साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़ — पृष्ठ 121–130
साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़ · Chaukhamba Vidya Bhavan Varanasi · पृष्ठ 121–130
पृष्ठ 121
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
सस्कृत - हिन्दी- व्याख्योपता १०५ मानुषकः = मनुष्याणामयं मानुषष्षकः, मनुष्यजातीयसर्गः एकविधः । ( अत्र मनुष्यत्वरूपसामान्यलक्षणा प्रत्यासत्या सर्वेषां मनुष्याणामेकरूपेण बोधो जायते-" सर्वे मनुष्याः " इति, परन्तु देवजातीयानां तिर्यग्जातीयानां वा सामान्य-लक्षणा प्रत्यासत्या एकरूपेण बोधो न जायते यथा घटत्वेन पटजातीयानां मठजातीयानां वा बोधो न भवति इति भावः ) समासतः = संक्षेपतः । भौतिकः = स्थूलपञ्चभूतविकारात्मकः । सर्गः = इयं सृष्टिः । हिन्दी- - समास ( संक्षेप ) से भौतिक सृष्टि १४ प्रकार की है । जिसमें ब्राह्म, प्राजापत्य, ऐन्द्र, पैत्र, गान्धर्व, यक्ष, राक्षस तथा पैशाच यह आठ प्रकार की सृष्टि देवताओं की है । इनमें ब्रह्मसम्बन्धी ब्राह्मलोक तीन हैं, सत्यलोक-तपलोक - जनलोक । सत्यलोक में स्वयं ब्रह्म का वास है, अथवा " ब्रह्मविद्ब्रह्मव भवति " इस श्रुति से योग्य स्वयं ब्रह्मभूत जीव जो कि अप्रत्यक्षदर्शी ॐकार के उपासक परमहंसस्वरूप हैं निवास करते हैं । और इसके नीचे तपलोक में ८ अभास्वर महाभास्वर सत्य महाभास्वरसंज्ञक देवतालोग जो कि ब्रह्म के साक्षात् सन्निकृष्ट हैं तथा कुछ अहंकार की मात्रा वाले हैं निवास करते हैं । उसके नीचे तपलोक में जितेन्द्रियब्रह्मपुरोहित ब्रह्मकायिक- ब्रह्ममहाकायिक अमरलोग निवास करते हैं । ( २ ) और ' मह ' नामक प्रजापति के लोक में कुमुद, ऋभव, प्रतर्दन, अजनाभ, अमिताभसंज्ञक, एक हजार कल्प की आयु वाले देवता लोग वास करते हैं । ( ३ ) उसके नीचे वाले इन्द्र के स्वर्गनामक ऐन्द्रलोक में अणिमादि अष्टविध ऐश्वर्य संपन्न - स्वेच्छोपात्त - विग्रह - एककल्प की आयु वाले कामलम्पट - देवता लोग वास करते हैं । ( ४ ) पैत्रलोक में पितृलोग रहते हैं । ( ५ ) मेरुपर्वत के पृष्ठभाग में गन्धर्वलोग रहते हैं । ( ६ ) गन्धमादन पर्वत के ऊपर अपने भाइयों के तथा यक्ष सम्बन्धी अपनी प्रजा के सहित कुबेर रहता है, यही यक्षों का याक्षलोक है । ( ७ ) वितललोक को छोड़कर अतल, सुतल, तलातल, रसातल आदि ६ लोकों में राक्षस लोग वास करते हैं । ( ८ ). और वितललोक में भूत - प्रेत - पिशाच ब्रह्मराक्षस - कूष्माण्ड- विनायक आदि लोग रहते हैं और पशु, पक्षी, मृग, सर्प, वृक्ष, आदि तिर्यक् जातीय सृष्टि पाँच प्रकार की है । और एक प्रकार की मानुषी सृष्टि है । इस प्रकार सब मिलाकर चौदह प्रकार की भौतिक सृष्टि है ॥ ५३ ॥
चौदह प्रकार की भौतिक सृष्टि का संक्षिप्तरूप ऊर्ध्व - मध्य - अधोरूप से तीन प्रकार का mskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 122
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०६ सांख्यकारिका ऊर्ध्वं सत्त्वविशालस्तमोविशालश्च मूलतः सर्गः 1 मध्ये रजोविशालो ब्रह्मादि स्तम्बपर्यन्तः ॥५४ ॥
