Part IV Atmgativigyanopanishta Part 4 — पृष्ठ 241–250

आत्म विज्ञानोपनिषत् - मोतीलाल शास्त्री ४ · पृष्ठ 241–250

पृष्ठ 241

आत्म विज्ञानोपनिषत् - मोतीलाल शास्त्री ४, पृष्ठ 241 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्राद्धविज्ञान चतुर्थं खण्ड श्रात्मगतिनिमित्तानि से चार विवर्त्त हैं । ब्रह्मलोक में पहुँच जाना सालोक्य है, ब्रह्मसान्निध्य प्राप्त कर लेना सामीप्य है, ब्रह्मवत् सर्वशक्तिघन बन जाना सारूप्य है एवं ब्रह्म के साथ अपने आत्मा का अभेद समझना सायुज्य है । इन चारों परामुक्तियों का श्रोतग्रन्थों में कामप्र, अशोकमहिम इन दो मुक्तिभावों में अन्तर्भाव माना गया है । एकविंशस्थ सूर्य से ऊपर पहुँचने पर २४ वें अहर्गण पर्य्यन्त जीवात्मा में कामना का सम्बन्ध रहता है, साथ ही यह कामना व्यर्थ होती है । इस प्रदेश में जीवात्मा की यं यं कामं कामयते, तं तमाप्नोति ' ' यथाकामो भवति, यथाचारः स्थिति हो जाती है । सालोक्य - सामीप्य भावों का इस अहर्गणत्रयात्मक कामप्रलोक में अन्तर्भाव है । इसी कामप्र स्थिति को लक्ष्य में रख कर श्रुति ने कहा है-यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनीतं च तत् सुखं स्वः पदास्पदम् ॥ २५ वें अहर्गण से आरम्भ कर ( जो कि स्थान ' प्रत्नस्वर्ग ' नाम से प्रसिद्ध है ) ३६ वें पर्य्यन्त के प्रदेश में पहुँच कर जीवात्मा क्रमशः सारूप्य - सायुज्यभाव को प्राप्त होता हुआ कामना से एकान्ततः प्रतिमुक्त हो जाता है । कामप्रलोक में कामनोत्पत्तिरूप शोक का प्रभाव था, यहाँ कामनोत्पत्ति का भी विलयन है । यहाँ यह केवल स्वात्ममहिमा में लीन रहता है । दूसरे शब्दों में आत्मकाम, आत्मरति, आत्मक्रीड़ बनता हुआ निष्काम बना रहता है । अतएव इस लोक को ' अशोकमहिम ' नाम से व्यवहृत किया गया है । यही यत्र - तत्र ' आनन्दम् ' नाम से भी प्रसिद्ध है । यद्यपि यहाँ अद्वैत सम्पत्ति साक्षात् रूप से उपलब्ध नहीं होती, तथापि अद्वैतमहिमानुभूति अवश्य प्राप्त हो जाती है । यही क्रममुक्तिलक्षणा अपरामुक्ति का संक्षिप्त इतिवृत्त है । जिस प्रकार विद्यासमुच्चित यज्ञ - तपो दान लक्षण प्रवृत्तिरूप विशिष्ट सत्कर्म से देवस्वर्गावाप्ति होती है, विद्यानिरपेक्ष इष्ट - प्रापूर्त - दत्त लक्षण प्रवृत्तिरूप सामान्य सत्कर्म से पितृस्वर्गावाप्ति होती है, एवमेव भक्तियोग उक्त अपरामुक्ति प्राप्ति का कारण माना गया है । सगुण - निर्गुण ब्रह्म भेद से यह भक्ति-योग सकाम, निष्काम भेद से दो भागों में विभक्त है । देवताभक्ति लक्षरण सगुणब्रह्मोपासनारूप भक्तियोग सकामभक्तियोग है एवं इससे सालोक्य - सामीप्यलक्षण कामप्रलोकावाप्तिरूपा प्रपरामुक्ति प्राप्त होती है । देवाधारभूत अव्ययभक्तिलक्षण निर्गुणब्रह्मोपासनारूप भक्तियोग, निष्काम भक्तियोग है एवं इससे सारूप्य– सायुज्यलक्षणा अशोकमहिमलो कावाप्तिरूपा अपरामुक्ति प्राप्त होती है । यही निष्काम भक्तियोग दूसरे शब्दों में निष्कामकर्म्मयोग कहलाया है एवं गीता शब्दों में यही ' राजयोग ' नाम से व्यवहृत हुआ है । निष्कर्षतः कर्म्मकाण्ड स्वर्गावाप्ति का प्रवर्तक है एवं उपासनाकाण्ड अपरामुक्तिचतुष्टयी का साधक है । [ २०६ ]

