भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २ — पृष्ठ 361–370
भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य २ · पृष्ठ 361–370
पृष्ठ 361
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५० नाट्यशास्त्रम्
भवन्ति यत्र दीर्घाणि शेषाणि च लघून्यथ ।
विलम्बितगतिः सा ' तु विज्ञेया नामतो यथा ॥ ९ ० ॥
विलम्बितगति — यदि सत्रह अक्षरों के पाद में दूसरा, छठा, आठवां, बारहवां, चौदहवां तथा पन्द्रहवां अक्षर गुरु हो तो उसे ' विलम्बितगति ” नामक वृत्त कहते हैं ॥ ८ ९ - ९ ० ॥ यथा - विघूर्णितविलोचना पृथुविकीर्णहारा पुनः " प्रलम्बरशना चलत् स्वलितपादमन्दक्लमा । न मे प्रियमिदं जनस्य बहुमानरागेण य-न्मदेन विवशा विलम्बितगतिः कृता त्वं प्रिये ॥ ९ १ ॥ हे प्रिये, तुम्हारी आँखें खुमारी के कारण घूम रही है, ( स्वर्ण का ) बड़ा हार अपने स्थान से खिसक गया है । तुम्हारी करधनी शिथिल हो जाने के कारण लटकने लगी है और तुम्हारे धीरे - धीरे रखे जाने वाले पंग लड़खड़ा रहे हैं । मैं इस तुम्हारी मन्दगति को खूब पसन्द कर रहा हूँ । जो तुमने इस जन के प्रेम में मदहोश होकर ( विवशा ) आदर करने के लिये धारण की है ॥ ९ १ ॥
पञ्चादौ पञ्चदशकं ' द्वादशैकादशे गुरु " ।
चतुर्दशं " तथान्त्ये द्वे चित्रलेखा " धृतौ स्मृता ॥ ९ २ ॥
१. विलम्बित गति का पिंगलोक्त नाम ' पृथ्वी ' है । १. तत्र - क ० । २. लक्षणमिदं क - पुस्तकस्थं स्वेवम्-यदा द्विरुदितौ हि पादमभिसंश्रितो ज्सी त्रिको तथैव च पुनस्तयोनिधनमाश्रितो यो लगौ । ( ली सगी - ग ० )
तदाष्टिरिति पूर्विका यतिरपि स्वभावाद यथा ।
विलम्बित गतिस्तथा निगदिता द्विजैर्नामितः ॥
३. प्रसृतहारमालाधरा- क ०; पृथुविघूर्णहारा – ० । ४. वसना क ० । ५. चलरस्खलितगात्रपाद क्रमा - क ० । स्खलल्ललितपाद ६. न मे प्रियमसज्जनेतिक ० । ७. ते — क ० ८. मदेन तु विलम्बितागतिकृता कदाचित् प्रिये क ० ९. द्वादशं सानुगं गुरु — ख ० । १०. धृती - क ० - मन्दक्रमा - ख ० ॥ ॥ ११. तथा पञ्च - ख ० । १२. चित्रमाला गुरूणि तु — क ० ।
पृष्ठ 362
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
षोडशोऽध्यायः २५१ चित्रलेखा - यदि अठारह अक्षरों के पाद में आदि के पांच, ग्यारहवां, बारहवां. चौदहवां, पन्द्रहवां, सत्रहवां तथा अन्तिम वर्ण गुरु हों तो ‘ चित्रलेखा ” नामक वृत्त होता है ॥ ९ २ ॥ 2322 यथा - नानारत्नाढ्यैर्बहुभिरधिकं भूषणैरङ्गसंस्थै नागन्धाढ्यैर्मदन जननै रङ्गरागेश्व केशैः स्नानाढ्यैः कुसुमभरितैर्वस्त्ररागैश्व तैस्तैः कान्ते सङ्क्षेपात् किमिह बहुना चित्रलेखेव भासि ॥