Part I Atma Vigyanopanishad I - Motilal Shastri — पृष्ठ 11–20

ब्राह्मणासः पितरः सोम्यासः शिवे नो द्यावापृथिवी अनेहसा ।

पूषा नः पातु दुरितास्तावृधो रक्षा माकिर्नो अघशंस ईशत ॥ १ ॥

प्र वो महे महि नमो भरध्वमाङगूष्यं शवसानाय साम ।

येना नः पूर्वे पितरः पदज्ञा अर्चन्तो अङ्गिरसो गा अविन्दन् ॥२ ॥

त्वं सोमप्र चिकितो मनीषा त्वं रजिष्ठमनु नेषि पन्थाम् ।

तव प्रणीती पितरो न इन्दो देवेषु रत्नमभजन्त धीराः ॥ ३ ॥

अवन्तु नः पितरः सुप्रवाचना उत देवी देवपुत्रे ऋतावृधा ।

रथं न दुर्गाद्वसवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निष्पिपर्सन ॥ ४ ॥

नकषां निन्दिता मर्त्येषु ये अस्माकं पितरो गोषु योधाः ।

इन्द्र एषां हिता माहिनावानुद्गोत्राणि ससृजे दंसनावान् ॥५ ॥

अस्माकमत्र पितरो मनुष्या अभि प्रसेदुॠ तमाशुषारणाः ।

अश्मव्रजाः सुदुघा वन े श्रन्तरुदुखा श्राजन्नुषसो हुवानाः ॥ ६ ॥

अधा यथा नः पितरः परासः प्रत्नासो अग्न ऋतमाशुवाणाः ।

शुचीदयन् दीधितिमुक्थशासः क्षामा भिन्दन्तो ग्ररुणीरप व्रन् ॥७ ॥

श्रितः शक्तीवन्तो गभीराः ।

चित्रसेना इषुबला अमृध्राः सतोवीरा उरवो व्रातसाहाः ॥८ ॥

ग्रा नः पवस्वः वसुमद्धिरण्यवदश्ववद् गोमद्यवमत् सुवीर्यम् ।

यूयं हि सोम पितरो मम स्थन दिवो मूर्धानः प्रस्थिता वयस्कृतः ॥ ९ ॥

अरूरुचदुषसः पृश्निरग्रिय उक्षा बिर्भात भुवनानि वाजयुः ।

मायाविनो ममिरे अस्य मायया नृचक्षसः पितरो गर्भमा दधुः ॥ १० ॥

यमो नो गातु प्रथमो विवेद नैषा गव्यूतिरपभर्तवा उ ।

यत्रा नः पूर्वे पितरः परेयुरेना जज्ञानाः पथ्या अनु स्वाः ॥। ११ ॥

अङ्गिरसो नः पितरो नवग्वा प्रथर्वाणो भृगवः सोम्यासः ।

तेषां वयं सुमतौ यज्ञियानामपि भद्रे सौमनसे स्याम ॥ १२ ॥

प्रपेत वीत विच सर्पतातोऽस्मा एतं पितरो लोकमऋन् ।

होभिरद्भिरक्तुभिर्व्यक्त ' यमो ददात्यवसानमस्मै ॥१३ ॥

उत्ते स्तभ्नामि पृथिवीं त्वत्परीमं लोकं निदधन्मो हरिषम् ।

एतां स्थूणां पितरो धारयन्तु तेऽत्रा यमः सादना ते मिनोतु ॥ १४ ॥

महिम्न एषां पितरश्वनेशिरे देवा देवेष्वदधुरपि ऋतुम् ।

समविव्यचुरुत यान्यत्विषुरैषां तनूषु नि विविशुः पुनः ॥ १५ ॥

द्विधा सूनवोऽसुरं स्वविदमास्थापयन्त तृतीयेन कर्म्मणा ।

स्वां प्रजां पितरः पित्र्यं सह आवरेष्वदधुस्तन्तुमाततम् ॥१६ ॥

य उदाजन् पितरो गोमयं वस्वृतेनाभिन्दन्परिवत्सरे बलम् ।