गौ ० - त्रिष्वपि लोकेषु गुणत्रयमस्ति तत्र कस्मिन् किमधिकमित्युच्यते'-ऊर्ध्वमिति । अष्टसु देवस्थानेषु सत्त्वविशालः सत्त्वविस्तारः सत्त्वोत्कट ऊर्ध्व-सत्त्व इति, तत्रापि रजस्तमसी स्तः । तमोविशालो मूलतः पश्वादिपु स्था-वरान्तेषु सर्वः सर्गस्तमसाधिक्येन व्याप्तः, तत्रापि सत्त्वरजसी स्तः । मध्ये मानुषे रज उत्कटं, तत्रापि सत्त्वतमसी विद्येते तस्माद् दुःखप्राया मनुष्याः । एवं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः, ब्रह्मादिस्थावरान्त इत्यर्थः । एवमभौतिकः सर्गो लिङ्गसर्गो भावसर्गो भूतसर्गो देवमानुपतैर्यग्योना इति एष प्रधानकृतः षोडश-विधः सर्गः ४ ॥ ५४ ॥
अन्वयः - ऊर्ध्वम्, सर्गः, रात्त्वविशालः, मूलतः सर्गः, तमोविशालः, मध्ये, सर्गः, रजोविशाल:, ( सोऽयं सर्गः ) ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः, ( वर्त्तते ) । व्याख्या - ऊर्ध्वम् = भुवः स्वर्महर्जनतपःसत्यलोकेषु । सत्त्वविशाल: = सत्त्वगुणप्रधानः । सर्गः = सृष्टि: ( वर्त्तते ) मूलतः = पातालादि अधोलोकेषु । तमोविशालः = तमः - प्रधानः । सर्गः = सृष्टिः । ( वर्तते ) मध्ये == मध्यलोके पृथिव्याम् । रजोविशालः = रंजोगुण प्रधानः । सर्ग: । ( वर्त्तते ) ( सोऽयं त्रिविधः सर्गः ) ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः = ब्रह्मादितः दैत्यदानव पशुपक्षि वृक्षलतादिपर्यन्तः सर्गः । तथा च चतुर्दशभुवनात्मक ब्रह्माण्डमिदं सत्त्वविशालम् रजोविशालम् तमोविशालञ्चेति फलितः संक्षेपतस्त्रिविधः सर्गः ॥ ५४ ॥
१. भौतिकस्यास्य सर्गस्य चैतन्योत्कर्ष निष्कर्षतारतम्याभ्यामूध्वधोमध्य-भावेन त्रैविध्यमाहोर्ध्वमिति मिश्राः । सत्त्वविशालशब्दस्य पर्यायान्तरैरर्थमाह— सत्त्वविस्तार इत्यादिना । सत्त्वगुणप्रधान इति यावत् । अत एवाह - तत्रापीति । २. तमोबहुलस्तमः प्रधान इत्यर्थः । अत एवाह - तत्रापीति । ३. भूर्लोको धर्माधर्मानुष्ठानपरत्वाद् दुःखबहुलत्वाच्च रजोगुणप्रधान मिश्राः । लोकस्थिति संक्षिपति - एवमिति । इति ४. लिङ्गभावभेदेन द्विविधोऽभौतिकः, अष्टविधो देवः, पञ्चविधस्तैर्यग्योनः एकविधो मानुष्यक इति मिलित्वा चतुर्दशविधो भौतिक: सर्ग इत्येवं प्राधानिकः षोडशविध इत्यर्थः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 123
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
सस्कृत - हिन्दी- व्याख्योपता १०७ हिन्दी- - ब्राह्म, प्राजापत्य, ऐन्द्र, पत्र प्रभृति आठ प्रकार की स्वर्गादिलोकों से सम्बन्धित दैवसृष्टि है जिनका निरूपण हम ५३ वीं कारिका में कर चुके हैं । त्रिगुणात्मक होते हुए भी सत्त्वगुणप्रधान होने के नाते सर्वदा सुखी हैं । और नीचे के लोकों से अर्थात् अतल - वितल आदि से सम्बन्धित सृष्टि भी यद्यपि त्रिगुणात्मक है परन्तु फिर भी वह तमोगुणप्रधान है इसलिये उन लोकों में रहने वाले जीव अपने अज्ञानवश सर्वदा दुःखी ही रहते हैं । एवं मध्यलोक भूलोक में वास करने वाली मनुष्यजातीय एक प्रकार की समस्त सृष्टि यद्यपि त्रिगुणात्मक है रजोगुणप्रधान । इस मध्यसृष्टि के अन्दर ब्रह्मा तथा मनु आदि से लेकर लता - वृक्षपर्यन्त समस्त सृष्टि का सन्निवेश हो जाता । इस सृष्टि के अन्दर मनुष्य प्रभृति लोग भी शोक, मोह, रोग, आदि से हमेशा संत्रस्त और दुःखी रहते हैं ॥ ५४ ॥
सृष्टि प्रकरण का निरूपण समाप्त कर यह समस्त सृष्टि दुःखरूप है अव इस बात को हम बतलाते हैं— तत्र जरामरणकृतं दुःखं प्राप्नोति चेतनः पुरुषः । 20/09 दुःखं स्वभावेन ॥ ॥५५ ॥