९ ३ ॥ प्रिये, इन अनेक रत्न - जटित गहनों से जो तुमने अपने शरीर पर धारण कर रखे हैं ( और ) अनेक सुवास से पूर्ण मस्त बना देनेवाले शरीर के अंगरागों से तथा स्नान के बाद फूलों से सजाए गए इन केशों से और विविध रंगों वाले इन सुन्दर वस्त्रों से तुम बहुत सुशोभित हो रही हो । ( और ) अधिक क्या बतलाएँ, ऐसा लगता है कि जैसे ( तुम ) चित्र में आलिखित ( चित्रलेखा ) सी दिखाई दे रही हो ॥ ९ ३ ॥
अन्त्यं सप्तदशञ्चैव षोडशं स चतुर्दशम् ।
त्रयोदशं द्वादशञ्च षष्ठमष्टममेव च ॥ ९ ४ ॥
॥ त्रीण्यादौ च गुरूणि स्युर्यस्मिस्त्वेकोनविंशके ।
पादे लघूनि शेषाणि ' शार्दूलकीडितन्तु तत् ' ॥ ९ ५ ॥
शार्दूलविक्रीडित – यदि उन्नीस अक्षरों के पाद में पहले तीन, छठा, १. चित्रलेखा को पिंगलाचार्य ने ' कुसुमितलता वेल्लिता ' माना है । १. रङ्गरागैविचित्रैः ख रङ्गहारैविचित्रैः ग ० । २. स्नानाद्वैः – क ० । ३. रचितैर्वक्त्ररागैश्च - क ० । ४. कान्तैः क ० । ५. चित्रमालेव - क ० ६. च चतुर्दशम् - ख ०, ग ० । ७. द्वादशं सानुगञ्चैव – क ०; द्वादशे साग्रगञ्चैव – खः । ८. तत्शार्दूलविक्रीडितम् — ग ० । ९. क. पुस्तके शार्दूलविक्रीडितस्य लक्षणन्त्वेवं पठ्यते -म्सी जसो तो गुरू च प्रयोगनियता यस्मिन्निविष्टास्त्रिका आद्या चान्त्ययतिश्चतुस्त्रिकयुता ज्ञेया परा सप्तभिः । नित्यं यत्पदमाश्रिता ह्यतिधृतिनित्यं कवीनां प्रियं तज्ज्ञेयं खलु वृत्तजातनिपुणैः शार्दूलविक्रीडितम् ॥
पृष्ठ 363
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५२ नाट्यशास्त्रम् आठवां, बारहवां, तेरहवां, चौदहवां, सोलहवां, सत्रहवां तथा अन्तिमवर्ण गुरू हो तो ‘ शार्दूलविक्रीडित ' वृत्त होता है ॥ ९ ४ - ९ ५ ॥ 232 यथा— नानाशस्त्रशताघ्नितोमरहताः प्रभृष्टसर्वायुधाः निर्भिन्नोदरपादबाहुवदना ' 171110 निर्णाशिताः ' शत्रवः । धैर्योत्साहपराक्रमप्रभृतिभिस्तैस्तैर्विचित्रैर्गुणै वृत्तं ते रिपुघाति भाति समरे शार्दूलविक्रीडितम् ॥९ ६ ॥ तुम्हारे शत्रुगणों में अनेक शस्त्र, तोप, तोमर आदि से आहत हों अपने सारे शस्त्रों को छोड़ते हुए समाप्त हो गए और इनमें से कुछ शत्रुओं के पेट, पैर, भुजा तथा मस्तक फट जाने से वे भी नष्ट हो गए हैं और उनने अपने शस्त्रों को फेंक दिये हैं. इस प्रकार हे राजन् धैर्य, पराक्रम, उत्साह आदि तुम्हारे आश्चर्यकारी गुणों के कारण युद्ध में शत्रुओं को नाश करने का आपका यह कार्य सिंह की क्रीड़ा के समान शोभित होने लगा है ॥ ९ ६ ॥
