Part III Mahamanglik pitrswarup — पृष्ठ 221–230
महामाङ्गलिक पितृ स्वरूप आत्म विज्ञानोपनिषत् - मोतीलाल शास्त्री ३ · पृष्ठ 221–230
पृष्ठ 221
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१ ऋणमोचनोपायोपनिषत् १ – अनानद्यतनानुगताहोरात्राणामवान्तरभोगका ला: -१ -- मानुषे - अहोरात्रे मानुषाहोरात्रस्य देवदृष्ट्या भोगकालाः त्रामानुषाहोरात्रस्य पितृदृष्ट्या भोगकाला : ५-२- ” ११- १ - देवानां प्रातः -३ - मध्यरात्रेरुत्तरक्षणम् २-२- 39 मध्याह्नः - सूर्योदयक्षणम् १३-३- " सायम् - मध्याह्नस्य पूर्व क्षणम् 8 -? -१५-२-१६-३-* ( उत्तररात्रे: १ ) ( प्रातःकालस्य ६ ) ( मध्याह्नस्य १२ ) 39 निशारम्भः - मध्याह्नस्योत्तरक्षणम् ( मध्याह्नस्य १ ) ' 29 मध्यरात्रिः - सूर्यास्तत्क्षणम् ( सायङ्कालस्य ६ ) " निशावसानम् - मध्यरात्रेः पूर्वक्षणम् ( पूर्वरात्रे: १२ ) १ - १ - पितॄणांप्रातः - - I मध्याह्नस्योत्तरक्षणम् मध्याह्नः – सूर्यास्तत्क्षणम् 59 सायम् - मध्यरात्रेः पूर्वक्षरा. म् - १२ होरात्मक: - अद्यतन: ( देवानां - अहः ) १२ होरात्मक. - अनद्यतनः ( देवानां - रात्रिः ) ( मध्याह्नस्य १ ) ( सायङ्कालस्य ६ ) १२ होरात्मक: - अनद्यतनः ( मध्यरात्रे: १२ ) ( पितॄणां -- अहः ) निशारम्भः- मध्यरात्रेरुत्तरक्षणम् ( पूर्वरात्रे: १ ) 18-3-35 मध्यरात्रिः - सूर्योदय क्षरणम् ६-३-" . ( प्रातः कालस्य ६ ) ( १२ होरात्रात्मकः - अद्यतन: निशावसानम् - मध्माह्रस्य पूर्वक्षणम् ( मध्याह्नस्य १२ ) २ – पत्रे - श्रहोरात्रे --पैत्राहोरात्रस्य देवदृष्ट्या भोगकालाः पैत्राहोंरात्रस्य पितृदृष्ट्या भोगकाला : * 83 * | १ - १ - देवानां प्रातः - शुक्लाष्टम्या मध्यरात्रेरुत्तर क्षणम् ( ८ ) २-२-| ३-३-१५-२-| ६-३-,, मध्याह्नः - मासस्य पूर्णिमा ( १५ ) , ” सायम् - - कृष्णाम्या मध्यरात्रेः पूर्वक्षणम् ( ८ ) 33 निशारम्भ: - कृष्णाष्टम्या मध्यरात्रेरुत्तरक्षणम् ( ८ ) " मध्यरात्रि: -: - मासस्य - अमावस्या ( ३० ) " " निशावसानम् - शुक्लाष्टम्या मध्यरात्रेः पूर्वक्षणम् ( * | १ - १ - पितॄणां प्रातः - कृष्णाष्टम्या मध्यरात्रेरुत्तरक्षणम् ,, मध्याह्नः - मासस्य अमावास्या " सायम् -- शुक्लाष्टम्या मध्यरात्रेः पूर्वक्षणम् , " निशारम्भः - शुक्लाष्टम्या मध्यरात्रेरुत्तरक्षणम् मध्यरात्रिः -- मासस्य पूर्णिमा निशावसानम् - कृष्णाष्टम्या मध्यरात्रेः पूर्वक्षणम् १५१ ( पितॄणां - रात्रिः ) ६ - १५ अहोरात्रात्मक: - अद्यतनः ( देवानां श्रहः ) - १५ अहोरात्रात्मकः - अनद्यतनः ( देवानां - रात्रिः ) * १५ अहोरात्रात्मकः अनद्यतन: ( पितॄणां - अहः ) १५ अहोरात्रात्मकः - अद्यतन: -( पितॄणां रात्रिः )
पृष्ठ 222