दीर्घायुत्वमङ्गिरसो वो प्रस्तु प्रतिगृभ्णीत मानवं सुमेधसः ॥१७ ॥

ध्रुवा एव वः पितरो युगे युगे क्षेमकामासः सदसो न युञ्जते ।

अजुर्यासो हरिषाचो हरिद्रव आद्यांरवेण पृथिवीमशुश्रुवुः ॥ १८ ॥

यो यज्ञो विश्वतस्तन्तुभिस्तत् एकशतं देवकर्मेभिरायतः ।

इमे वयन्ति पितरो प्र प्राययुः प्र वयाप वयेत्यासते तते ॥ १ ९ ॥

चाक्लृप्रे तेन ऋषयो मनुष्या यज्ञे जाते पितरो नः पुराणे ।

पश्यन्मन्ये मनसा चक्षसा तान्य इमं यज्ञमयजन्त पूर्वे ॥ २० ॥

यो न इन्दुः पितरो हृत्सु पीतोऽमर्त्या मय प्रविवेश ।

तस्मै सोमाय हविषा विधेम मृलीके अस्य सुमतौ स्याम ॥२१ ॥

४ – ऋ कसं ० १।१०६।३ ॥ ५ ऋक्सं ० ३।३६।४ ॥

११ – ऋक्सं ० १०।१४ । २ ॥ १२ – ऋक्सं ० १० १४ । ६ ॥

ऋक्सं ० १०।१८ । १३ ॥ १५ – ऋक्सं ० १० । ५६ । ४ ।

१०।६२।२ ॥ १८ – ऋक्सं ० १०।६४।१२ ॥

१०।१३०।६ ॥ २१ – ऋक्सं ० ८।४८।१२ ॥

६ – ऋक्सं ० ४।१।१३ ॥

१३ — ऋक्सं ० १०।१४।६

१६ – ऋक्सं ० २०५६।६ ॥

१६ - ऋक्सं ० १०।१३०।१ ॥

११६१।१ ॥

६।८३।३ ॥

श्राद्धात् परतरं नान्यत् - श्रेयस्करमुदाहृतम् ।

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं कुर्य्याद्विचक्षरणः ॥१ ॥

तस्माच्छादं नरो भक्त्या शाकैरपि यथाविधि ।

कुर्वीत श्रद्धया तस्य कुले कश्विन्न सीदति ॥२ ॥

नरः ।

श्रायुषा - धन - पुत्रैश्च वर्द्धते नैव संशयः ॥३ ॥

आयुः - पुत्रान् - यशः - स्वर्ग कीत्तिं - पुष्टि - बलं श्रियम् ।

पशून् - सौख्यं धनं धान्यं प्राप्नुयात् पितृपूजनात् ॥४ ॥

अरोगः प्रकृतिस्थश्च चिरायु: पुत्र - पौत्रवान् ।

अर्थवानर्थभोगी च श्राद्धकामो भवेदिह ॥५ ॥

परत्र च परां पुष्टि लोकांश्च विपुलान् शुभान् ।

श्राद्धकृत् समवाप्नोति यशश्च विपुलं नरः ॥६ ॥

ब्रह्म - न्द्र - रुद्र- नासत्य- सूर्य्या - ग्नि - वसु - मारुतान् ।

विश्वेदेवान् - ऋषिगणान् वयांसि मनुजान् पशून् ॥७ ॥

सरीसृपान् - पितृगणान् - यश्चान्यद् भूतसंज्ञकम् ।

श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन् तर्पयत्यखिलं जगत् ॥ ८ ॥

धनं- वेदान् भिषक - सिद्धि - कुप्यं गा - अप्यजाविकम् ।

अश्वाना- युश्च विधिवद्यः श्राद्धं सम्प्रयच्छति ॥९ ॥

कृत्तिकादिभरण्यन्तं स कामानाप्नुयादिमान् ।

प्रास्तिकः श्रद्दधानश्च पितृन् श्राद्धेन तर्पिता ॥ १० ॥

प्रायुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्ग - मोक्षं सुखानि च ।

