुग्रहणाभियोगाद् बालप्रमादमासाद्यावलुम्पते, एवं स्वरक्षापर इति मत्वा तद्ग्रहणाभियोगो न मोक्तव्यः, भविष्यति स कालो यत्रायं वृकवदवलुंपिष्यते । यथा सिंहो महाकायानपि हस्त्यादीन्हन्ति पराक्रमोत्साहशक्तियोगात्, एवं मह-दरिबलमिति न भेतव्यम्, अल्पप्राणेनापि कदाचिदुत्साहवता महाप्राणो निहन्यत इति ॥१०६ ॥

हिन्दी – ( राजा ) बगुले के समान अर्थचिन्तन करे, सिंह के समान पराक्रम करे, भेड़ियों के समान शत्रु का नाश करे और खरगोश के समान ( शत्रु के घेरे से ) निकल जाय ॥१०६ ॥

विमर्श— बगुला जिस प्रकार अतिचञ्चल एवं जल में रहनेवाली मछलियों को भी एकाग्रचित्त होकर पकड़ लेता है, वैसे ही राजा भी अत्यन्त विचारित तथा सुरक्षित अर्थ के विषय में एकाग्रचित्त होकर विचार करे । सिंह जैसे स्वल्पकाय होने पर भी बलवान् तथा विशालकाय मतवाले हाथियों पर पराक्रम करता है तथा क्षुद्र पशुओं पर भी पूर्ण शक्ति से ही आक्रमण करता है; वैसे ही राजा भी सम्पूर्ण शक्ति लगाकर शत्रु पर आक्रमण करे । भेड़िया जिस प्रकार गोपाल आदि से अत्यन्त सुरक्षित पशु के बच्चों को जरा - सी असावधानी होने पर झपटकर ले जाता है, उसी प्रकार राजा भी शत्रु के थोड़ी भी असावधानी करते ही उसका नाश करने लगे और खरगोश जिस प्रकार व्याध आदि से घिरे रहने पर भी उनसे छिप या भागकर किसी सुरक्षित स्थान का आश्रय लेता है, उसी प्रकार राजा भी प्रबल शत्रुओं के द्वारा आक्रान्त होने पर अवसर देख उसके पंजे से निकलकर किसी बलवान् राजा का आश्रय ले । विजय में बाधक वशीकरण-एवं विजयमानस्य येऽस्य स्युः परिपन्थिनः । तानानयेद्वशं सर्वान्सामादिभिरुपक्रमैः ॥ १०७ ॥

भाष्य- ये परिपन्थिनः प्रतिपक्षतया वर्तन्ते वशमानेतव्याः । न त्वानुकूल्येन ये वर्तन्ते । तेऽपिं सामादिभिः पूर्वम्, न प्रथमत एव दण्डेन ॥१०७ ॥

हिन्दी - इस प्रकार विजय करते हुए राजा के विजय में जो बाधक ( राजा ) हों, उन

पृष्ठ 85

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 85 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय: ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता ५५ सबों को साम आदि उपायों से वश में लावे ॥ १०७ ॥

सामादि की असफलता में दण्डप्रयोग-यदि ते तु न तिष्ठेयुरुपायैः प्रथमैस्त्रिभिः ।

दण्डेनैव प्रसह्यैतांश्छ्नकैर्वशमानयेत् ॥ १०८ ॥

भाष्य — सामादिभिरशक्या दण्डेन वशमानेतव्या इति यदुक्तं तदिदं दण्डेन

प्रसह्याभिभूय शनकैर्यादृशो दण्डोपक्रमस्तेन । न साहसिकतया ॥ १०८ ॥

हिन्दी — यदि वे ( विजय में बाधक राजा ) पहले तीन उपायों ( साम, दाम और भेद ) से ( अपनी हरकतों को ) नहीं छोड़ें तब दण्ड से ही उनको बलपूर्वक वश में करे ॥१०८ ॥