पृष्ठ 242

आत्म विज्ञानोपनिषत् - मोतीलाल शास्त्री ४, पृष्ठ 242 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्राद्धविज्ञान चतुर्थं खण्ड पञ्चदशाहगोसवयज्ञात्मिका – ३० प्रपुनर्मारलोकात्मिका अपरामुक्तिचतुष्टयी ३६ ( १५ ) ३५ ( १४ ) ३४ ( १३ ) → ४ सायुज्यमुक्तिः ३३ ( १२ ) ३२ ( ११ ) ३१ ( १० ) २६ ( 5 ) २८ ( ७ ) २७ ( ६ ) + ३ सारूप्यमुक्तिः २६ ( ५ ) श्रात्मगतिनिमित्तानि → निष्कामभक्तिसाध्या अशोकमहिमलोकावाप्तिरूपा अपरामुक्तिः २५ ( ४ ) २४ ( ३ ) २ → २ सामीप्यमुक्तिः २३ ( २ ) → सकामभक्तिसाध्या कामप्रलोकावाप्तिरूपा १. २२ ( १ ) अपरामुक्तिः | +१ सालोक्यमुक्तिः, सायुज्य - सारूप्यक्षरणा अशोकमहिम लोकावाप्तिरूपा अपरामुक्तिद्वयी-अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टो अनुवित्तो मयैव । तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गलोक इत ऊर्ध्वं विमुक्ताः ॥

तस्मिञ्छुक्लनीलमाहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च ।

एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृत्तैजसश्च ॥

[ २१० ]

पृष्ठ 243

आत्म विज्ञानोपनिषत् - मोतीलाल शास्त्री ४, पृष्ठ 243 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्राद्धविज्ञान चतुर्थखण्ड श्रात्मगतिनिमित्तानि सारूप्य - सालोक्यलक्षरणा कामप्रलोकावाप्तिरूपा श्रपरामुक्तिद्वयी-" तस्यैतस्य परस्तात् कामप्रो लोकः । प्रमृतं वै कामप्रम् । अमृतमेवास्य ( सूर्य्यस्य ) परस्तात् । तद्यत् तदमृतं एतत् तत् - यदेतदचर्दीप्यते । " परामुक्तिः ( शत ० ब्रा ० १० | २ | ६ | ४ ) । मुक्तिगतिलक्षणा क्रमगति का दूसरा विवर्त परामुक्तिलक्षणा क्रमगति है । निष्कामकर्म्मयोगलक्षण वह ज्ञानयोग ( ज्ञानकाण्ड ) ही इस परामुक्ति का प्रवर्तक बनता है, जिसे गीता के शब्दों में ज्ञानलक्षण बुद्धयोग कहा जा सकता है । उपासनाकाण्डात्मक राजयोग ( ऐश्वर्य्यलक्षण बुद्धियोग ) में जीव का जीवत्व सुरक्षित रहता है । परन्तु ज्ञानकाण्डात्मकं इस ज्ञानयोग में जीव का जीवत्व विलीन हो जाता है, अत सम्पत्तिप्राप्त जाती है । यही उपासनासाध्य अपरामुक्ति की अपेक्षा ज्ञानसाध्या इस मुक्ति का परत्व ( उत्कृष्टत्व ) है । अतएव इसे परामुक्ति कहना अन्वर्थ बनता है । ३६ से ऊपर ४८ पर्यंन्त व्याप्त ब्रह्मा-विशुद्ध उस ब्रह्मतत्त्व का साम्राज्य है, जिसे वाङ्मय परमाकाश कहा गया है । इस आकाश महिमा में पहुँच कर नाम रूप से एकान्ततः विमुक्त होता हुआ जीवात्मा निरूपाधिकरूप से आकाशमहिमा में विलीन हो जाता है । यही ज्ञानियों की परामुक्ति है, जिसका निम्नलिखित शब्दों में अभिनय हुआ है-" यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादगेव भवति ॥ एवं मुविजानत आत्माभवति गौतम ॥ " ( कठोपनिषत् २।१।१५ ) । क्रममुक्तिरूपा इस परामुक्ति के क्षीणोदर्क, भूमोदर्क भेद से दो विवर्त्त माने गए हैं । क्षीणोदर्क नामक परामुक्ति ' कैवल्यमुक्ति ' कहलाई है एवं भूमोदर्कलक्षणा परामुक्ति ' निर्वारणमुक्ति ' नाम से प्रसिद्ध हुई है । इन दोनों परामुक्तियों का क्रमशः कायक्लेशात्मक ज्ञानमार्ग तथा योगमार्ग से सम्बन्ध है । सर्वकर्म-परित्यागलक्षण ज्ञानयोगमार्ग में वित्त - पुत्र - लोकेषणात्रयी का परित्याग करते हुए अन्ततोगत्वा इन्द्रिय-मन - बुद्धि आदि समस्त आध्यात्मिक प्रपञ्चों का परित्याग अपेक्षित है । इस बाह्यपरिग्रह के ऐकान्तिक परित्याग से सर्वान्त में केवल विशुद्ध आत्मा बच रहता है, यही कैवल्यलक्षणा क्षीरणोदर्करूपा ज्ञानयोग-साध्या परामुक्ति है, जिसका निम्नलिखित रूप से स्पष्टीकरण हुआ है-अंगुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संविष्टः । तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण ॥ ( कठ २।३।१७ ) ।