चत्वार्यादौ च षष्ठञ्च सप्तमं स चतुर्दशम् ।
तथा पञ्चदशञ्चैव षोडशं नैधनं तथा ॥ ९ ७ ॥
एतानि च गुरुणि स्युः शेषाणि तु लघून्यथ पादे यत्र कृतौ ज्ञेया नाम्ना सुवदना तु सा ॥ ९ ८ ॥ सुवदना - यदि बीस अक्षरों के पाद में पहिले चार, छठा, सातवां, १. वक्त्रवदना -क; हस्तवदनाः- -ख; वक्त्रनयनाः - ग ० । ६. निर्वासिता ख; निर्भत्सिता - ग ० । ३. लाति ख ० । ४. क – पुस्तके शार्दूलविक्रीडितस्योदाहरणान्तरमपि लभ्यते । तद्यथा — तावत्वं विजितेन्द्रियः शुभमते सर्वात्मना प्रत्यहं दाने शीलविधी च योजय मनः स्वर्गापवर्गाविहम् । यावद्द्व्याधिजरा प्रचण्डनखरो व्यायत्सटाभिर्भृशं मृत्युस्ते न करोति जीवितमृगैः शार्दूलविक्रीडितम् ॥ ५. यत्र तु सा ज्ञेया – क ० । ६. यथा— क ० । क — पुस्तके सुवदनाया लक्षणान्तरं त्वेवं पठ्यते-नौ भनी भी लगी च सम्यग्यदि च विरचिता पादे क्रमवशात् विच्छेदः सप्तभिः स्यात् पुनरपि च यतिः सप्ताक्षरकृता । यद्येषा संश्रिता स्यात् कृतिमपि च पुनः श्लिष्टाक्षरपदा विद्वद्भिर्वृत्तजातौ तत इह गदिता नाम्ना सुवदना ॥
पृष्ठ 364
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
षोडशोऽध्यायः २५३ चौदहवां, पन्द्रहवां, सोलहवां तथा अन्तिम वर्ण गुरू हो तो ' सुवदना ' नामक वृत्त होता है ॥ ९ ७ - ९ ८ ॥ 22 यथा— नेत्रे लीलालसान्ते कमलदलनिभे भ्रूचाप ' रुचि गण्डोष्ठं पीनमध्यं समसहितघनाः स्निग्धाश्च दशनाः । कर्णावंसप्रलम्बौ चिबुकमपि नतं घोणा सुरुचिरा " व्यक्तं त्वं मर्त्यलोके वरतनु विहितास्येका सुवदना ॥ १ ९ ॥ हे सुन्दरि, तुम्हारी आंखें कमल दल के समान है जिसके साथ भौहें धनुष के समान सुन्दर दिखाई दे रही हैं, आंखों की नोंके लीलापूर्ण और अलस दिखाई दे रही हैं, तुम्हारे ओठ और कपोल अपने मध्य भाग में भरे हुए, दांतों की पांत चमकीली समान और घनी हैं, कान तथा कन्धे झुके हुए ( झूलते हुए ) हैं, ठुड्डी झुकी हुई और नासिका अत्यन्त सुन्दर दिखाई दे रही है । हे सुगात्रि, इस मनुष्यलोक में तुम ही एक ऐसी सुन्दरी हो जिसे इतने शोभन स्वरूप में बनाया गया है ॥ ९९ ॥
चत्वार्यादौ तथा षष्ठं सप्तमञ्च चतुर्दशम् ।
अष्टादशं सप्तदशं तथा पञ्चदशं पुनः ॥ १०० ॥
' अन्त्योपान्त्ये गुरुण्यत्र लघून्यन्यानि सर्वदा ।
एकविंशति के पादे स्रग्धरा नाम सा यथा ॥ १०१ ॥