लिङ्गस्याविनिवृत्तेस्तस्माद् गौ ० — ' तत्रेति । तेषु देवमानुषतिर्यग्योनिषु जराकृतं मरणकृतं चैव दुःखं चेतनः चैतन्यवान् पुरुषः प्राप्नोति न प्रधानं न बुद्धिर्नाहङ्कारो न तन्मात्राणीन्द्रियाणि महाभूतानि च । कियन्तं कालं पुरुषो दुःखं प्राप्नोति द्वि-विनक्ति - लिङ्गस्याविनिवृतैरिति । यत् तन्महदादि लिङ्गशरीरेणाविश्य व्यक्तीभवति, तद्यावन्न निवर्त्तते संसारशरीरमिति यावत्, संक्षेपेण त्रिषु तत्र जरामरणकृतं दुःखं प्राप्नोति, ' लिङ्गस्याविनिवृत्तेः लिङ्गस्य स्थानेषु पुरुषो १. तदेवं सर्गं निरूप्य तस्यापवर्गसाधनवैराग्योपयोगिनीं दुःखहेतुतामाह— तत्रेति । स्वंतं एवं सर्वो दुःखरूपः विवेकिनामिति अत्र २. तस्माद्दुःखं स्वभावेन उक्तं पुरुष इति । पूरणीयम् । दुःखादिप्राकृतगुणानां कथं चेतनसम्बन्धितेत्यत तत्सम्बन्धी पुरि लिङ्गं शेते इति पुरुषः, लिङ्गं च तत्संबन्धीति चेतनोऽपि भवतीति मिश्राः । एवं च जडप्रकृत्यादिषु वर्तमानस्यापि दुःखस्योपलब्धिः एव भवतीत्याशयेनाह - न प्रधानमित्यादिना । पुरुष इत्यादिः । संसारशरीरं सूक्ष्मशरीरम् । ३. 3. स्थूलशरीर EC - OJK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 124
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०८ सांख्यकारिका विनिवृत्ति ' यावत् लिङ्गनिवृत्ती मोक्षो मोक्षप्राप्ती नास्ति दुःखमिति । तत् पुनः केन निवर्तते? यदा पञ्चविंशतितत्त्वज्ञानं स्यात् सत्त्वपुरुषान्यथाख्याति-लक्षणम् - इदं प्रधानमियं बुद्धिरयहङ्कार इमानि पञ्चतन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि पञ्चमहाभूतानि येभ्योऽन्यः पुरुषो विसदृश इत्येवं ज्ञानालिङ्गनिवृत्तिस्ततो मोक्ष इति ॥ ५५ ॥
अन्वयः - तत्र, लिङ्गस्याविनिवृत्तेः, चेतनः, पुरुषः, जरामरणकृतम्, दुःखम्, स्वभावेन, प्राप्नोति, तस्मात्, स्वभावेन, ( भवति ) । व्याख्या - तत्र = देव मनुष्य- तिर्यग्जातीयेषु नानाविधशरीरेषु । लिङ्गस्य = सूक्ष्मशरीरस्य । अनिवृत्तेः = निवृत्तेरभावात् । चेतनः । पुरुषः । जरामरण-कृतम् = वृद्धत्वमृत्यकृतम् । दुःखम् । स्वभावेन । प्राप्नोति । तस्मात् कारणात् ।
दुःखम् । स्वभावेन । ( भवति ) ॥ ५५ ॥
हिन्दी - देव, मनुष्य, तिर्यग्जातीय नानाविधस्थूल शरीरों में सूक्ष्म शरीर के बराबर बने रहने से चेतन पुरुष जरा एवं मरणजन्य दुःख को स्वभावतः प्राप्त करता रहता है इसलिये चेतन पुरुषों को दुःख स्वाभाविकरूप से होता ही रहता हैं ॥ ५५ ॥
अब सृष्टि के कारण के विषय में प्राक्तन विभिन्न मतों का निराकरण करते हुए प्रकृति में सृष्टि कारणत्व का व्यवस्थापन करते हैं—
इत्येष प्रकृतिकृतो महदादिविशेषभूतपर्यन्तः ।
प्रतिपुरुषविमोक्षार्थं स्वार्थ इव परार्थ आरम्भः ॥५६ ॥
गौ ० - प्रकृतेः किनमित्तमारम्भ इत्युच्यते - परिसमाप्ती निर्देशे च, प्रकृतिकृतौ प्रकृतिकरणे प्रकृतिक्रियायां य आरम्भो महदादिविशेषभूत-१. कुतः पुनर्लङ्गसम्बन्धिदुःखं पुरुषस्येत्यत आह - लिङ्गस्याऽविनिवृत्तेः । पुरुषाद्भेदाग्रहाल्लिङ्गधर्मान् दुःखादीन् आत्मन्यध्यवस्यति पुरुष इति मिश्राः । २. ज्ञानेन लिङ्गनिवृत्त ेः: प्रकारमाह - यदेति । ३. उक्तस्य सर्गस्य कारणविप्रतिपत्तीनिराकरोति इत्येष इति मिश्राः । सर्गस्य प्रकृतिमात्रारब्धत्वं वक्तुमुपसंहरति इत्येष इति नारायणतीर्थः । ४. प्रकृतिक्रियायां प्रधानव्यापारे य आरम्भो महदादिरूप इत्यनेन ब्रह्मादृष्टा-दिव्यापारत्वं तस्य निरस्तम् । अन्न प्रकृतिकृत इति प्रथमान्तपाठस्य मिश्रा-दिसम्मतत्वेऽपि एतन्मते सप्तम्यन्तस्यैव पाठस्य व्याख्यानात्स एवात्र मुद्रितः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 125