" न कर्म्मरणा न प्रजयाधनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः ।

परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजते यद्यतयो विशन्ति ॥ १ ॥

[ २११ ]

पृष्ठ 244

आत्म विज्ञानोपनिषत् - मोतीलाल शास्त्री ४, पृष्ठ 244 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्राद्धविज्ञान चतुर्थ खण्ड आत्मगतिनिमित्तानि वेदान्तविज्ञान सुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्वाः ॥ ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ २ ॥

अनेन ज्ञानमाप्नोति संसारार्णव नाशनम् ॥ तस्मादेवं विदित्वैनं केवल्यं पदमश्नुते ॥ ३॥ ( कैवल्योपनिषत् ३, ४,२४ ) ।

" सैव कैवल्यमुक्तिः । अतएव ब्रह्मलोकस्था अपि ब्रह्ममुखाद्वेदान्तश्रवणादि कृत्वा ते न सह कैवल्यं लभन्ते । अतः सर्वेषां कैवल्यमुक्तिर्ज्ञानमार्गेणोक्ता, न कर्म-सांख्य योगो - पासनादिभिरित्युपनिषत् । ” ( मुक्तियोपनिषत् १।६ ) | वे ज्ञानयोगानुयायी, जो लोककल्याणार्थ संसारमय्र्यादा का अनुगमन करते हुए ध्यानयोग के अनुगामी बने रहते हैं, योगी कहलाए हैं । ऐसे योगयुक्तात्मा विदेह पुरुष निर्वाणपद के अधिकारी बनते हैं । इनकी सर्वत्र श्रात्मबुद्धि हो जाती है । किसी का परित्याग न कर ' यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् ' के अनुसार यच्चयावत् बाह्यपरिग्रहों में श्रात्मभूमा की भावना रखते हुए विशुद्धसत्वा ये योगी ही भूमोदर्कमुक्ति के अनन्य अधिकारी माने गए हैं । योगमार्गानुगता भूमोदर्कलक्षरणा इसी परामुक्ति का विश्लेषण करती हुई श्रुति कहती है-तस्माद्दोषविनाशार्थमुपायं कथयामि ते । ज्ञानं केचिद्वदन्त्यत्र केवलं तन्न सिद्धये ॥१ ॥