स्रग्धरा - यदि इक्कीस अक्षरों के पाद में आदि के चार, छठा, सातवां, चौदहवां, पन्द्रहवां, सत्रहवां, अठारहवां, बीसवां तथा अन्तिम वर्ण गुरु हों तो ‘ स्रग्धरा ' नामक वृत्त होता है ॥ १००-१०१ ॥ १. विनते - क ०; निहिते - ख ०; ग ० । २. घनं - ख ०; ग ० । ३. कर्णौ ह्रस्वप्रलम्बौ – क ०; कर्णौ पाश्र्वावलम्बी – ख ०; ग ० । ४. तटनता — क ०; मपि नतौ - ग ० । ५. सर्वस्वं क ०; सर्वस्मिन् — ख ० ० । ६. विदितास्येका - ख ०, ग ० । ७. अन्त्यञ्च विंशकञ्चैव गुरुसंज्ञानि यत्र तु क ० । ८. क — पुस्तके स्रग्धराया लक्षणन्त्वेवं पठ्यते--म्रौ भनी यो यश्च सम्यग्यदि हि विरचिताः स्युस्त्रिकाः पादयोगे वर्णैः पूर्वोपदिष्टैर्यतिरपि च पुनः सप्तभिः सप्तभिः स्यात् । वृत्तं सम्यग्यदि स्यात् प्रकृतिमनुगतं तत्त्वविद्भिः प्रदिष्टं विज्ञेयं वृत्तजातौ कविजन दयिता स्रग्धरा नामतस्तु ॥
पृष्ठ 365
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५४ नाट्यशास्त्रम् यथा— चूताशोकारविन्दै कुरवकतिलकैः कर्णिकारैः शिरीषैः पुन्नागैः पारिजातैर्बकुलकुवलयैः किंशुकैः सातिमुक्तः । एतैर्नानाप्रकारैः कुसुमसुरभिभिविप्रकीर्णैश्च तैस्तै-तैः पुष्पवृन्दैर्नरवर वसुधा स्रग्धरेवाद्य ' भाति ॥१०३ ॥
हे राजन्, इन वसन्त ऋतु में अनेक पुष्पों की मीठी तथा मोहक सुगन्ध से — जो आम्र, अशोक, अरविन्द, कुरवक, तिलक, कर्णिकार, शिरीष, पुन्नाग, पारिजात, वकुल, कुवलय, किंशुक तथा अतिमुक्त पुष्पों की है । यह पृथ्वी ऐसी दिखाई देती है जैसे किसी अङ्गना ने पुष्पों की अनेक मालाएं पहिन रखी हो ॥ १०३ ॥
चतुर्थमाद्यं षष्ठञ्च दशमं द्वादशन्तथा ।
षोडशाष्टादशे चैव नैधनञ्च गुरुप्यथ ॥ १०४ ॥
द्वाविंशत्यक्षरे पादे शेषाणि च लघून्यथ ।
भवन्ति यत्र तज्ज्ञेयं मद्रकं नामतो यथा ॥ १०५ ॥
मद्रक - यदि बाईस अक्षरों के पाद में पहिला, चौथा, छठा, दसवां, बारहवां, सोलहवां, अठारहवां तथा अन्तिम वर्ण गुरू हो ( और बाकी लघु वर्ण हों ) तो ‘ मद्रक ' - वृत्त कहलाता है ॥ १०४-१०५ ॥ यथा - उत्प्लुतमेक हस्तचरणं द्वितीयकररचितं सुविनतं वंशमृदङ्गवाद्यमधुरं विचित्रकरणानुगं बहुविधम् । १. रेवावभाति — क ० । २. मद्रकवृत्तस्य लक्षणान्तरमेवं क — -पुस्तके-श्री चरणे यदा विनियतौ त्रिकौ क्रमवशादथाकृतिविधी नौ च ततः परञ्च रुचिरावनन्तरकृतौ नगावपि पुनः । तच्च दशाष्टवर्णंरचिता चतुष्वपि तथा यतिश्च सततं मद्रकवृत्तमेव खलु नाट्य योगकुशलैर्बुधैनिगदितम् ॥ तथा काशी पुस्तकेऽस्य लक्षणस्य पाठस्त्वेवम्-भौ चरणे यदा विनियतौ त्रिकौ क्रमवशादथा कृतिविधी नौ च ततः परश्च नियती तथा तदनु चापिता नरनगाः । स्याच्च दशाष्टवणंरचिता यतिः पुनरिह प्रिया च विदुषां श्रुतिसुख समर्थं सुभगं वृत्तमेतदुदितं खलु ॥ ३. उन्नतमेक - ख ०, उद्यतमेक - ग ० । ४. कररेचकं सललितं ख ०; ग ० । ५. करणान्वितं ख ०; गं ० ।