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
सस्कृत - हिन्दी - व्याख्योपता १० ९ पर्यन्तः, प्रकृतेर्महान् महतोऽहङ्कारस्तस्मात् तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि तन्मात्रेभ्यः पञ्चमहाभूतानीत्येष प्रतिपुरुषविमोक्षार्थं पुरुषं प्रति देवमनुष्यतिर्यग्भावं गतानां ' विमोक्षार्थमारम्भः कथम्? स्वार्थ इव परार्थ आरम्भ:, यथा कश्चित् स्वार्थं त्यक्त्वा मित्रकार्याणि करोति एवं प्रधानम्, पुरुषोऽत्र प्रधानस्य न किञ्चित् प्रत्युपकारं करोति, स्वार्थ इव न च स्वार्थः परार्थ एव, अर्थ: शब्दादिविषयोपलब्धिर्गुणपुरुषान्तरोपलब्धिश्व, त्रिषु लोकेषु शब्दादिविषः पुरुषा योजयितव्याः अन्ते च मोक्षेणेति प्रधानस्य प्रवृत्तिः, तथा चोक्तम्- ' कुम्भवत् प्रधानं पुरुषार्थं कृत्वा निवर्तते ' इति ॥ ५६ ॥
अन्वयः - इत्येपः, महदादिविशेषभूतपर्यन्तः आरम्भ:, स्वार्थे, इव, प्रति-' पुरुषविमोक्षार्थम्, परार्थे, आरम्भो ( भवति ) । व्याख्या — इत्येषः = पूर्वकथितः । महदादिविशेषभूतपर्यन्तः = महत्तत्त्व-मारभ्य विशेष ( स्थूल ) भूतपर्यन्तः । आरम्भः = लिङ्गसर्गः, प्रकृति पुरुषञ्च विहाय त्रयोविंशति २३ तत्त्वात्मकः सर्गः । प्रकृतिकृतः = प्रकृत्या कृतो वर्त्तते । किमर्थमयं सर्गः प्रकृत्या क्रियते? क्रियते चेत्, प्रवृत्तिशीलायास्तस्याः प्रकृतेः अनुपरमात् सर्वदैव सर्गः स्यादिति न कोऽपि पुरुषमुच्येत? इत्यत आह-" प्रतिपुरुपविमोक्षार्थं स्वार्थ इव परार्थ आरम्भः " अर्थात् यथा ओदनकामना-वान् कश्चित् पुरुष ओदन सम्पानाय ओदनपाके प्रवर्तते सिद्धौ च निवर्त्तते— एवमेव सर्वान् पुरुषान् मोचयितुं प्रवृत्ता प्रकृतिः यं पुरुषं मोचयति तं पुरुषं पुनर्न प्रवर्त्तते, तदिदमाह - ' स्वार्थ इव ' अर्थात् यथा कश्चिद् विचारवान् पुरुषः स्वार्थमिव परार्थमपि अर्थात् परस्य = स्वमित्रादें: अर्थमपि संपादयति, तथैव प्रकृतिरपि परस्य पुरुषस्यार्थ निःस्वार्थभावेन संपादयति ॥ ५६ ॥
हिन्दी- - महत्तत्त्व से लेकर पंचमहाभूतपर्यन्त यह २३ तत्त्वों वाली समस्त पूर्वोक्त सृष्टि एकमात्र प्रकृति के द्वारा ही रची गयी है, न ईश्वर से, न ब्रह्म से १. मध्ये प्रत्येक चेतन पुरुषस्य विमोक्षार्थमित्यनुषज्यान्वयः । २. स्वार्थ इव न च प्रकृतेः कश्चित्स्वार्थः तस्या जडतया स्वार्थाभावात्, . एवं च स्वार्थ इवेति दृष्टान्तः, तथा च यथा चेतना कान्ता ' अहं पुरुषेण भोग्या भवामीति ' स्वकर्मभोगरूपे स्वार्थे प्रवर्तते तथा नेयं, किन्तु प्रतिपुरुषविमोक्षार्थं परार्थं एव प्रवर्तते प्रकृतिः, तथा च प्रथमं भोगं प्रदाय पश्चात् परार्थ मोक्षमपि दास्पतीति भोगार्थमपवर्गार्थं चास्याः परार्थ एव आरंम्भ इत्यर्थः । एतद-भिप्रायेणैवाह अर्थ Sanskrit इत्यद्रित admy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 126
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