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३ - देवे - अहोरात्रे -३ देवदृष्ट्या भोगकालाः स् | पितृदृष्ट्या भोगकाला : रात्रस्य श्राद्धविज्ञान - देवानां प्रातः - चैत्र कृष्णामोत्तराप्रतिपत् 99 १३-३-| ४-१-99 | ५-२-१६-३-मध्याह्नः -- आषाढशुक्लपूर्णिमा " सायम् - - आश्विनशुक्लपूर्णिमा निशारम्भः - आश्विन पूर्णिमोत्तरा प्रतिपत् 99 मध्यरात्रिः - - पौषकृष्णामावास्या " निशावसानम् - चैत्र कृष्णामावास्या - आश्विन पूर्णिमोत्तराप्रतिपत् १ - १ - पितॄणां प्रात: -: | ३-३-----29 मध्याह्नः - पौषकृष्णामावस्या " सायम् - - चैत्र कृष्णामावास्या * * निशारम्भः -- - चैत्रकृष्णामोत्तराप्रतिप्रत् १५-२- " मध्यरात्रिः -- आषाढशुक्लपूर्णिमा निशावसानम् - आश्विनशुक्ल पूर्णिमा १६-३-** ४ - ब्राह्मे - अहोरात्रे -देवष्ट्या भोगकालाः | पितृदृष्ट्या भोगकाला : | ६-३-* १ - १ - देवानां प्रातः -३-३-1४-१-1५-२-| ६-३-- शुक्लेन्द्रसावरुपक्रमः 99: - शुक्ल सूर्य सावर्णे भोगकालः " सायम् शुक्लवैवस्वतमनोरुपसंहारः " 99 99 मध्याह्नः -5 * निशारम्भः -- कृष्णेन्द्रसावर्णेरुपक्रमः 1. मध्यरात्रिः --- - कृष्णसूर्य्यसावर्णेर्भोगकालः -निशावसानम् - कृष्णवैवस्वतमनोरुपसंहारः | १ - १ - पितॄणां प्रातः - - कृष्णेन्द्र सावर्णे रुपक्रमः २-२-| ३-३-18-५-२-" " मध्याह्नः - कृष्णसूर्य्यसावर्णेर्भोगकालः सायम् --- कृष्णवैवस्वतमनोरुपसंहारः *** निशारम्भ: - - शुक्लेन्द्रसावर्णे रुपक्रमः 19 मध्यरात्रिः -- शुक्लसूर्य्यसावर्णेर्भोगकालः " निशावसानम् - शुक्लवैवस्वतमनोरुपसंहारः ** ६ मासात्मक: अद्यतन: ( देवानां अहः ) ६ मासात्मकः अनद्यतनंः ( देवानां रात्रिः ) I ६ मासात्मक: अनद्यतन: ( पितॄणां श्रहः ) ६ मासात्मकः अद्यतन: ( पितॄणां रात्रिः ) I १४ मन्वन्तरात्मक: - अद्यतनः ( देवानां अहः ) १४ मन्वन्तरात्मक: - अनद्यतन: ( देवानां रात्रिः ) * १४ मन्वन्तरात्मकः अनद्यतनः ( पितृणां श्रहः. ) १४ मन्वन्तरात्मकः - अद्यतनः ( पितॄणां रात्रिः ) ** १५२
पृष्ठ 223
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
4 ऋणमोचनोपायोपनिषत् २ - उदयास्तमनानुगता - अहोरात्रचतुष्टयी-१ – मानुषमहोरात्रम् -पार्थिवं - स्वाक्षपरिभ्रमणात्मकं - दैनंदिनगतौ प्रतिष्ठितम् — दर्शनं रवेः – १ – सूर्योदयोत्तरक्षणतः - सूर्य्यास्तपूर्व क्षणपर्य्यन्तम् - अहर्देवानाम्, रात्रिः पितॄणाम् १ अदर्शनं रवेः - २ – सूर्य्यास्तोत्तरक्षणतः - सूर्योदयतः पूर्व क्षणपर्य्यन्तम् - रात्रिदेवानाम्, अहः पितॄणाम् २ - पैत्रमहोरात्रम् — चान्द्र - दक्षपरिभ्रमणात्मकं - मासिकगतौ प्रतिष्ठितम् -दर्शनं चन्द्रमसः -- अमोत्तर प्रतिपदातः - - शुक्लपूर्णिमापर्यन्तम्- अहर्दे वानाम्, रात्रिः पितॄणाम् २ अदर्शनं चन्द्रमसः -- पूर्णिमोत्तर प्रतिपदातः - - कृष्णामावास्यापर्य्यन्तम्- रात्रिर्देवानां श्रहः पितृणाम् ३ – दैवमहोरात्रम् — सौरं - क्रान्तिवृचपरिभ्रमणात्मकं - सम्वत्सरगतौ प्रतिष्ठितम्-उत्तरगोले सूर्य्य: - १ - आषाढशुक्लपूर्णिमोत्तरप्रतिपदतिः -- पौषशुक्लपूर्णिमापर्य्यन्तम्- हर्दे वानाम्, रापि ० दत्रिणगोलेसूर्य्यः - २ - पौषशुक्लपूर्णिमोत्तरप्रतिपदातः - - श्राषाढ कृष्णामावास्यापर्य ० रात्रिर्देवानाम्, अपि ० ४ - त्राह्माहोरात्रम् — पारमेष्ठ्य - दर्शपूर्णमासपरिभ्रमणात्मकं - सञ्चरप्रतिसञ्चरगतौ प्रतिष्ठितम् — सृष्टिकाल: - १ - शुक्लस्वायम्भुव मन्वन्तरादारभ्य - शुक्लसूर्य सावर्णिमनुपर्य्यन्तम्- अहदेवानाम् रा ० पि ० ' लयकालः – २ – कृष्णस्वायम्भुवमन्वन्तरादारभ्य - कृष्णसूर्य सावर्णिमनुपर्यन्तम्- - रात्रिर्देवानां, अपि ० X II
पृष्ठ 224
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्राद्धविज्ञान-१ – उदयास्तमनानुगताहोरात्राणां - अवान्तरभोगकालाः १ - - मानुषे अहोरात्रे देवदृष्ट्या भोगकाला : ६-३-पितृदृष्ट्या भोगकाला : १६-३- 39 मनुष १ - १ - देवानां प्रातः - सूर्योदयादुत्तरक्षणम् 3-3 ,, मध्याह्नः - मध्याह्नक्षरणम् ” सायम् - सूर्यास्तात् पूर्वक्षणम् 99 निशारम्भ: - - सूर्यास्तादुत्तरक्षणम् II मध्यरात्रिः - - मध्यरात्रिक्षणम् " " निशावसानम् - सूर्योदयात् पूर्वक्षणम् १ - १ पितॄणां प्रातः - - सूर्यास्तादुत्तरक्षणम् सायम् - - सूर्योदयात् पूर्वक्षणम् ,, मध्याह्नः - मध्यरात्रिक्षणम् , ” ४-१-99 निशारम्भ: - सूर्योदयादुत्तरक्षणम् मध्यरात्रिः-- - मध्याह्नक्षणम् निशावसानम् - सूर्यास्तात् पूर्वक्षणम् २- पैत्रे - श्रहोरात्रे -पैत्राहोरात्रम् देवदृष्ट्या भोगकाला : १६-३-पैत्रा १२-२-होरात्रम् ३-३-पितृदृष्ट्या भोगकालाः " * १ - १ - देवानां प्रातः - अमोत्तराप्रतिपत् | २-२-| ३-३--१-. 99 १५-२- " ,, मध्याह्नः - - शुक्लाष्टमी 9.9 | २ - १ - पितॄणां * * सायम् - पूर्णिमा निशारम्भः - - पूर्णिमोत्तराप्रतिपत् मध्यरात्रिः-- कृष्णाष्टमी निशावसानम् अमावस्या प्रात: -- पूर्णिमोत्तराप्रतिपत् " मध्याह्नः - वृष्णाष्टमी " * सायम् - श्रमावास्या निशारम्भ: - अमोत्तराप्रतिपत् 99 मध्यरात्रिः - - शुक्लाष्टमी 99 निशावसानम् - पूर्णिमा ** १२ होरात्मकः - श्रहः कालः ( देवानां - अहः ) - १२ होरात्मकः - रात्रिकालः ( देवानां - रात्रिः ) * १२ होरात्मकः - रात्रिकालः पितॄणां श्रहः ) १२ होरात्मक: - अहः कालः ( पितॄणां - रात्रिः ) * १५ अहोरात्रात्मकः श्रहः कालः ( देवानां श्रहः ) - १५ अहोरात्रात्मकः- रात्रिकालः ( देवानां रात्रिः ) ** १५ अहोरात्रात्मकः- रात्रिकालः ( पितॄणां अहः ) श्र १५ अहोरात्रात्मकः श्रहः कालः ( पितॄणां - रात्रिः ) * १५४ *
पृष्ठ 225
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३ - देवे - श्रहोरात्रे -देवदृष्ट्या भोगकालाः दैवाहोरात्रम् I पितृदृष्ट्या भोगकालाः दैवाहोरात्रम् ऋणमोचनोपायोपनिष | १ - १ - देवानां प्रातः - श्राषाढस्यामोत्तराप्रतिपत् १२-२-३-३-४-१-K - 2-39 १६-३-39 " 99 मध्याह्नः -- आश्विनशुक्लपूर्णिमा सायम् -- पौषशुक्लपूर्णिमा * निशारम्भः --- पौष पूर्णिमोत्तराप्रतिपत् मध्यरात्रिः --- चैत्र कृष्णामावस्या निशावसानम् - अषाढ कृष्णामावस्या * १ - २ - पितॄणां प्रातः - पौष पूर्णिमोत्तराप्रतिपत् १२-२-" " : - चैत्र कृष्णामावास्या मध्याह्नः --, ” सायम् - आषाढकृष्णामावास्या * १३-३- 18-2-95 निशारम्भः -- आषाढस्यामोत्तराप्रतिपत् १५-२-,, मध्यरात्रि: ---- आश्विन शुक्लपूर्णिमा १६-३-99 निशावसानम् - पौषशुक्लपूर्णिमा * ४ - ब्राह्म - श्रहोरात्रे-देवदृष्ट्या भोगकालाः ब्राह्माहोरात्रम् ब्राह्माहोरात्रम् पितृदृष्ट्या भोगकाला : 39 * ** १ - १ - देवानां प्रातः - शुक्लस्वायम्भुवमनोरुपक्रमः | ३-३-| ६--३-,, मध्याह्नः - श्रश्विनशुक्लपूर्णिमा ,, सायम् - शुक्लसूर्य्यसावर्णेरुपसंहारः * " निशारम्भः --- कृष्णस्वायम्भुवमनोरुपक्रमः 99 मध्यरात्रिः --- कृष्णवैवस्वतमनोर्भोग कालः 93 निशावसानम् - - कृष्णसूर्य्यसावर्णेरुपसंहारः * | १ - १ - पितॄणां प्रातः - कृष्णस्वायम्भुवमनोरुपक्रमः १२-२-३-३-99 मध्याह्नः - कृष्णवैवस्वत मनोर्भोगकालः 39 सायम् -- कृष्णसूर्य्यसाबर्णेरुपसंहारः 55 निशारम्भः—— शुक्लस्वायम्भुवमनोरुपक्रमः. मध्यरात्रिः - - शुक्लवैवस्वतमनोर्भोगकालः 99 निशावसानम् - शुक्ल सूर्य्यसावर्णेरुपसंहारः १५५ * - ६ मासात्मकं - उत्तरगोलम् ( देवानां - अहः ) ६ मासात्मकं - दक्षिणगोलम् देवानां - रात्रिः ) * ६ मासात्मकं - दक्षिणगोलम् पितॄणां - अहः ) मासात्मकं - उत्तरगोलम् ( पितणां - रात्रिः ) ** - सूर्य्यसत्ताभावः ( देवानां अहः ) > सूर्य्याभावः ( Zanai - fa: ) * सूर्याभाव: ( पितॄणां - अहः ) > सूर्यसत्ताभावः ( पितॄणां रात्रि:) **
पृष्ठ 226
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्राद्धविज्ञान प्रतिपादित सपरिलेख ' अहोरात्रस्वरूप ' परिचय से इसी निष्कर्ष की ओर पाठकों को ध्यान आकर्षित करना है कि, ' अहः - रात्रि ' शब्द तत्त्वतः ज्योतिर्म्मय अग्नि, तथा तमोमय सोमतत्त्व के वाचक हैं । आगे जाकर इन अहः ( अग्नि ) - रात्रि ( सोम ) तत्त्वों के भोगकाल भी ' ताच्छब्द्य ' न्याय से अहः - रात्रि, शब्द से व्यवहृत होने लगे हैं । ये तत्त्वात्मक अहोरात्र चार भोगकालों के सम्बन्ध से चार संस्थाओं में विभक्त हैं । उदयास्त, अद्यतन - अनद्यतन भेद से चारों के प्रत्येक के दो दो हैं, एवं दोनों विवत्तों में से अद्यतन - अनद्यतनात्मक ऐन्द्रवारुण, किंवा मित्रावरुणविवर्त्त ' ही शास्त्रीय विवर्त्त हैं । यह स्पष्ट कर लेना चाहिए कि, उदयानुगत अहः आग्नेय है, अस्तानुगता रात्रि सौम्या है | एवं अद्यतनानुगत अहः पूर्वकपालस्थ मित्रप्रारण सम्बन्ध से मैत्र है, तथा अनद्यतनानु-गता रात्रि पश्चिमकपालस्थ वरुणप्राण के सम्बन्ध से वारुणी है । श्रुति में दोनों व्यवहार होते हैं । परन्तु प्रकरणानुसार दोनों को विभक्त करके ही विषय का समन्वय करना चाहिए । अहः१ - " ऐन्द्रमह: " (तै ०० ना ० १ | १ | ४ | ३ | ) } ( अद्यतनानुगतं - पूर्व कपाला-वच्छिन्न " - " ग्रहः " अद्यतनाद्यतनानुगतं अहोरात्र २ - " मैत्रं वा अहः " ** ( तै ० ना ० १/७/२०११ ) - " रात्रिर्वरुणः " ( ऐ ० ब्रा ० ४।