7

योगहीनं कथं ज्ञानं मोक्षदं भवतीह भोः ।

योगोऽपि ज्ञानहीनस्तु न क्षमो मोक्षकर्म्मणि ॥२ ॥

तस्मात्ज्ञानं च योगं च मुमुक्षुर्द्दढमभ्यसेत् ।

ज्ञानस्वरूपमेवादौ ज्ञेयं ज्ञानैकसाधनम् ॥३ ॥

ज्ञान के साथ - साथ लोकसंग्रह दृष्टि से कर्मानुगमन तथा योगमार्गानुगमन ही इस मुक्ति का द्वार है । इस प्रकार ज्ञान तथा योग भेद से क्रममुक्तिलक्षणा परामुक्ति के दो विवर्त हो जाते हैं । १ - ज्ञानमार्गसाध्याक्रममुक्तिलक्षणा परामुक्तिः क्षीणोदर्कमुक्तिः — कैवल्यम् २ - योगमार्गसाध्याक्रममुक्तिलक्षणा परामुक्तिः -भूमोदर्कमुक्तिः - निर्वाणम् [ २१२ ]

पृष्ठ 245

आत्म विज्ञानोपनिषत् - मोतीलाल शास्त्री ४, पृष्ठ 245 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्राद्धविज्ञान चतुर्थ खण्ड ३ - प्रगतिगतिर्लक्षरणा - श्रात्मगतिः आत्मगति निमित्तानि नित्यगति एवं क्रमगति से सम्बन्ध रखने वाले गतिविवत्त का स्पष्टीकरण प्राप्त तीसरी ग ' कारात्मिका ' अगतिगति ' लक्षरणागति की ओर पाठकों किया गया । अब क्रम का ध्यान आकर्षित किया जाता है । इस अगतिगति के निम्नलिखित तीन प्रधान विवर्त्त माने गये हैं— क — समवलयलक्षणा परमोत्तमागति: ( प्रगतिः ) ख— जायस्वम्रियस्वभावलक्षरणा इहलोकगतिः ( गतिः ) ग — अन्धंत मोलक्षणा परमाधमागति: ( अगतिः ) क - समवलयरूपा - प्रगतिगतिः तीनों में से क्रमप्राप्त पहले समवलयगतिरूपा प्रगति को ही लक्ष्य बनाए ब्रह्मपथ, देवपथ, पितृपथ, यमपथ आदि किसी मार्ग का अनुगमन न । वह उत्तमगति, जिसमें रहते हुए इसी पाञ्चभौतिक शरीर से सर्वव्यापक ब्रह्मतत्त्व में आत्मा का करना अत्रैव पड़े विलयन , अपितु इसी भूपिण्ड पर मुक्ति ' है । चूंकि इस गति में ऊर्ध्वगमन नहीं करना पड़ता, अतएव इसे हो जाय, ' समवलय-जा सकता । क्रमगतिलक्षणा कैवल्य - निर्वाणात्मिका परामुक्ति में गमनरूपा अवश्य क्लान्ति ही ' प्रगति ' रूपा गति कहा रहती है । परन्तु इस समवलयभाव में उसका भी प्रभाव है । अतएव इसे ' परमोत्तमागति प्रांशिक रूप से विद्यमान बनता है । ' न तस्य प्रारणा उत्क्रामन्ति इहैव समवलीयन्ते ' ही इसका स्पष्टीकरण है ' कहना श्रन्वर्थ । एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदशभिः ॥ ( कठ १।३।१२ ) । इस श्रौत सिद्धान्त के अनुसार आत्मतत्त्व सम्पूर्ण भूतों में समानरूप से निगूढ है नाम से प्रसिद्ध हुआ है । यदि भूतात्मासमष्टिरूप ब्रह्म के विशुद्ध प्रात्मभाव अतएव वह ' गूढोत्मा ' समवलय है । यदिविशिष्ट में समवलय है, तो भूमोदर्क समवलय है । वैराग्यबुद्धियोगलक्षण में समवलय है, तो क्षीर्णोदर्क योग ही इस समवलयमुक्ति का प्रवर्तक है, जिसका गीताविज्ञानभाष्य में विस्तार सुप्रसिद्ध समत्व-सर्वभूतहितरति नित्य प्रद्रोह, उत्थाप्याकांक्षा का एकान्ततः परित्याग, वर्णाश्रमानुगत से उपबृंहण हुआ है । तथा लोकसंग्राहक कर्मों का असङ्गबुद्धि से अनुगमन, इत्यादि लक्षणाबुद्धियोगनिष्ठा शास्त्रीय कर्म्मो का भाव की मूलप्रतिष्ठा है । इस मार्ग में ' अत्रैवब्रह्म समश्नुते । ' इसी समवलय का स्पष्टीकरण ही इस सर्वश्रेष्ठ विदेह श्रुति ने कहा है- करते हुए यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामायेऽस्यहृदिश्रिताः ॥ अथ मर्त्योऽमृतो भवति, अत्र ब्रह्म समश्नुते ॥१ ॥