साम एवं दण्ड की प्रशंसा-सामादीनामुपायानां चतुर्णामपि पण्डिताः ।

सामदण्डौ प्रशंसन्ति नित्यं राष्ट्राभिवृद्धये ॥ १० ९ ॥

भाष्य — वक्ष्यमाणानां सामादीनामुपायानां सामदण्डौ निगद्येते प्रशस्यतया । सति

साम्नि क्षिप्रं कम्पो न भवति । दण्डे तु सर्वसिद्धिः ॥१०९ ॥

हिन्दी — पण्डित ( राजनीतिज्ञ विद्वान् ) साम आदि चारो उपायों ( साम, दाम, भेद और दण्ड ) में से सर्वदा राज्य की वृद्धि के लिए साम और दण्ड की प्रशंसा करते हैं ॥१० ९ ॥

राज्यरक्षा-यथोद्धरति निर्दाता कक्षं धान्यं च रक्षति ।

तथा रक्षेन्नृपो राष्ट्रं हन्याच्च परिपन्थिनः ॥ ११० ॥

भाष्य — ये राजानमभिद्रुह्यन्ति तेषां ये सुहृद्बान्धवाः, सम्बन्धोपसर्पिणो वा, न ते विनाशयितव्याः, यदि न तत्कार्याभ्यन्तराः । य एव दुष्टास्त एव निग्राह्या, न तत्सम्बन्धिन इत्येतन्निर्दातृदृष्टान्तेन प्रतिपाद्यते । यथा धान्यकक्षयोः सहोत्पन्नयोरत्यन्तसहितयोरपि नैपुण्येन धान्यं रक्षति कक्षम-ु द्धरति । एवं स्वराष्ट्रे यावन्तस्तेषां सुहृदावपि, तयोर्दोषवान्यः स एव निग्राह्यः, न यः सुसङ्गतोऽपि । अतः साध्वसाधुविवेकेन साधवो रक्ष्या असाधवो निग्राह्याः ॥११० ॥

हिन्दी — जिस प्रकार निकीनी ( सोहनी ) करनेवाला ( किसान खेत में से ) घास को उखाड़ता है और धान्य को बचाता है, उसी प्रकार राजा राज्य की रक्षा करे और शत्रुओं का नाश करे ॥ ११० ॥

मनु II 6

पृष्ठ 86

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 86 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५६ मनुस्मृतिः

प्रजापीडन से राज्यभ्रंशादि-मोहाद्राजा स्वराष्ट्रं यः कर्शयत्यनवेक्षया ।

सोऽचिराद्भ्रश्यते राज्याज्जीविताच्च सबान्धवः ॥ १११ ॥

[ सप्तमः भाष्य — यस्तु राजा पूर्वोक्तविवेकमकृत्वा मोहेनानवेक्षया स्वराष्ट्रं कर्शयति स दण्डैः सह भ्रश्यत्यचिराद्राज्याज्जनपदाननुरागेण प्रकृतिकोपेन जीविताच्च ॥ साहसि-कैरेकाकिभिरपि जीवितनिरपेक्षैर्हन्यते ॥ १११ ॥

हिन्दी – जो राजा मोहवश अपने राज्य की देख - रेख न करके धनग्रहण करता है ( प्रजा की रक्षा न करके भी अन्यायपूर्वक उनसे अनेक प्रकार का कर लेता है ), वह शीघ्र ही राज्य से भ्रष्ट हो जाता है और बान्धव - सहित जीवन से भ्रष्ट हो जाता है ( सपरिवार मर जाता है ) ॥१ ९ १ ॥

शरीरकर्षणात्प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनं यथा ।

तथा राज्ञामपि प्राणाः क्षीयन्ते राष्ट्रकर्षणात् ॥ ११२ ॥

भाष्य- – स्वराष्ट्रेऽत्यन्तमवहितेनानुराग उत्पादनीयस्तद्धि शरीरस्थानीयम् । शरीरे कर्शितेऽपथ्यभोजनरुक्षभोजनादिभिर्यथा प्राणा उत्क्रामन्ति, एवं राष्ट्रकर्शनादपि ॥११२ ॥