१० ) रात्रिः - " वारुणी रात्रिः " ( तै ० ना ० १७११०१२ | ) अनद्यतनानुगता - पश्चिमक-कपालावच्छिन्ना - " रात्रिः १- " अहरेवाग्नेय: " ( शता ० | १ का ०६।३।२४ ) अहोरात्रम् उदयास्तमनानुगतं अहः रात्रि : २ - " यच्छुक्लं तदाग्नेयम् ( शत ०१ कां ० । ६० । ३०४१ कं ) १ - " सौम्या रात्रिः " ( शत ० १ | ६ | ३ | २४ ) २ - " यत् कृष्णं तत् सौम्यम् " ( शत ० ११६ | ३ | ४१ ) * . उद्यानुगतं - ' ग्रहः ' .यस्तानुगता-" रात्रिः " प्रकृत अहोरात्र - चतुष्टयी में ब्राह्मणाख्यान के साथ मानुष, पैत्र, देव, इन तीन अहोरात्रों का सम्बन्ध है । तीनों स्वतन्त्ररूप से जहाँ ' अहोरात्र ' शब्दवाच्य हैं, वहाँ मानुष अहोरात्र की दृष्टि तीनों क्रमशः श्रहः, मास, वर्ष हैं । अहः के गर्भ में अहः, रात्रि दोनों हैं, मांस के गर्भ में शुक्ल, कृष्णपक्ष हैं, एवं वर्ष के गर्भ में उत्तरायण दक्षिणायन है । इस सम्बन्ध में यह स्मरण रखना १५६
पृष्ठ 227
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ऋणमोचनोपायोपनिषत् चाहिए कि, अहःरूप अहोरात्र का देवता, पितर सम्बन्ध से तो अद्यतन - अनद्यतनानुगत अहोरात्र से सम्बन्ध है । परन्तु मानव प्रजा के सम्बन्ध से उदयास्तमनानुगत अहोरात्र से सम्बन्ध है, जैसा कि— ' सायं प्रातर्वोऽशनम् ' इत्यादि से प्रमाणित है । जिस प्रकार ' अहः ' शब्द की व्याप्ति अहः - मास - वर्ष, तीनों स्थानों में है, एवमेव वर्ष शब्द भी तीनों के साथ समन्वित है । किसी एक नियत बिन्दु से अपनी गति आरम्भ कर जो पिण्ड नियत वृत्त के चारों ओर घूम कर उसी नियत बिन्दु पर जितने समय में वापस आ जाता है, तदवच्छिन्न परिभ्रमण काल ही ' वर्ष ' कहलाया है । इसी प्रकार स्वमण्डलावच्छिन्न विभक्ति ( रात्रि ) युक्त ज्योतिम्मय अग्निरूप अहः तत्त्वका भोग जिस बिन्दु से आरम्भ कर जितने समय में वापस उसी बिन्दु पर जाता है, तदवच्छिन्न काल ही अहः कहलाया है । इस परिभाषा अनुसार अहः, वर्ष, दोनों शब्द विचाली बन रहे हैं । पृथिवी की स्वाक्षपरिक्रमा २४ घन्टों में पूरी हो जाती है, अतएव ' वर्ष ' शब्द की उक्त परिभाषानुसार चतुर्विंशति - होरात्मक पार्थिव अहः को ' वर्ष ' भी कहा जा सकता है । फलतः हःकाल अह: भी है, वर्ष भी है । ` चन्द्रमा का अहः मानुष अहोरात्र की दृष्टि से जहाँ मास है, वहाँ दक्षवृत्तावच्छिन्न अहर्भोग सम्बन्ध से अहः भी है, एवं पूर्ण परिक्रमा सम्बन्ध से वर्ष भी है । फलतः मास अह: भी है, वर्ष भी है । सूर्य का अहः मानुष अहोरात्र से जहाँ एक वर्ष ( ३६० अहोरात्र ) का है, वहाँ अपनी क्रान्ति - परि-परिक्रमा से यह अपने स्वरूप से भी वर्ष है । साथ ही क्रान्तिवृत्तावच्छिन्न अहर्भोग - सम्बन्ध से अहः भी है । फलतः बर्ष ह: भी है, वर्ष भी है । १ – मानुषमहोरात्रम् ( अहः ) १- अग्निभोगसम्बन्धेन--अहः ( २४ होरात्मकम् ) २ - स्वाक्षभ्रमणसम्बन्धेन - वर्षम् ( २४ होरात्मकम् ) - मानुषमहः, वर्षञ्च । २ - पैत्रमहोरात्रम् - ( मासः ) १- अग्निभोगसम्बन्धेन - श्रहः ( ३० अहोरात्रात्मकम् ) २- दक्ष भ्रमणसम्बन्धेन - वर्षम् ( ३० अहोरात्रात्मकम् ) ३ – दैव महोरात्रम् - ( वर्षम् ) — पैत्रमहः, वर्षञ्च । -- अहः ( ३६० अहोरात्रात्मकम् ' १ - अग्निभोगसम्बन्धेन- ) | – दैवमहः, वर्षञ्च २- क्रान्तिभ्रमणसम्बन्धेन - वर्षम् ( ३६० अहोरात्रात्मकम् ) १५७
पृष्ठ 228
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रद्धविज्ञान या अपने एक वर्ष में ' नमः ' ( अन्न ) ग्रहण करती हुई प्रतिदिन भोजन कर रही है, पितर. अपने एक वर्ष में ' स्वधा ' ग्रहण करती हुई प्रतिदिन अशन कर रही है, एवं देवप्रजा एक वर्ष में ' स्वाहा ' ग्रहण करती हुई प्रतिदिन यज्ञान्न से अनुगत हो रही है । मनुष्य का २४ होरात्मक एक हो-रात्र इस की अपनी पार्थिव स्वाक्षपरिभ्रमण की दृष्टि से सचमुच एक वर्ष है । इस सम्बन्ध में महर्षि जैमिनि के द्वारा सिद्धान्तित राद्धान्त ही प्रमाण है । विविध कालभेदभिन्न यज्ञों में एक ' सहस्रवर्षात्मक ' सत्त्रयज्ञ का विधान हुआ है । शब्दार्थतः यह यज्ञ एक सहस्र वर्ष में पूर्ण होता है । भगवान् जैमिनि " सहस्रसम्वत्सरशब्दस्य सहस्रदिन परताधिकरणम् ” ( १३ ) नामक अधिकरण ( ६ ठे अध्याय, ७ वें पाद, एवं १३ वें अधिकरण ) में इस सम्बन्ध में पूर्वपक्ष उठाते हुए कहते हैं " सहस्रसम्बत्सरं तदायुषामसम्भवान्मनुष्येषु " - जैमिनीयमीमांसादर्शन ६ ० । ७ पा ० | १३ अधि ० । ३१ सू ० । अभिप्राय पूर्वपक्ष का यही है कि, जब कि मनुष्य की आयु एक सहस्र वर्ष की असम्भव है, तो ऐसी दशा में ऐसे सत्त्र का विधान किस आधार पर हुआ? आगे जाकर खण्डनीय समाधान करते हुए सूत्रकार कहते हैं कि, सम्भवतः यजमान, तन्पुत्र - पौत्रादि परम्परा से १ हजार वर्षों में यज्ञानुष्ठान पूरा कर देना, यही तात्पर्य्य होगा । परन्तु यह इसलिए सम्भव नहीं है कि, पुरुषार्थसम्बद्ध यज्ञकुल-कल्प से सम्बद्ध नहीं माना जा सकता । कर्मफल एक कर्मकर्त्ता से ही सम्बन्ध रखता है । फिर सहस्र वर्षात्मक सत्त्रादेश - विधि के समन्वय का क्या उपाय?, सूत्रकार सिद्धान्त स्थापित करते हैं-“ सम्वत्सरो विचालित्वात् । सा प्रकृतिः स्यादधिकारात् । अहानि वाऽभिसंख्यात्वात् । ( जै ० सूत्राणि ३६।४०।४१ ) । सत्त्रयज्ञानुबन्धी सम्वत्सर ( वर्ष ) शब्द विचाली है । यज्ञविधान मनुष्य के लिए है । मानुष वर्प पार्थिव स्वाक्षपरिभ्रमण के अनुसार एक अहोरात्र में सम्पन्न हो जाता है । फलतः सहस्रवर्ष का froad सहस्रदिन निकल आता है । यही व्यवस्था पुराणोक्त मानुष आयुर्भोगकाल के सम्बन्ध में समझनी चाहिए । ' अमुक ऋषि ने ३६००० वर्षपर्य्यन्त तपश्चर्या की ' इस वाक्य का अर्थ है - " ३६०० दिन " ( १०० वर्ष पर्यन्त ) तपश्चर्या की " ( अहोरात्र की इन समस्याओं को लक्ष्य में रखते हुए ही ब्राह्मणाख्यान की उपपत्ति पर दृष्टि डालिए । 