प्रयच्छन्ति तथा राज्यं प्रीता नृणां पितामहाः ॥ ११ ॥

यद्यद् ददाति विधिवत् सम्यक् श्रद्धासमन्वितः ।

तत्तत् पितॄणां भवति परत्रानन्तमक्षयम् ॥१२ ॥

सर्वेषामप्यशेषतः ।

नियमस्तान्निबोधत ॥ १ ॥

वसुरुद्रादितिसुता पितरः श्राद्धदेवताः ।

प्रीणयन्ति मनुष्याणां पितृन् श्राद्धेन तर्पिताः ॥१३ ॥

कर्म्मनिष्ठास्तपोनिष्ठाः पञ्चाग्निर्ब्रह्मचारिणः ।

पितृमातृपराश्चैव ब्राह्मणाः श्राद्धसम्पदः ॥१४ ॥

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।

उपासते सुतं जातं शकुन्ता इव पिप्पलम् ॥ १५ ॥

सन्तानवर्द्धनं पुत्रमुद्यतं पितृकर्म्मणि ।

देवब्राह्मणसम्पन्नमभिनन्दति पूर्वजाः ॥१६ ॥

तन्वन्ति पितरस्तस्य सुकृष्टैरिव कर्षकाः ।

यद्गयास्थो ददात्यन्नं पितरस्तेन पुत्रिणः ॥१७ ॥

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धमथापरम् ।

पार्वणं चेति विज्ञेयं श्राद्धं पञ्चविधं बुधैः ॥ १८ ॥

कन्दमूलफलैर्वापि कर्त्तव्यं पितृतर्पणम् ।

अन्यथा दारुणं शापं दत्त्वा यान्ति बुभुक्षिताः ॥ १ ९ ॥

दिवस्याष्टमे भागे मन्दी भवति भास्करः ।

स कालः कुतपो ज्ञेयः पितृणां दत्तमक्षयम् ॥२० ॥

एवं सन्तर्पिताः कामैस्तर्पकांस्तपयन्ति च ।

ब्रह्म - विष्णु- शिवा - दित्य - मित्रा - वरुण - नामभिः ॥ २१ ॥

मनोहरण्यगर्भस्य ये मरीच्यादयः सुताः ।

तेषामृषीणां सर्वेषां पुत्राः पितृगणाः स्मृताः ॥।२ ॥

विराट्सुताः सोमसदः साध्यानां पितरः स्मृताः ।

अन्निष्वात्ताश्च देवानां मारीचा लोकविश्रुताः ॥३ ॥

गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।

सुपर्ण किन्नराणाञ्च स्मृता बर्हिषदोऽत्रिजाः ॥४ ॥

सोमपा नाम विप्राणां, क्षत्रिमारणां हविर्भुजः ।

वैश्यानामाज्यपा नाम, शूद्राणां च सुकालिनः ॥५ ॥

सोमपास्तु कवेः पुत्राः, हविष्मन्तोऽङ्गिरसः सुताः ।

पुलस्त्यस्याज्यपाः पुत्राः, वसिष्ठस्य सुकालिनः ॥ ६ ॥

अग्निदग्धानग्निदग्धान् काव्यान् बहिषदस्तथा ।

अग्निष्वात्तांश्च सौम्यांश्च विप्राणामेव निद्दिशेत् ॥७ ॥

य एते तु गणा मुख्याः पितृणां परिकीत्तिताः ।

तेषामपीह विज्ञेयं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥८ ॥

राजतैर्भाजनैरेषामथो वा राजतान्वितैः ।

वार्यपि श्रद्धया दत्तमक्षयायोपकल्पते ॥९ ॥

दैवाद्यन्तं तदीहेत पित्राद्यन्तं न तद्भवेत् ।

पित्राद्यन्तं त्वहमानः क्षिप्रं नश्यति सान्वयः ॥१० ॥

अवकाशेषु चोक्षेषु नदीतीरेषु चैव हि ।

विवेक्तषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा ॥। ११ ॥

यद्यद्ददाति विधिवत् सम्यक श्रद्धासमन्वितः ।

तत्तत् पितृणां भवति परत्रानन्तमक्षयम् ॥१२ ॥।

वसून् वदन्ति तु पितृन्, - रुद्रांश्चैव पितामहान् ।

प्रपितामहांस्तथादित्यान् श्रुतिरेषा सनातनी ॥१३ ॥

देवकार्य्याद् द्विजातीनां पितृकार्य विशिष्यते ।

देवं हि पितृकार्य्यस्य पूर्वमाप्यायनं श्रुतम् ॥१४ ॥

पितृणां सम्भवं राजन्! कथ्यमानं निबोध मे ।

पूर्वं प्रजापतिर्ब्रह्मा सिसृक्षुविविधाः प्रजाः ॥१ ॥

एकाग्रमानसः सव्र्वास्तन्मात्रा मनसा बहिः ।

कृत्वा परमेकं ब्रह्म ध्यायन् सर्व्वेषु रूपकैः ॥२ ॥

तस्यात्मनि तदा योगं गतस्य परमेष्ठिनः ॥

तन्मात्रा निर्ययुद्देहाद् धूमवर्णकृतत्विषः ॥ ३ ॥

३ ॥

' पिबाम ' इति भाषन्तः सुरां सोममितोऽसकृत् ॥

ऊर्ध्वं जिगमिषन्तो वै अधः संस्थास्तपस्विनः ॥ ४ ॥

तान् दृष्ट्वा सहसा ब्रह्मा तिर्य्यक् संस्थास्तदोमुखान् ॥

भवन्तः पितरः सन्तु सर्वेषां गृहमेधिनाम् ॥ ५ ॥।

ऊर्ध्ववक्त्रास्तु तत्र ते नान्दीमुखसंज्ञिताः ॥

इत्युक्त्वा तु तदा ब्रह्मा तेषां पन्थानमाकरोत् ॥

दक्षिणायनसंज्ञन्तु पितृ णान्तु पितामहः ॥६ ॥

तूष्णीं ससर्ज भूतानि तमूचुः पितरस्ततः ॥

वृत्ति नो देहि भगवान्! यथा विन्दामहे सुखम् ॥७ ॥

सर्वान्ते च-कामो जज्ञे प्रथमो नैनं देवा श्रायुः पितरो न मर्त्याः ।

ततस्त्वमसि ज्यायान् विश्वहा " महाँ " स्तस्मै ते काम-नम इत् कृणोमि ॥

दातारो नोऽभिवर्द्धन्तां वेदा: - सन्ततिरेव च ।

श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहुदेयं च नोऽस्तु ॥

ग्रन्नं च नो बहुभवेदतिथींश्च लभेमहि ।

याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिश्म कञ्चन ॥