हिन्दी — जिस प्रकार शरीरधारियों के प्राण ( भोजनादि के अभाव से ) शरीर के क्षीण होने से नष्ट हो जाते हैं, उसी प्रकार राज्य के पीड़ित करने से राजाओं के भी प्राण ( प्रकृति - कोप आदि से ) नष्ट हो जाते हैं ( अतः राजा का कर्तव्य है कि यथावत् राज्य की रक्षा करता रहे ) ॥ ११२ ॥

राज्यरक्षा से सुख - समृद्धि -राष्ट्रस्य संग्रहे नित्यं विधानमिदमाचरेत् ।

सुसंगृहीतराष्ट्रे हि पार्थिवः सुखमेधते ॥ ११३ ॥

भाष्य - ' -'संग्रहो ' रक्षाविधानम् । सुसंगृहीतं रक्षाविधानेन वशीकृतं परिपालितं वा येन स्वराष्ट्रं स पार्थिवः सुखमेधते ॥ ११३ ॥

हिन्दी - राज्य की रक्षा के लिए राजा नित्य इन उपायों को करे; क्योंकि अच्छी तरह राज्य - रक्षा करनेवाला राजा सुखपूर्वक बढ़ता ( उन्नति करता ) है ॥ ११३ ॥

ग्रामपति आदि की नियुक्ति-द्वयोस्त्रयाणां पञ्चानां मध्ये गुल्ममधिष्ठितम् ।

तथा ग्रामशतानां च कुर्याद्राष्ट्रस्य संग्रहम् ॥ ११४ ॥

भाष्य - द्वयोर्ग्रामयोर्मध्ये गुल्मं कुर्यात् । गुल्मो रक्षितृपुरुषसमूहस्तेनैवाधिष्ठितं

पृष्ठ 87

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 87 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा ' हिन्दीटीकासहिता संग्रहं कुर्यात् । तद्युक्तमधिष्ठातारं पुरुषं कुर्यात् । अधिकारी संग्रह इहोच्यते ।

एवं त्रयाणां पञ्चानां च ।

अथवा राजभाव्यार्थग्रहणस्थानं संग्रहः ॥ ११४ ॥

५७ हिन्दी – ( राजा ) राज्य की रक्षा के लिए दो - दो, तीन - तीन या पाँच - पाँच गाँवों के समूह का एक - एक रक्षक नियुक्त करे और सौ गाँवों का एक प्रधान रक्षक नियुक्त करे ॥११४ ॥

भाष्य-ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दशग्रामपतिं तथा ।

विंशतीशं शतेशं च सहस्रपतिमेव च ॥ ११५ ॥

- एकैकस्मिन् ग्रामेऽधिपतिं कुर्यात् । तदुपरि दशग्रामपतिम् ।. एवं सर्वत्र ॥ ११५ ॥

हिन्दी —– ( राजा ) एक - एक, दश दश, बीस - बीस, सौ - सौ तथा हजार - हजार गाँवों का एक - एक रक्षक नियुक्त करे ॥ ११५ ॥

विमर्श - उक्त दो श्लोकों में से प्रथम श्लोक में दो - दो, तीन - तीन या पाँच - पाँच गाँवों के रक्षक की नियुक्ति वर्तमान में चौकी या थाने का एवं सौ गाँवों के प्रधान रक्षक की नियुक्ति तहसील, सबडिवीजन या जिला का स्वरूप है । द्वितीय श्लोक में कथित एक - एक गाँव के रक्षक की नियुक्ति सरपंच, दश दश गाँवों के रक्षक की नियुक्ति थाना, सौ - सौ गाँवों के रक्षक की नियुक्ति जिला, तहसील या सबडिवीजन और हजार गाँवों के रक्षक की नियुक्ति कमिश्नरी का स्वरूप समझना चाहिये । ग्राम के दोष को बड़े अधिकारी से कहना -ग्रामदोषान्समुत्पन्नान् ग्रामिकः शनकैः स्वयम् । शंसेद्ग्रामदशेशाय दशेशोविंशतीशिने ॥ ११६ ॥