1 " प्रजापति के समीप देवता - पितर - मनुष्य पहुँचे । देवता यज्ञोपवीती बनकर, साथ ही में दक्षिण जानू को भूपृष्ठ पर लगा कर बैठे । इन्हें प्रजापति की ओर से यज्ञान्न नामक अन्न मिला, अमृत सम्पत्ति मिली, रस मिला, सूर्य का प्रकाश मिला " । इस श्राख्यानांश में देवता, यज्ञोपवीत, ' दक्षिण जानु का अधः स्थापन, यज्ञान्न, अमृतसम्पत्ति, ऊ रस, सूर्य्यज्योति, इतने तत्त्व अन्वेष्टव्य हैं, १५८
पृष्ठ 229
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ऋणमोचनोपायोपनिषत् जिन का शतपथादि भाष्यों में यत्र तत्र विस्तार से निरूपण हो चुका है । यहाँ आख्यान - सङ्गति के लिए दो शब्दों में दिग्दर्शन करा दिया जाता है । सम्वत्सर - यज्ञाधिष्ठाता सौर प्रजापति की महिमा ( सम्वत्सर मण्डल ) में प्रतिष्ठित सौर ज्यो-तिर्म्मय – सावित्राग्निगर्भित – इन्द्रप्राणप्रमुख प्राण ही देवता है । षण्मासात्मक उत्तरायणकाल में ही इन देवप्रारणों का साम्राज्य है । अतएव यह काल देवताओं का अहः माना गया है । इस काल में देवता यज्ञसूत्र से युक्त रहते हैं, अतएव इन्हें ' यज्ञोपवीती ' माना गया है । " यज्ञसूत्र को वाम स्कन्ध पर डाले हुए अपने दक्षिण जानू को भूपृष्ठ से संलग्न कर वाम जानु को उन्नत कर एक द्विजाति बैठा है, " इस स्थिति के साथ उत्तरायणात्मक देवसम्वत्सर- स्थिति का समन्वय करने से स्थिति का स्पष्टीकरण हो जाता है | दक्षिणगोलस्थ परमक्रान्तिबिन्दु से मकरवृत्त ( गायत्री छन्द ) नामक अहोरात्रवृत्त ( पूर्वा परवृत्त ) संलभ है । यहाँ पर जब पृथिवी रहती है, तो सूर्य का दक्षिणायन श्रारम्भ होता है । एवं उत्तरगोलस्थित परमक्रान्तिबिन्दु से कर्कवृत्त ( जगतीछन्द ) नामक अहोरात्रवृत्त ( पूर्वा परवृत्त ) संलग्न है । यहाँ पर जब पृथिवी रहती है, तो सूर्य का उत्तरायण आरम्भ होता है । पृथिवी के दक्षिणायन से सूर्य का उत्तरा-थण होता है, पृथिवी के उत्तरायण से सूर्य का दक्षिणायन होता है, यही तात्पर्य है । सूर्य्य भगवान् मध्यस्थ बृहती छन्द पर ( विष्वद्वृत्त नामक मध्यस्थ अहोरात्र के ठीक केन्द्र में ) स्थिर रूप से प्रतिष्ठित हैं, जैसा कि -“ अथ तत ऊर्ध्व उदैत्य - नैवोदेता, नास्तमेता, मध्ये एकल एव स्थाता । तदेष श्लोकः - ' न वै तत्र न निम्लोच नोदियाय कदाचन । देवास्ते नाह सत्येन या विराधिषि ब्रह्मणा ' इति । न ह वा अस्मा उदेति, न निम्लोचति । सकृद्दिवा हैवास्मै भवति, य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद " ( छान्दोग्योपनिषत् ३ | ११ | १ | ) " सूर्यो बृहती मध्यूढस्तपति " - " बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तः ” । इत्यादि श्रौत वचनों से प्रमाणित हैं । बृहती मध्यस्थं सूर्य के चारों ओर पृथिवी परिक्रमा लगा रही