पृष्ठ 366
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
षोडशोऽध्यायः २५५ मद्रकमेतद ' सुभगे विदग्धगतिचेष्टितैः ' सुललितैः नृत्यसि विभ्रमाकुलपदं विविक्तरसभावितं शशिमुखि ॥ १०६ ॥
हे सुन्दरि, ( चन्द्रमुखी ) तुम आज वंशी, मृदंग के मधुर वादन के साथ ‘ मद्रक ' नृत्य कर रही हो । इसमें तुमने एक हाथ और पैर को ऊँचा उठाया हुआ है और दूसरे को नवां लिया है, तुम्हारे पैर रेचित स्थिति में विश्राम रहित हो रहे हैं । तुम अनेक विभिन्न करणों को प्रसन्न, ललित तथा उत्साहपूर्ण गतियों के साथ बनाते हुए विशिष्ट रस - मयी भावना को अपने विलासपूर्ण डगों द्वारा प्रकट करती जाती हो ॥ १०६ ॥
अन्त्यमेकोनविंशञ्च सप्तमं सत्रयोदशम् ।
एकादशं सप्तदशं पञ्चमश्च गुरुण्यथ ॥ १०७ ॥
शेषाणि च लघूनि स्युर्विकृत्याश्चरणे बुधैः ।
वृत्तं तदश्वललितं विज्ञेयं नामतो यथा ॥। १०८ ॥
अश्वललिता - यदि तेईस अक्षरों के पाद में पांचवा, सातवां, ग्यारहवां, तेरहवां, सत्रहवां, उन्नीसवां और अन्तिम वर्ण गुरु हों तो ' अश्वललिता ' वृत्त कहलाता है ॥ १०७-१०८ ॥ यथा- - ' विविधतुरङ्गनागरथयौधसङ्कुलमलं बलं समुदितं शरशतशक्ति कुन्तपरिघासियष्टिविततं बहुप्रहरणम् । १. मेवमद्यसुभगैः - ग ० । २. सललितैः - ख ०; ग ० । ३. नित्यसुविभ्रमाकुलपदं वरोरु ललिताङ्गचेष्टितयुतम् —क ० ४. वरोरु ललितक्रियं समरसम् - ग ० । ५. पञ्चमञ्च गुरूण्यथ - ख ० ग ० । ६. सप्तमं सत्रयोदशम् – ख ०; ग ० । ७. विकृतौ चरणेषु च-- ख ०; ग ० । ८. अश्वललितलक्षणं क - पुस्तके यथा -यदि च नकार आदि रचितः पदे विरचितोऽन्त एव च लगो यदि च जभी त्रिधा च निहितौ क्रमेण खलु मध्यमावपि तथा । यदि च समाश्रितं हि विकृति यतिश्च दशभिस्तथैकसहित-स्तत इह कीर्त्तितं मुनिगणै विंशुरुचरितैस्तदश्वललितम् ॥ ९. रथहयनागयोधपुरुषैः सुसंकुलमलं समुद्रितशरा-सनशरशक्तिकुन्तपरिघासिययष्टिविवृर्तबहुप्रकरणम् । क ० ।
पृष्ठ 367
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५६ नाट्यशास्त्रम् ' रिपुशतमुक्तशस्त्ररवभीतशङ्कितभट भयाकुलदिशं कृतमभिवीक्ष्य संयुगमुखे समर्पितगुणं त्वयाश्वललितम् ॥१० ९ ॥ इस पूर्णरूप से सुसज्जित अपनी सेना को देखते हुए जो अनेक घोड़े, हाथी, रथ तथा पैदलों से भरी हुई है, इसमें अनगिनत बाण, शक्ति, भाले, परिधा तथा तलवारे फैली हुई है, शत्रुओं के द्वारा चलाये गये शस्त्रों के भयंकर शब्दों से ( कुछ ) पैदल सैनिक सबके भय के कारण सहम रहे हैं । और दिशाएं भी भय व्याप्त हो रही हैं । ऐसे समय आपने अपने घोड़े को युद्ध में आगे डाल कर जो एक क्रीडा मात्र प्रदर्शित की ( अश्वललितं ) प्रजानन के द्वारा आज भी आपका वह गुण बड़ा लोकप्रिय हो रहा है ॥१० ९ ॥