विंशतीशस्तु तत्सर्वं शतेशाय निवेदयेत् ।

शंसेद्ग्रामशतेशस्तु सहस्रपतये स्वयम् ॥ ११७ ॥

भाष्य — ये ग्रामदोषा एकग्रामाधिकृतेन न शक्यन्ते समाधातुम्, तान्दशेशाय निवेदयेत् । एवमशक्तौ यावत्सहस्रपतिर्विज्ञाप्यः ॥११६-११७ ॥ हिन्दी— चोर आदि के उपद्रव को शान्त करने में असमर्थ एक गाँव का रक्षक दश गाँवों के रक्षक को, दश गाँवों का रक्षक बीस गाँवों के रक्षक को, बीस गाँवो का रक्षक सौ गाँवों के रक्षक को और सौ गाँवों का रक्षक हजार गाँवों के रक्षक को स्वयं ( बिना पूछे ही ) उक्त चोर आदि के उपद्रवों को शीघ्र सूचित करे ।११६-११७ ॥

पृष्ठ 88

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 88 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मनुस्मृतिः ५८ - एकग्रामाधिकृतस्य वृत्तिरियम् । भाष्य-ग्रामकार्यों का अन्य राजमन्त्री द्वारा निरीक्षण-चतुर्गवं गृहस्थानां त्रिगवं ब्रह्मघातिनाम् ॥ ’ ' कुल ' मिति वदन्ति इति । ( म ० मु ० ) [ सप्तमः पालित के गर गए कि

यानि राजप्रदेयानि प्रत्यहं ग्रामवासिभिः ।

अन्नपानेन्धनादीनि ग्रामिकस्तान्यवाप्नुयात् ॥ ११८ ॥

ग्रामिको ग्रामाधिकृतस्तान्यवाप्नुयाद्गृह्णीयात् । वृत्त्यर्थं राज्ञे प्रदातव्यानि ग्राम-वासिभिः । अन्नादीनि तु धान्यादेः षष्ठाष्टमभागादिः । यथा वक्ष्यति “ धान्येष्टमं विशाम् ”

इत्यादि ( अ ०१०।१२० ) ॥११८ ॥

हिन्दी — ग्रामवासी प्रजा राजा के लिए जो अन्न, इन्धन आदि देते हों, उसे वह एक गाँव का रक्षक लेवे ॥ ११८ ॥

दशी कुलं तु भुञ्जीत विंशी पञ्चकुलानि च ।

ग्रामं ग्रामशताध्यक्षः सहस्त्राधिपतिः पुरम् ॥ ११ ९ ॥

भाष्य – दशसु ग्रामेष्वधिकृतो दशी । एवं विंशी । छान्दसः शब्दसंस्कारः । कुलं ग्रामैकदेशः । क्वचिद्हट्ट इति प्रसिद्धः क्वचिदुष्ट इति ।

एतदेव पञ्चगुणं विंशतिग्रामेष्वधिकृतः । सर्वं ग्रामशताध्यक्षः ।

पुरं नगरं सहस्रेशः स्थानकर्मानुरूपेण वृत्तिं कल्पेतेत्येतत्सत्यम् ॥११९ ॥

हिन्दी – दश गाँवों का रक्षक एक ' कुल ', बीस गाँवों का रक्षक पाँच कुल, सौ गाँवों का रक्षक एक मध्यम ग्राम और हजार गाँवों का रक्षक पुर ( कस्बा, रक्षक एक मध्यम पुर ( अपनी जीविका के लिए ) राजा से प्राप्त करे ॥११९ ॥