[ २१३ ]

पृष्ठ 246

आत्म विज्ञानोपनिषत् - मोतीलाल शास्त्री ४, पृष्ठ 246 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्राद्धविज्ञान चतुथ खण्ड यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ॥। श्रात्मगतिनिमित्तानि अथ मर्त्योऽमृतो भवति एतावदनुशासनम् ॥२ ॥ ( कठ२।३।१४-१५ ) ।

१ - क्षीणोदर्क समवलयमुक्तिः २ - भूमोदर्कसमवलयमुक्तिः → प्रगतिर्लक्षणा परामुक्तिः ( परमोत्तमा ) । ( विदेहमुक्तिः, सद्योमुक्तिः ) --ख - इहलोकगतिरूपा अगतिः-: -कृमि - कीट आदि योनियों में प्रविष्ट कर्मात्मा यहीं जन्मधारण करता रहता है, यहीं मृत्युभाव का प्रगतिरूपा ( लोकान्तर प्रगतिरूपा ) अनुगमन करता रहता है । इसका लोकान्तर में गमन नही होता । इसी निकृष्ट गति का स्वरूप बतलाती हुई श्रुति कहती है-" अथैतयोः पथोर्न कतरेण च तानीमानि क्षुद्राण्यसकृतावर्त्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व. स्त्रियस्व - इति । एतत् तृतीयं स्थानम् । तेनासौलोको न सम्पूर्य्यते । तस्माज्जुगुप्सेत । तदेष इलोक: -स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिबंश्च गुरोस्तल्पमावसन् । ब्रह्मदा चैते पतन्ति चत्वारः पञ्चमश्चावरं सौः । " वाला, स्तेयकर्म्म करने वाला, धूर्तता - छल - मिथ्याभाषण - प्रसद्वृत्तानुगमन द्वारा ग्रर्थोपार्जन करने के सहवास में रहने अभक्ष्य - अपेय का भक्षण पान करने वाला गुरुतल्पग, द्विजातिहन्ता एवं ऐसे कुकर्मों वाला इसी निकृष्टगति का अनुगामी बनता है । ग - अन्धं तमोलक्षरणा प्रगतिः----बन्धन आदि के जो मनुष्य अपने आत्मा का घात कर लेते हैं । विषपान, क्षुरि का प्रयोग, गलपाश होता है परन्तु द्वारा अपने आत्मा को शरीर से पृथक् कर देते हैं, उन ग्रात्मघातियों का गमन प्रपश्य कहा है? सुनिए— [ २१४ ]

पृष्ठ 247

आत्म विज्ञानोपनिषत् - मोतीलाल शास्त्री ४, पृष्ठ 247 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्राद्धविज्ञान चतुर्थ खण्ड सूर्य्यानाम ते लोका अन्धेन तमसावृत्ता । आत्मगति निमित्तानि तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनोजनाः ॥ ( ई ० ३ ) । आत्मा ज्योतिर्मय है, ज्योति ही इसका जीवन है, जैसा कि स्वर्गगति प्रकरण में स्वरूप बतलाते हुए स्पष्ट किया जा चुका है । आत्मा का प्रभव ' सूर्य्यं श्रात्मा जगतस्तस्थुषश्च पश्वज्योति का मन्त्रवर्णन के अनुसार ज्योतिर्मय सूर्य्यं माना गया है । इस ज्योतिर्म्मय सूर्यांशभूत ज्योतिर्म्मय ' इत्यादि को शरीर से पृथक् कर देना प्रकाशात्मक सूर्य्यलोक से विरोध करना है अतएव यह आत्मा आत्मा न जाकर सूर्य से विरुद्ध उस दिशा की ओर अनुगमन करता है जहाँ सौर प्रकाश सूर्य की ओर लोक का प्रलोक ( प्रकाश ) से सम्बन्ध है, आलोक का सूर्य ( सौरज्योति ) से का सर्वथा अभाव है । तक सौर आलोक ( प्रकाश ) रहता है, वहीं तक लोकसत्ता मानी गई है । इस आलोक सम्बन्ध के है अतएव जहाँ अन्धकारमय अलोक है । अलोक तथा आलोकमय लोक दोनों की सीमा ही ' लोकालोक बाहर निषिद्ध नाम से प्रसिद्ध हैं । आत्मघाती इसी स्थान का पात्र बनता है । ' ( लोक- अलोक ) समवलय मुक्ति का अधिकारी विदेहमुक्त पुरुष कही न जाकर यहीं चिज्ज्योति में विलीन है । इधर यह आत्मघाती जाता अवश्य है परन्तु प्रायुलयान्त वापस नहीं लौटता, हो जाता भाव है । नरकगामी पुनः जन्म धारण कर लेता है, मध्यगत्यनुयायी यहीं मर यही इस गति का अगति-करता है परन्तु यह आत्मघाती तो सदा के लिए अन्धलोक में विलीन हो जाता कर है पुनः । पुनः जन्म लिया अधोगति कहना अन्वर्थ बनता है । इसी आधार पर तो आत्महत्या सब से बड़ा तभी तो इसे परमा-विशद वैज्ञानिक व्याख्या ईशोपनिषद्विज्ञानभाष्य में दृष्टव्य है । समवलय पाप माना गया है, जिसकी में भी ऊर्ध्व गमन नहीं, इस परम अधोगति में भी ऊर्ध्वगमन नहीं । दोनों इस दृष्टि से समतुलित है । एक( समवलय ) प्रगति परमोत्तमा है, एक ( सूर्य ) प्रगति परमाधमा है । जिन गतिभावों का अब तक विश्लेषण हुआ है, उन सब की जैसा कि प्रकरणारम्भ में स्पष्ट किया जा चुका है । अपरामुक्तिलक्षण मूलप्रतिष्ठा ब्रह्मगति कर्म्म ही माना गया है, देवगति, पितृगतिलक्षणा पितृगति, चतुरशीतिनरकलक्षणा, यमगति ये चार गतियाँ , सप्तदेवस्वर्गग तिलक्षणा नुसार क्रमश: ' ब्रह्मपथ, देवपथ, पितृपथ, यमपथ ' हैं । इन चारों लोकात्मक ही प्रक्रान्त परिभाषा -कर्म्माश्वत्थ था, कर्म्माश्वित्थ प्रतिष्ठारूप ब्रह्माश्वत्थ का आगे के परिलेखों पथों का, गति - प्रधारभूत से भलीभाँति स्पष्टीकरण हो जाता है--[ २१५ ]

पृष्ठ 248

आत्म विज्ञानोपनिषत् - मोतीलाल शास्त्री ४, पृष्ठ 248 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* । पन्थाः देवयानः — यज्ञप्रदेशः नवाह – सौरज्योतिर्म्मयः -विद्यांसमुच्चितकर्मानुगतः – १ । पन्थाः पितृयारणः : शनिमण्डलप्रदेश – तमोमयः — विद्यानिरपेक्षकर्मानुगतः - २ ४ .: ' ' स्तप्तोमप्रदेश – सौरज्योतिर्म्मयः -विद्यासमुच्चितप्रवृत्तिकर्मानुगतः १ [ २१६ ] ३ ' -प्रदेशः ' प्रद्यौः –: चान्द्रज्योतिर्मय -विद्यानिरपेक्षप्रवृत्तिसत्कर्मानुगताः २ श्राद्धविज्ञान चतुर्थं खण्ड १ ' ) देवपथः ' देवयानान्तर्गतो देवस्वर्गगतिनिमित्तभूतः ( → २ ।' ) ३ पितृपथः '-पितृस्वर्गगतिनिमित्तभूतः ( पितृयारणान्तर्गतः → विद्यासापेक्षनिवृत्तिसत्कर्म्मानुगतः १--: ' पञ्चदशाहयज्ञप्रदेश '-ज्ञानज्योतिर्लक्षणः विद्यानिरपेक्षनिवृत्तिसत्कर्मानुगतः २ -२ १ लौकिकनिवृत्तिसत्कर्मानुगतः - ३ ) ब्रह्मपथः - ' → -देवयानान्तर्गतो क्रममुक्तिगतिनिमित्तभूतः ( कम्र्मानुगतः लौकिकनिरर्थक - १ लौकिकविरुद्धकर्मानुगतः २-लौकिकस्वार्थकर्मानुगतः - ३ * ' । ) ४ यमपथः - ' पितृयाणान्तर्गतो नरकगतिनिमित्तभूतः ( : शनिप्रदेश -तपोमयः दिगनुगतः सूर्य्यविरुद्ध -अज्ञानमयः → श्रात्मगतिनिमित्तानि