है । जिस वृत्त पर पृथिवी परिक्रमा लगा रही है, वह क्रान्तिवृत्त नाम से प्रसिद्ध है । पृथिवी की परिक्रमा दक्षिणावर्त्त है । दक्षिणावर्त्ता पृथिवी के परिभ्रमण से सौर प्रारणावच्छिन्न सम्वत्सर प्रजापति की यज्ञोपवीती, प्राचीनावीती, निवीती, भेद से तीन अवस्था हो जाती हैं । पृथिवी की इस परिक्रमा को दक्षिण - परमक्रान्ति, शरन क्रान्तिसम्पात, उत्तरपरमक्रान्ति, वसन्त क्रान्तिसम्पात, भेद से चार भागों में विभक्त कर दीजिए । दक्षिण परमक्रान्ति पर जब पृथिवी पहुँचती है, तो सूर्य उत्तरपरमक्रान्ति पर दिखलाई देने लगता है, यह स्थिति देवस्थिति है । इस दिन अहः सब से छोटा है, रात्रि सब से बड़ी है । दक्षिणपरमक्रान्ति से हट कर पृथिवी शरत सम्पात् पर आती है, यही क्रान्तिपतनलक्षण विषुवसम्पात है । जब पृथिवी शरत्सम्पात पर आती है, तो सूर्य वसन्तसम्पात पर दिखलाई देने १५६
पृष्ठ 230
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्राद्धविज्ञान लगता है, यह स्थिति मनुष्यस्थिति है । इस दिन अहोरात्र समान हैं । शरत्सम्पात से हट कर पृथिवी जब उत्तरपरमक्रान्ति पर पहुँचती है, तो सूर्य दक्षिण परमक्रान्ति पर दिखलाई देने लगता है, यही स्थिति पितृस्थिति है । इस दिन अहः सब से बड़ा है, रात्रि सब से छोटी है । उत्तर परम-क्रान्ति से हट कर पृथिवी जब वसन्त सम्पात पर आती है, तो सूर्य्य शारद सम्पात पर दिखलाई देने लगता है, यह स्थिति मनुष्य स्थिति है, एवं इस दिन भी वसन्तसम्पातवत् अहोरात्र समान हैं । -सूर्य्यस्य उत्तरपरमक्रान्तिः- - देवस्थिति: १ - पार्थिव दक्षिण पर मक्रान्ति: -२- पार्थिववसन्तसम्पातः ३ - पार्थिवोत्तरपरमक्रान्तिः ४ -- पार्थिवशारदसम्पातः - सूर्य्यस्य शारदसम्पातः - मनुष्यस्थिति: - सूर्य्यस्य दक्षिणपरमक्रान्तिः -- पितृस्थितिः - सूर्यस्य वसन्तसम्पातः - मनुष्य स्थितिः १- पृथिव्या: - उत्तरायणं - दक्षिणपरमक्रान्तौ दक्षिण गोलस्थितमकरवृत्ततः तदेव सूर्यस्य दक्षिणायनं - उत्तरपर मक्रान्तौ - उत्तरगोलस्थितकर्कवृत्ततः २- पृथिव्या वसन्तसम्पातः, विषुवतः पूर्वबिन्दौ पृथिवी प्रतिष्ठिता स. एव सूर्य्यस्य शारदसम्पातः, विषुवतः - पश्चिमबिन्दौ सूर्य्यः प्रतिष्ठितः ३- पृथिव्या दक्षिणायनं - उत्तरं परमक्रान्तौ - उत्तरगोल स्थितकर्कवृत्ततः तदेव सूर्यस्योत्तरायणं - दक्षिणपरमक्रान्तौ - दक्षिणगोलस्थितमकरवृत्ततः ४ - पृथिव्याः शारदसम्पातः, विषुवतः पश्चिमबिन्दौ पृथिवी प्रतिष्ठिता स एव सूर्य्यस्य वसन्तसम्पातः, विषुवतः पूर्वविन्दौ सूर्य्यः प्रतिष्ठितः । ‘ षण्मासा उत्तरायणम् ' देवस्थिति है, षण्मासा दक्षिणायनम् ' पितृस्थिति है, एवं उभय-सम्पातबिन्दु मनुष्यस्थिति है । कारण इस का यही है कि, देवता सौरप्राणप्रधान हैं, पितर चान्द्रप्राण प्रधान हैं, मनुष्य पार्थिवप्राण प्रधान हैं । दूसरे शब्दों में मनुष्य पार्थिवाग्निप्रधान हैं, पितर चान्द्र-१६०