विमर्श - जीविका के लिए छ: हलों से जोतने योग्य भूमि को, ' मध्यम हल ' कहते हैं, दो मध्यम हल ( १२ हलों से जोतने योग्य भूमि ) को ' कुल ' ' कहते हैं ।

तेषां ग्राम्याणि कार्याणि पृथक्कार्याणि चैव हि ।

राज्ञोऽन्यः सचिवः स्निग्धस्तानि पश्येदतन्द्रितः ॥ १२० ॥

भाष्य — तेषां ग्रामकार्येष्वितरेतरं विप्रतिपत्तिः । अन्यः स्वकार्येऽन्यः सचिवो महत्तमः स्निग्धो रागद्वेषवर्जितो दर्शनाय नियोक्तव्यः ॥१२० ॥

१. कुल्लूकभट्टः– ‘ अष्टागवं धर्महलं षड्गवं जीवितार्थिनाम् । इति हासेतस्मरणात् षड्गवं मध्यमं हलमिति तथाविधहलद्वयेन यावती भूमिर्वाह्यते, तत्

पृष्ठ 89

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 89 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्यायः ] ' मेधातिथि’भाष्य ' मणिप्रभा’हिन्दीटीकासहिता ५ ९ हिन्दी – उन ग्रामनिवासियों के ग्रामसम्बन्धी तथा अन्य ( किये गये तथा नहीं किये गये ) कार्यों का राजा का हितैषी दूसरा मंत्री आलसरहित होकर देखा करे ॥ १२० ॥

प्रतिनगर में उच्चपदाधिकारियों को नियुक्त करना—

नगरे नगरे चैकं कुर्यात्सर्वार्थचिन्तकम् ।

उच्चैः स्थानं घोररूपं नक्षत्राणामिव ग्रहम् ॥ १२१ ॥

भाष्य — उच्चैःस्थानं प्रधानभूतमित्यर्थः । घोररूपं प्रतापवन्तम् । नक्षत्राणा-मिव गृहं अंगारकम् । हस्त्यश्वादिबलसम्पन्नम् ॥१२१ ॥

हिन्दी — राजा प्रत्येक नगर में ( हाथी, घोड़ा, रथ एवं पैदल सैनिकों के द्वारा दूसरों में ) आतङ्क उत्पन्न करानेवाले नक्षत्रों में शुक्र आदि ग्रहों के समान तेजस्वी और सब विषयों की चिन्ता ( देखभाल ) करनेवाले एक उच्च पदाधिकारी को नियुक्त करे ॥

उक्त उच्चाधिकारी का कार्य-स ताननुपरिक्रामेत्सर्वानेन सदा स्वयम् ।

तेषां वृत्तं परिणयेत्सभ्यग्राष्ट्रेषु तच्चरैः ॥ १२२ ॥

भाष्य — न नगराधिकृतस्तान्सर्वानपि पतीननुपरिक्रामेत्स्वबलेन पूरयेत् । सति प्रयोजने । तेषां सर्वेषामधिपतीनां तद्वृत्तं सम्यक् परिणयेत् सम्यग्रूपतया परिजानी-यात् । कैः । राजचरैः कापटिकादिभिः ॥१२२ ॥

हिन्दी – नगर में नियुक्त वह उच्चपदाधिकारी उन ( ग्रामाधिपति आदि ) ( ७।११५-११६ ) का सर्वदा स्वयं निरीक्षण करता रहे और दूतों के द्वारा राज्यों में उन ग्रामाधिपतियों के कार्य, वर्ताव आदि व्यवहार को मालूम करता रहे ॥१२२ ॥

घूसखोरों से प्रजा की रक्षा-राज्ञो हि रक्षाधिकृताः परस्वादायिनः शठाः ।

भृत्या भवन्ति प्रायेण तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ॥ १२३ ॥