११० सांख्यकारिका अथवा न स्वभाव से ही । ईश्वर अशरीरी होने से, निर्व्यापार होने से सृष्टि की रचना नहीं कर सकता है । ब्रह्म भी जगत् का कारण नहीं हो सकता है क्योंकि वह अपरिणामी है । और यदि बिना कारण का ही अथवा स्वाभाविक ही जगत् को माना जाय तब या तो सर्वदा सत्तावान् यह जगत् हो जाय अथवा सत्ता के अभाववाला ही हो जाय । अब प्रश्न यह होता है कि प्रकृति इस चराचर विश्व की रचना ही क्यों करती है, इसका उत्तर दिया गया कि - " प्रतिपुरुषविमोक्षार्थम् " अर्थात् प्रत्येक पुरुष को संसार के बन्धन से छुटकारा प्राप्त कराने के लिये प्रकृति इस सृष्टि की रचना करती है । फिर प्रश्न यह होता है कि यदि प्रकृति पुरुष को सांसारिक बन्धन से छुड़ाने के लिये ही सृष्टि की रचना करती है तब भी तो वह पुरुष को बन्धन से छुटकारा नहीं दिला सकती क्योंकि प्रकृति नित्य तथा प्रवृत्तिशील है, वह अपने सृष्टिकार्य से कभी भी उपरत नहीं हो सकती है, छुटकारा कुछ काल के लिये होने पर भी फिर बन्धनग्रस्त होना ही होगा । इसका भी उत्तर दिया कि जिस प्रकार ओदनपाक की इच्छा वाला पुरुष ओदनपाक के सिद्ध हो जाने पर उससे निवृत्त हो जाता है, फिर पके हुए नहीं पकाता, इसी प्रकार सब पुरुषों को सांसारिकबन्धन से छुड़ाने के लिये प्रवृत्त हुई प्रकृति भी जिस पुरुष को मुक्त कर देती है उसे फिर बन्धन में नहीं डालती है । और यह प्रकृति का आरम्भ जो पुरुष के भोगापवर्गार्थ होता है वह स्वार्थ के समान ही परार्थ भी है । कारण प्रकृति को किसी भी प्रकार का पक्षपात नहीं है ॥ ५६ ॥
बिना किसी चेतन की सहायता के प्रकृति कैसे सृष्टि कर सकती है क्योंकि वह तो स्वयं जड़ है । यदि कहो कि चेतन जीव की सहायता से प्रकृति सृष्टि कर सकती है तो यह कहना भी व्यर्थ है- क्योंकि जीव अल्पज्ञ है, अतः सर्वज्ञ ईश्वर को ही प्रकृति का सहायक मानना होगा, इससे ईश्वर का अङ्गीकार आवश्यक है - इस शंका का उत्तर देते हैं—
वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य ।
पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥५७ ॥
CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 127
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
सस्कृत - हिन्दी- व्याख्योपता १११ गो०- १ ' अत्रोच्यतेऽचेतनं प्रधानं चेतनः पुरुष इति ' यथा त्रिषु लोकेषु शब्दादिभिर्विषयैः पुरुषो योज्योऽन्ते मोक्षः कर्तव्य इति कथं चेतनवत् प्रवृत्तिः? सत्यं, किन्त्वचेतनानानामपि प्रवृत्तिर्दृष्टा निवृत्तिश्च यस्मादित्याह - यथा तृणोदकं गवा भक्षितं क्षीरभावेन परिणम्य वत्सविवृद्धि करोति, पुष्टे च वत्सं निवर्तते, एवं पुरुषविमोक्षनिमित्तं प्रधानम् इति अज्ञस्य प्रवृत्तिरिति अन्वयः - यथा, वत्सविवृद्धिनिमित्तम्, अज्ञस्य, क्षीरस्य, प्रवृत्तिः, त्था, पुरुषविमोक्षनिमित्तम्, प्रधानस्य, प्रवृत्तिः, ( भवति ) ॥ ५७ ॥