पृष्ठ 249

आत्म विज्ञानोपनिषत् - मोतीलाल शास्त्री ४, पृष्ठ 249 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्राद्धविज्ञान चतुर्थखण्ड श्रात्मगतिनिमित्तानि ब्रह्मापत्थ ईश्वरः ॥ ' ऊर्ध्वमूल मधः शाखमश्वत्थं प्राहुख्ययम् ॥ छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ यस्मात् बातीत: परं ना s परमस्ति किञ्चित्-वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येक--श्रश्वत्थ देवसदनस्तृतीयस्याऽमृतोदिवि ऊर्ध्वमूलो safe शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः परात्परः तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे तदुनात्येति कश्चन? प्रजापतिश्च परमेष्ठी च शृङ । इन्द्रः शिरः । द्यौ रुत्तरहनुः पृथिव्यधर हनुः । अग्निर्ललाटम्, यमः कृकाटम् । सोमोराजा मस्तिष्कः । स्वयंभूः प्रजापतिः सत्यः क्षर ब्रह्मा अक्षर : परमेष्ठी Samar • यज अक्षरः ( अथवं अ १ ) विश्वातीत परात्पर चैतन्यतत्व ही स्वयम्भू प्रजापति, सत्य, क्षर तथा अक्षर ब्रह्मा के द्वारा परमेष्ठी यज्ञ एवं विष्णु-ग्रक्षर तत्वों से संक्रमित होता हुआ अग्नि, पृथिवी, इन्द्र, सूर्य यादि क्षर- प्रक्षर तत्वों में परिणत हो जाताहै यही ईश्वररूप मूल ब्रह्मा है । सत्य स्वयंभूः सप रणन परमेषी मह स्व सूर्य भुवो भू - पृथिवी श्रीबालचन्द्र यन्त्रालय, ' मानवाश्रम ', जयपुर ।

पृष्ठ 250

आत्म विज्ञानोपनिषत् - मोतीलाल शास्त्री ४, पृष्ठ 250 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्राद्धविज्ञान चतुर्थ खण्ड कम्मश्वत्थ आत्मगतिनिमित्तानि अपरा काशोकम कर्म्मात्मा शुभाशुभ कर्म्म संस्कारानुसार स्वर्ग - नरकादि लोक विशेषों में यावत् संस्कार मुक्ति पथ्यंन्त प्रतिष्ठित रहता हुया क्षयानन्तर पुनः भूपिण्ड पर योनि विशेषों में जन्म धारण कर लेता है । इस कम्मंगति में पुनः पुनरावर्तन है । यही गति कर्म्मसंस्कार ' संसृतिगति ' ( संसरणशीला संसारगति ) कहलाई है । इस गति में जन्म - मृत्यु चक्र से छुटकारा पाना असम्भव ' कम्मश्वत्थगति ' कहलाई है अर्थात् कम्मश्वत्थ से सम्बन्ध रखने वाली संमृतिगतिलक्षण क्रमगति है ही । यही ' कमंगति गति ' है वेद । विज्ञान में श्रीवासचन्द्र यन्त्रालय, ' मानवाश्रम ', जयपुर ।