भाष्य – परस्वमादातुं शीलं येषां ते परस्वादायिनः शठाः असम्यक्कारिणः प्रायेणाधिकृताः सन्तो भवन्ति । प्राक्शुचयोऽपि रक्षन्ति वित्तानि । अतः प्राक्शुचित्वानु-मानेन नोपेक्षणीयाः । यत्नतः प्रतिजागरितव्याः । तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः । न केवलं राजार्थनाशः अनवेक्षया, यावत्प्रजा अपि निर्धनीकुर्वन्ति ॥१२३ ॥

पृष्ठ 90

मनुस्मृति २ हरगोविन्द शास्त्री, पृष्ठ 90 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६० मनुस्मृतिः [ सप्तमः हिन्दी — राजा के रक्षाधिकारी प्राय: दूसरों का धन लेनेवाले ( घूसखोर ) हुआ करते हैं, उन शठों से ( राजा ) इन प्रजाओं की रक्षा किया करे ॥ १२३ ॥

घूसखोरों की सम्पत्ति का हरण और राज्यबहिष्कार-ये कार्यिकेभ्योऽर्थमेव गृह्णीयुः पापचेतसः । तेषां सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात्प्रवासनम् ॥ १२४ ॥

भाष्य – ये रक्षाधिकृताः कार्यिकेभ्यो व्यवहर्तृभ्यो व्यापारवद्भ्यो हललेशो-द्देशिकया दण्डयन्ति जनपदांस्तेषां सर्वस्वहरणप्रवासने राजा कुर्यात् ॥ १२४ ॥

हिन्दी — जो पापबुद्धि अधिकारी काम पड़नेवालों से ( अनुचित रूप में ) धन अर्थात् घूस ले, राजा उनका सर्वस्व लेकर उन्हें राज्य से बाहर निकाल दे ॥ १२४ ॥

दास - दासियों का वेतन एवं स्थान-राजकर्मसु युक्तानां स्त्रीणां प्रेष्यजनस्य च ।

प्रत्यहं कल्पयेद्वृत्तिं स्थानकर्मानुरूपतः ॥ १२५ ॥

भाष्य – युक्तानां नियुक्तानां स्त्रीणामन्तःपुरदास्यादीनाम् । प्रेष्यजनस्य दोलक-वाहादेः । प्रत्यहं वृत्तिं कल्पयेन्न सांवत्सरीयं सकृद्दद्याद्ग्रामं तदेकदेशं वा । स्थानकर्मानुरूपतः । ‘ स्थानं ' प्रधानं नियोगः शय्यारक्षादि, ‘ कर्म ’ शरीर-व्यापारस्तदनुरूपेण वृत्तिर्देया । प्रधाने स्थाने स्वल्पेऽपि कर्म्मणि महती वृत्तिर्निकृष्टे स्थाने महत्यपि कर्मणि स्वल्पेत्येतदुभयानुरूपम् ॥१२५ ॥

हिन्दी- - राजा काम में नियुक्त दास - दासियों के लिए कार्य के अनुसार प्रतिदिन का वेतन एवं स्थान निश्चित कर दे ॥१२५ ॥

उक्त वेतन का प्रमाण–

पणो देयोऽवकृष्टस्य षडुत्कृष्टस्य वेतनम् ।

षाण्मासिकस्तथाच्छादो धान्यद्रोणस्तु मासिकः ॥ १२६ ॥

भाष्य — अवकृष्टः सम्मार्जनशोधनविनियुक्तस्तस्य भक्तार्थं पणो देयः । उत्कृष्टस्य षट्सु षट्सु मासेषु गतेष्वाच्छादवस्त्रम् । धान्यद्रोणश्च मासिकः । चतुराढको द्रोणः ।

पणपरिमाणं वक्ष्यति ।

वृत्तिकल्पनार्था एते ॥१२६ ॥

हिन्दी – ( राजा ) साधारण कार्य ( झाडू लगाना, पानी भरना आदि ) करनेवाले निकृष्ट दास या दासी के लिए प्रतिदिन एक पण ( एक पैसा दे ० ८।१३६ ), ६ मास में एक