व्याख्या- यथा । वत्सविवृद्धिनिमित्तम् = वत्सस्य पुष्ट्यर्थम् । अज्ञस्य = जडस्य | क्षीरस्य = दुग्धस्य । प्रवृत्ति: । ( भवति ) तथा । पुरुषविमोक्ष निमि-त्तम् = पुरुषस्य विमोक्षार्थम् । प्रधानस्य = प्रकृतेः । प्रवृत्तिः । भवति । हिन्दी - जिस प्रकार गो के स्तन से उसके बछड़े के जीवननिमित्त अथवा पुष्टिनिमित्त दूध स्वयं निकलने लगता है, उसी प्रकार जड़ प्रकृति भी स्वयं ही अर्थात् किसी चेतन से निरपेक्ष होकर ही पुरुषों को सांसारिक बन्धनों से छुड़ाने के लिये प्रवृत्तिशील बनती है । यदि यह कहा जाय कि वत्स की पुष्टि के निमित्त दूध की क्षरणात्मिका प्रवृत्ति जैसे ईश्वर की प्रेरणा से होती है, वैसे ही प्रकृति भी सृष्टिकार्य को ईश्वर की प्रेरणा से ही करती है । इसका उत्तर सांख्य ने यही दिया कि चेतन की प्रवृत्ति सर्वत्र या तो स्वार्थ से होती है, या करुणा, परोपकार की दृष्टि से ईश्वर का सृष्टि करने में न तो स्वार्थ ही है क्योंकि वह पूर्णकाम है । न उसे करुणाभाव ही है, क्योंकि वह तो दुःखी के प्रति होता है, जीव को दुःख शरीर- इन्द्रिय आदि के रहने पर १. आक्षिपति अत्रोच्यत इत्यादिना । अचेतनायाः कथं प्रवृत्तिरित्याक्षेपा-शयः । समाधत्ते सत्यमित्यादिना । क्षीरादीनामचेतननानामपि प्रवृत्तिदर्शनाद-चेतनप्रकृतेः प्रवृत्त्यङ्गीकारे न कश्चिद्दोष इति समाधानाभिप्रायः । ननु क्षीर-प्रवत्तेरपीश्वराधिष्ठाननिबन्धनतया प्रवत्तेश्चेतन नियतत्वमव्याहतमेवेति दृष्टा-न्तासिद्धिरिति चेन्न । सांख्यमते ईश्वरसत्त्वे प्रमाणाभावात्, तत्सत्त्वेऽप्याप्त-कामस्येशस्य प्रयोजनं विना प्रवर्तकत्वायोगात् । न च कारुण्यादिति वाच्यम् । सर्गात्प्राक् जीवानां दुःखित्वासम्भवेन तन्निवृत्तीच्छारूपकारुण्यस्यापि तत्रा-सम्भवात्तस्मात्स्वयमज्ञापि परप्रयोजनेनैव क्षीरादिवत् प्रवर्तते प्रकृतिरिति सुस्थिरमृ, do. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 128
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
११२ सांख्यकारिका ही होता है, सृष्टि के पूर्व में जीव को न शरीर है, न इन्द्रियाँ हैं जिनसे दुःख हो, और न विषय ही है जिन्हें देखकर दुःख हो । न परोपकार ही संभावित है, क्योंकि सृष्टि के पूर्व कोई ' पर ' ही नहीं है जिसके प्रति वह उपकार बुद्धि करे । अतः ईश्वर के अङ्गीकार की कोई आवश्यकता नहीं है ॥ ५७ ॥
प्रश्न - प्रकृति को क्या आवश्यकता है परार्थ सृष्टि करने की? औत्सुक्यनिवृत्त्यर्थं यथा क्रियासु प्रवर्त्तते लोकः । 23-09 पुरुषस्य विमोक्षार्थं प्रवर्त्तते तद्वदव्यक्तम् ॥५८ ॥ )
गौ०—१किञ्च — यथा लोके इष्टोत्सुक्ये सति तस्य निवृत्त्यर्थं क्रियासु प्रवर्तते गमनागमनक्रियासु कृतकार्यो निवर्तते, तथा पुरुषस्य विमोक्षार्थं शब्दादिविषयोपभोगोपलब्धिलक्षणं गुणपुरुषान्तरोपलब्धिलक्षणं च द्विविधमपि पुरुषार्थं कृत्वा प्रधानं निवर्तते ॥ ५८ ॥
अन्वयः — यथा, लोकः, औत्सुक्यनिवृत्त्यर्थम्, क्रियासु, प्रवर्त्तते, तद्वत्, अव्यक्तम्, पुरुषस्य, विमोक्षार्थम्, प्रवर्त्तते । व्याख्या -यथा लोकः । औत्सुक्यनिवृत्त्यर्थम् — ओसुक्यम् = इच्छा, तन्नि-वृत्त्यर्थम् = तच्छान्त्यर्थम् । क्रियासु = स्वस्वव्यापारेषु । प्रवर्तते । तद्वत् = तथैव । अव्यक्तम् = प्रकृतिः । पुरुषस्य । विमोक्षार्थम् = मुक्तये । प्रवर्तते = उभयविधां सृष्टि करोति ॥ ५८ ॥
हिन्दी - संसार के लोग अपनी उन उन वस्तुओं को प्राप्त करने की इच्छा पूरा करने के लिये जैसे अपने क्रियात्मक व्यापार में संलग्न रहते हैं उसी प्रकार प्रकृति भी पुरुष को इस सांसारिक बन्धन से छुड़ाने के लिये अर्थात् पुरुष को मोक्षप्रदान करने के लिये सृष्टि कार्य में प्रवृत्त होती है ॥ ५८ ॥