कादशचतुर्दशे ।
विंशं सप्तदशञ्चैव त्रयोविंशं तथैव च ॥ ११० ॥
एतानि च लघूनि स्युः शेषाण्यथ गुरुणि च ।
चतुर्विंशतिके ' पादे मेघमालेति सा यथा ॥ १११ ॥
मेघमाला – यदि चौबीस अक्षरों के पाद में आदि के छः वर्ण, आठवां, ग्यारहवां, चौदहवां, सत्रहवां, बीसवां और तेईसवां अक्षर लघु हो तथा शेष वर्ण गुरु हों तो ' मेघमाला ' वृत्त होता है ॥ ११०-१११ ॥ 2712 यथा - पवनजवसमाहृता तीव्रगम्भीरनादा बलाकावलीमेखला क्षितिघरसदृशोच्चरूपा ' ' महानीलधूमाञ्जनाभाम्बुगर्भोद्भवा । १. वसुगणमस्य भिन्न हतशत्रुन शितशिरः प्रमथ्य तरसा – क ० । २. शस्त्ररवभिन्नशङ्कितभटं भयाकुलमिद - ख ०; शङ्कित भटं भिन्नहतशत्रुनाशि भयाकुलमिदं - ग ० । ३. समीप्सितगुणं - ख ०; ग ० । ४. तदश्वललितम् — ग ० । ५. चतुविशाक्षरे – क ० । ६. मेघमालालक्षणं क - पुस्तके यथा-यदि खल चरणस्थिती नी त्रिको कृत्तिकाख्यास्तथा राःपरं स्युः क्रमाद् भवति यदि यतिस्तथा सप्तभिः सप्तभिस्त्रिष्वतोऽन्या यतिः पञ्च विद्यात्तथा । सततमभिनिविष्टदेहा तथा सङ्कृती सूरिभिः सर्वदा दृश्यते तत इह परिभाषिता शास्त्रविद्भिस्त्वियं मेघमाला यथा दण्डकः ॥ ६. पवनबल – क; ख ० । ७ तीव्रनादा बलाकावलौ मेखलाशोभिता - ग ० । ८. सदृशोधवंरूपा - क; ख ० । ९. महाधूम पुन्जायमानाम्बुगर्भोद्भवा - ख ० ।
पृष्ठ 368
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
षोडशोऽध्यायः २५७ सुरपतिधनुरुज्वला बद्धकक्ष्या ' तडिद्योत सन्नाहपट्टोज्ज्वला गगनतलविसारिणी प्रावृषेण्या दृढं मेघमालाधिकं शोभते ॥ ११२ ॥
आकाश में व्याप्त होने वाली वर्षा के बादलों की यह पाँत जो हवा के झोकों से आगे बढ़ती दिखाई दे रही है और इसी कारण तीव्र और गम्भीर ध्वनि कर रही है, इसने हंसों की पाँत की मेखला धारण की है । पर्वत के समान इसका अत्यन्त विशाल स्वरूप है । यह अत्यन्त नीले पानी को अपने अन्दर धारण किये है जो धुएँ या काजल के समान ( लग रहा ) है । इसने इन्द्रधनुष - सा उज्ज्वल या चमकीला कमर - पट्टा घारण किया है तथा बिजली की दीप्ति के कवच - सी भास्वत्प्रभा वाली यह मेघमाला इस समय सचमुच बड़ी सुहावनी दिखाई दे रही है ॥ ११२ ॥
आद्यञ्चैव चतुर्थञ्च पञ्चमं षष्ठमेव च ।
नवमं दशमञ्चैव नैधनञ्च भवेद्गुरु ॥ ११३ ॥