प्रश्न- माना कि प्रकृति की सृष्टिकार्य करने में प्रवृत्ति पुरुष के भोगा-पवर्गार्थ ही होती है परन्तु उससे निवृत्ति कैसे होगी?
रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यात् ।
पुरुषस्य तथाऽऽत्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः ॥ ५ ९ ॥
१. ननु प्रयोजनोद्देशेनैव प्रवृत्तिदृष्टा न चास्यास्तदस्तीत्यत्राह औत्सुक्येति । स्वार्थ इवेति यद्दृष्टान्तितं तद्विभजते इति मिश्राः । २. औत्सुक्यमिच्छाविशेषस्य चेष्यमाणप्राप्तौ निवर्तते इष्यमाणश्च स्वार्थः, इष्टलक्षणत्वात्फलस्येति भावः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 129
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
सस्कृत - हिन्दी - व्याख्योपता ११३ गौ ० - १ किञ्चान्यत् - यथा नर्त्तकी शृङ्गारादिरसे रतिहासादिभावैश्च निबद्ध-गीतवादित्रनृत्यानि रङ्गस्य दर्शयित्वा कृतकार्या नृत्यान्निवर्त्तते, तथा प्रकृति-रपि पुरुषस्यात्मानं प्रकाश्य वृद्ध्यहङ्कारतन्मात्रेन्द्रियमहाभूतभेदेन, निवृर्त्तते । अन्वयः - यथा, नर्तकी, रङ्गस्य, ( आत्मानम् ) दर्शयित्वा निवर्त्तते तथा प्रकृतिः, पुरुषस्य, आत्मानम्, प्रकाश्य, विनिवर्तते । व्याख्या — यथा । नर्तकी = नृत्यकारिणी काचिद् वेश्या । रङ्गस्य = रङ्गस्थान् पुरुषान्, [ अत्र कर्मणि षष्ठी ] ( आत्मानम् ) दर्शयित्वा । निवर्तते तथा । प्रकृतिरपि पुरुषस्य = पुरुषम्, [ अत्रापि कर्मणि षष्ठी ] आत्मानम् = आत्मस्वरूपम् । प्रकाश्य = प्रदर्श्य । विनिवर्तते । अयमाशयः – शृङ्गारादिरसैः समन्विता नानाविधालङ्कारभूषिता विविध-लीलाविलासशोभिता काचित् नर्तकी यथा नृत्यगीतादिभिरात्मनः स्वरूपं दर्शक-जनेभ्यः प्रदर्श्य कृतार्था सती नृत्यात् निवर्तते तथैव प्रकृतिरपि पुरुषस्य स्वीयं तत्त्वज्ञानसमन्वितं वास्तविकं स्वरूपं प्रदर्श्य कृतार्था सती सृष्टिकार्यान्निवृत्ता भवति ॥ ५ ९ ॥ हिन्दी - जिस प्रकार कोई नर्तकी महफिल में बैठे हुए लोगों के समक्ष अपने हाव - भाव - लीला - विलास एवं शृंगारादि रसों से समन्वित नाच - गान आदि का प्रदर्शन करके तथा महफिल में बैठे हुए लोगों की " वाह - वाह " आदि आवाजों से अपने को कृतकृत्य समझ कर उस नृत्यकार्य से निवृत्त हो जाती है उसी प्रकार प्रकृति भी पुरुष को अपने वास्तविक एवं तत्त्वज्ञानसमन्वित मोक्षप्रद स्वरूप का प्रदर्शन कर अपने को कृतकृत्य समझ कर सृष्टि कार्य से निवृत्त हो जाती है ॥ ५ ९ ॥ प्रश्न – माना कि प्रकृति पुरुष के भोगापवर्ग के लिये ही सृष्टि करती है, इसी बात को ईश्वरकृष्ण ने भी " परार्थ आरम्भः " कहकर सुदृढ़ किया, परन्तु १. ननु भवतु प्रकृतेः प्रवृत्तिनिवृत्तिस्तु कथम्? तथा च पुरुषस्यानिर्मोक्ष एव स्यादत आह - रङ्गस्येति । २. मञ्चाः क्रोशन्तीतिवत् स्थानिलक्षणया सभ्यादेरित्यर्थः । ३. केन रूपेण प्रकाशयति प्रकृतिरित्यत आह- बुद्धीति । इदमुपलक्षम् -पुरुषाद्भेदेन च प्रकाश्य निवर्तत इति । ८. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 130
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
११४ सांख्यकारिका यह बात दिमाग में इसलिये नहीं बैठती कि जब पुरुष स्वयं प्रकृति से उपकृत होता है तब क्या प्रकृति पुरुष से प्रत्युपकृत नहीं होगी?