पञ्चविंशतिके पादे शेषाणि च लघून्यथ 1
।
वृत्तज्ञैः सा तु विज्ञेया क्रौञ्चपादीति नामतः ॥ ११४ ॥
क्रौञ्चपदी – यदि पचीस अक्षरों के पाद में पहला, चौथा, पाँचवाँ, छठा, नवीं, दसवाँ, तथा अन्तिम अक्षर गुरू हो ( तथा शेष लघु हों ) तो कौंचपदी नामक वृत्त होता ॥ ११३-११४ ॥ यथा - यः किल दाक्ष्यं विद्रुतसोमं क्रतुवरमचमसमपगतकलश पातितयूपं क्षितचपाल " विचयनमसमिधमपशुकचरुकम् ” । १. बद्धशोभा ख ० । २. बन्धोज्ज्वला - ख ० । ३. विचारिणी प्रावृषि प्रोन्नता - ख ० । ४. मेघमालावली - क ० । ५. आद्यं चतुर्थञ्च तथा — ख ०; ग ० । ६. अन्त्यञ्चैव गुरूण्यथ – ख ०; ग ० । ७. क्रौञ्चपदालक्षणं क — पुस्तके यथा-भौ यदि पादे स्मावपि चेष्टावभिकृतिरपि च हि यदि खलु विहिता नाच समुद्राः स्युर्विनिविष्टा यदि च खलु गुरु भवति निधनगतम् । पञ्चभिरादी छेदमुपेता पुनरपि यतिरिह यदि खलु दशभिः कोचपदेयं वृत्तविध सुरगणपितृगणमुनिगण विहिता ॥ 5. • विद्रुमसोम – क ० । ९. मनुपममपगतकलाषं - ख ० । १०. कपालं - ख ० । ११. विवसन समभिव सपशुकसहितम् - ख ० । १७ ना ० शा ० द्वि ०
पृष्ठ 369
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५८ नाट्यशास्त्रम् कार्मुकमुक्तेनाशु चकार व्यपगत सुरगणपितृगणमिषुणा ' farait ते दैत्यारिः प्रददतु ' मखमिव रिपुगणमखिलम् ॥११५ ॥।
जिन भगवान शिव ने अपने बाण से सोमपात्र को शीघ्र लुढ़का दिया, कलश को फोड़ दिया और चमस को फेंक दिया, यूप को गिरा दिया, चषाल को फेंक डाला, ( आग में जलती हुई ) समिधाओं को विच्छिन्न कर दिया, यज्ञीय पशुओं को दूर कर चरू को लुढ़का दिया, देवता और पितरों को भगा दिया और इस प्रकार दक्ष के महायज्ञ का विध्वंस कर दिया वे ही भगवान इस यज्ञ के समान तुम्हारे शत्रुओं का सदा विनाश करें ॥ ११५ ॥
अष्टावादौ गुरूणि स्युस्तथा चैकोनविंशकम् ।
एकविंशञ्च विज्ञेयं चतुर्विंशं सनैधनम् ॥ ११६ ॥
एतानि गुरुसंख्यानि शेषाणि च लघून्यथ ।
षड्विंशत्यक्षरे पादे तद्भुजङ्गविजृम्भितम् ॥ ११७ ॥
भुजंगविजृम्भित– यदि छब्बीस अक्षरों के पाद में पहले आठ, उन्नीसवाँ, १. मुनिगण - क ० । २. सत्वतिमायो दैत्यगणारिस्तव नृप मखमिव दहतु रिपुगणम् – क ० । ३. प्रददतु मुखमिव - ख ० । ४. पद्यस्यास्य स्थाने ग— पुस्तके तु भिन्नमेवोदाहरणं प्राप्यते । तच्च हलायुधेन पिङ्गलवृत्तावप्युदाहृतम् अस्ति— या कपिलाक्षी पिङ्गलकेशी कलिरुचिरनुदिनमनुनय कठिना दीर्घतराभिः स्थूलसिराभिः परिवृतवपुरतिशय कुटिल गतिः । आयतजङ्घा निम्नकपोला लघुतरकुचयुगपरिगतहृदया सापरिहार्या कल्चपदा स्त्री ध्रुवमिह निरवधि सुखमभिलषता ॥ ५. एकविंशं तथा चैव- - ख ० ग ० । ६. पादे षड्विंशकाक्षरे - ख ०; ग ० । ७. यत्र नाम्ना तथा ज्ञेयं तद्भुजङ्गविजृम्भितम् । ख ०; ग ० । ८. सुजङ्गविजृम्भितस्य क — पुस्तके लक्षणं यथा-यस्मिन् मौतोनाः स नित्यं प्रतिचरणमथगदितास्त्रिका ह्यनुपूर्वशः विशत्यामेकानायां च यदि हि खलु यतिरभिधा चतुभिरष्टाभिः । पश्चादन्त्यो ग्लो संयोज्यौ यदि भवति मनुजदयिता समाश्रितमुत्कृति नाम्ना वृत्तं लोके ख्यातं कविवदन विकसनपरं भुजङ्गविजृम्भितम् ॥
पृष्ठ 370
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५ ९ इक्कीसवाँ, चौबीसवाँ तथा अन्तिमवर्ण गुरू हो तो भुजंगविजृम्भित वृत्त
होता है । ११६-११७ ॥
यथा-रूपोपेतां देवैः सृष्टां समदगजविलसितगति निरीक्ष्य तिलोत्तमां प्रादक्षिण्यप्राप्त दृष्टुं बहुवदनमचलनयनं शिरः कृतवान् हरः । दीर्घ निश्वस्यान्तर्गढ़ स्तनवदनजघनरुचिरां निरीक्ष्य तथा पुनः पृष्ठे न्यस्तं देवेन्द्रेण प्रवरमणिकनकवलयं भुजङ्गविजृम्भितम् ॥ ११८ ॥
देवगण द्वारा निर्मित मत्तगजगामिनी उस परमसुन्दरी तिलोत्तमा को देखते हुए - जो प्रदक्षिणा करने आई हुई थी -भगवान शंकर ने अपने सभी नेत्रों को उसी ओर लगा दिया और अपने सिरों को निश्चल कर दिया । पुनः भगवान शिव ने अन्तकरण में अत्यन्त गूढ़ भाव से दीर्घ निश्वास लेकर उसे फिर देखा - जिसका उरोज, मुँह तथा जघन भाग का सौन्दर्य अवर्णनीय था । फिर उसे आशीष देने के लिए भगवान शिव ने उसकी पीठ पर श्रेष्ठ मणिखचित कनकवलयों वाला तथा सर्पों से अधिष्ठित अपना हाथ रख दिया ॥ ११८ ॥
[ दण्डकं नाम विज्ञेयमुत्कृतेरधिकाक्षरम् ।
वृत्तं मालादिकं तस्मान्नोक्तं चादौ गुहादिना ॥
उत्कृति के पाद से अधिक अक्षरों वाले पाद होने पर ' दण्डक ' समझना चाहिए । इसके माला आदि छन्द प्रभेद होते हैं जिन्हें आरंभ में ही गुह आदि ने बतलाया । ] [ यथा- - मुदितजनपदाकुला स्फीतसस्याकरा भूतधात्री भवन्तं समभ्यर्चति " द्विरदकरविलुप्तहिन्तालतालीवनास्त्वां
नमस्यन्ति विन्ध्यादयः पर्वताः ।
१. रूपेऽनिन्द्यां क ० । २. देवैः स्पृष्टां – ख ०; ग ० ॥
३. प्रादक्षिण्यं प्राप्तां - ख ०; ग ० । ४. वदननयनसहितं तिरस्कृतवान् हरः - क ०, शिरःशतवान् STP मही.१ हरिः - ख ० । ५. मुदा क ० । ६. ब्रह्मा दीर्घ निःश्वस्यान्तः स्तनबदन - क ० । ७. कलितां ख ०; ग ० । ८. कण्ठे न्यस्तं - क ०; पृष्ठन्यस्तां - ग ० । ९. श्लोकावेतौ प्रक्षिप्तो दण्डकं नाम विज्ञेयं षविशादधिकाक्षरम् - ख ०, ग ० । १०. समभ्यच्यते — क ० ।