नानाविधैरुपायेरुपकारिण्यनुपकारिणः पुंसः ।
गुणवत्यगुणस्य ततस्तस्यार्थमदार्थकं चरति ॥ ६० ॥
गौ ० — कथं को वाऽस्था निवर्तको हेतुः । तदाह - १ नानाविधैरुपायैः प्रकृतिः पुरुषस्योपकारिण्यनुपकारिणः पुंसः । कथम्? देवमानुषतिर्यग्भावेन सुखदुःखमोहात्मकभावेन शब्दादिविषयभावेन, एवं नानाविधैरुपायैरात्मानं प्रका-श्याहमन्या त्वमन्य इति निवर्तते, अतो नित्यस्य तस्यार्थमपार्थकं चरति कुरुते? यथा कश्चित् परोपकारी सर्वस्योपकुरुते नात्मनः प्रत्युरकारमीहते, एवं प्रकृतिः पुरुषार्थं चरति करोत्यपार्थकम् । पश्चादुक्तमात्मानं प्रकाश्य निव-र्त्तते ॥ ६० ॥
अन्वयः - ( प्रकृतिः ) अनुपकारिणः पुंसः, नानाविधैः उपायैः, उपका-रिणी. ( भवति ) गुणवती, अगुणस्य, सतः तस्य अर्थम्, अपार्थकम् चरति । व्याख्या - प्रकृतिः । अनुपकारिणः 1 प्रत्युपकारविहीनस्य । पुंसः = पुरुष-स्य । नानाविधैः । उपायैः । उपकारिणी = भोगापवर्गसम्पादनेन उपकारकर्त्री । भवति । गुणवती = सत्य- रजस्तमसोरूपगुणवती । अगुणस्य = निर्गुणस्य । सतः स्वरूपमात्रेण वर्तमानस्य । तस्य = पुरुषस्य | अर्थम् = भोगापवर्गरूपम् । अपार्थ-कम् = स्वार्थम् । चरति = प्रत्युपकारं विनैव सम्पादयति । हिन्दी - गुणवती तथा उपकारिणी प्रकृति प्रत्युपकारविहीन एवं स्वरूप मात्र से स्वस्थितिसम्पन्न निर्गुण उस पुरुष के भोगापवर्गरूप अर्थ को महत्तत्त्व आदि साधनों के द्वारा निःस्वार्थरूप से ही सम्पन्न करती रहती है ॥ ६० ॥
प्रश्न- जैसे नर्तकी दर्शकों के समक्ष अपना नाचना - गाना आदि दिखाने के बाद फिर भी दर्शकों की इच्छा होने पर अपना नृत्य प्रारम्भ कर देती है वैसे ही प्रकृति भी एक बार पुरुष को भोगापवर्ग कराने के पश्चात् फिर भोगापवर्ग १. ननु परार्थ प्रत्युकारसम्बधेन प्रवत्तिश्यते, नहि पुरुषात्प्रत्युपकारः प्रकृतेरत आह— नानाविधैरित्यन्ये । २. यथा गुणवानप्युपकार्यपि भृत्यो निर्गुणेऽत एवानुपकारिणि स्वामिनि निष्फलाराधनः एवमियम्प्रकृतिरपि तपस्विनी गुणवत्युपकारिणि पुरुषे व्यर्थ-परिश्रमेति पुरुषार्थमेव यतते न स्वार्थमिति मिश्राः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA