साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़ — पृष्ठ 31–40

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़ · Chaukhamba Vidya Bhavan Varanasi · पृष्ठ 31–40

पृष्ठ 31

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 31 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

संस्कृत - हिन्दी- व्याख्योपेता १५ वस्थानात् = मनसोऽसावधानात्, ( विषयान्तरे संलग्नात् इत्यर्थः ) । सौक्ष्म्यात् = सूक्ष्मत्वात् व्यवधानात् = व्यवहितत्वात् । अभिभवात् = अभिभूतत्वात् । समाना-भिहारात् = स्वसजातीय वस्त्वन्तरसम्मिश्रणात् । ( अनुपलब्धिः = उपलब्ध्य-भावः, अप्रत्यक्ष मिति यावत् । भवति ) हिन्दी - १ - - कुछ पदार्थों का अधिक दूर होने से प्रत्यक्ष नहीं होता है । जैसे - आकाश में अधिक दूर पर उड़ता हुआ पक्षी अत्यन्त दूर होने के नाते दिखाई नहीं देता है । २ — कोई वस्तु अत्यन्त समीप होने के नाते भी नहीं दीख पड़ती है— जैसे नेत्रों में लगा हुआ अंजन अत्यन्त समीप होने के नाते स्वयं ( अपने ) को नहीं दिखाई देता है । ३ - इन्द्रियों के घात ( खरावी ) से भी प्रत्यक्ष नहीं हो पाता है, जैसे-अन्धव्यक्ति को कोई भी वस्तु नहीं दीखती है । एवं बधिर को कुछ भी सुनाता ही नहीं है । ४ – मन के अनवस्थान ( असावधानी ) के कारण भी प्रत्यक्ष नहीं हो पाता है जैसे - चिन्ताग्रस्त व्यक्ति के समक्ष मौजूद वस्तु भी दिखाई नहीं देती है । ५ - अत्यन्त सूक्ष्म होने से भी किसी वस्तु का प्रत्यक्ष नहीं होता है, जैसे - न्यायमत सिद्ध परमाणु तथा द्वयणुक । इसी प्रकार तत्तत् रोगों के कीटाणु भी अत्यन्त सूक्ष्म होने के नाते नहीं दीख पड़ते हैं । ६ – व्यवधान ( द्वार आदि की आड़ । होने से भी किसी वस्तु का प्रत्यक्ष नहीं हो पाता है । ७ – कोई वस्तु किसी दूसरी वस्तु से अभिभूत हो जाने के कारण भी नहीं दीख पड़ती है, जैसे – आकाश के अन्दर दिन में तारे तथा चन्द्रमा आदि सूर्य के प्रकाश में अभिभूत ( छिप जाने ) होने के कारण नहीं दीख पडते हैं । ८- अपने समान वस्तुओं में मिल जाने के कारण भी वस्तुयें नहीं दीख पड़ती हैं, जैसे - तालाब, कुएँ आदि में पड़ा हुआ वर्षा का जल अलग से नहीं दीख पड़ता है । प्रश्न- इन कारणों में ऐसा कौन कारण है जिसमे कि प्रकृति - पुरुष आदि तत्त्वों का प्रत्यक्ष नहीं हो पाता है? CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 32

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 32 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१६ साख्यकारिका

सौक्ष्म्यात्तदनुपलब्धिर्नाभावात्कार्यतस्तदुपलब्धेः ।

महदादि तच्च कार्य प्रकृति विरूपं सरूपं च ॥ ८ ॥

गो०-१ एवं चास्ति किमभ्युपगम्यते प्रधानपुरुषयोरप्येतयोर्वाऽनुपलब्धि केन हेतुना, केन चोपलब्धिः । तदुच्यते - सौक्ष्म्यात् तदनुपलब्धिः, प्रधानस्ये त्यर्थः, प्रधानं सौक्ष्म्यान्नोपलभ्यते यथाकाशे धूमोष्म जलनीहारपरमाणवः, सन्तोऽ नोपलभ्यन्ते । कथं तर्हि तदुपलब्धिः? कार्यतस्तदुपलब्धिः । कार्य दृष्ट्वा कारण. मनुमीयते । अस्ति प्रधानं कारणं यस्येदं कार्यम् बुद्धिरहङ्कारः पञ्चतन्मात्रापि एकादशेन्द्रियाणि पञ्चमहाभूतान्येव तत्कार्यम् । तच्च कार्य प्रकृतिविरूपम् -प्रकृतिः प्रधानं तस्य विरूपं प्रकृतेरसदृशम्, सरूपं च समानरूपं च यथ लोकेऽपि पितुस्तुल्य इव पुत्रो भवत्यतुल्यश्च । येन हेतुना तुल्यमतुल्यं तदुपरिष्टा द्वक्ष्यामः २ ॥ ८ । अन्वयः - सौम्यात्, तदनुपलब्धिः, न, अभावात् कार्यतः, तदुपलब्धे तच्च, कार्यम्, महदादि, प्रकृतिविरूपम्, सरूपञ्च । व्याख्या - सौक्ष्यात् = सूक्ष्मत्वात् ( हेतोः ) । तदनुपब्धिः = तेषाम् प्रधान पुरुषादीनाम्, अनुपलब्धिः = अप्रत्यक्षम् । ( भवति ) । न = न तु । अभावा असत्त्वात् = अत्यन्तम् असत्त्वात् । यथा अत्यन्तमसतः शशशृङ्गादे: अत्यन्ताभावादेव नोपलब्धिर्भवति प्रधानपुरुषादीनामनुपब्धिर्न भवति, अपि तु प्रधानपुरुषादीनाम् अयोग्यत्वादे अनुपलब्धिः ( अप्रत्यक्षम् ) जायते, तेपामयोग्यत्वे ' सौक्ष्म्यं ' हेतु:, ( तत्सिद सौक्ष्म्यात्तदनुब्धिर्नाभावात् ) कार्यतः = प्रकृतेर्महदादिरूपकार्यतः अर्था प्रकृतेर्महदादिकार्यं दृष्ट्वा । तदुपलब्धेः = तेषां प्रधानादीनाम् उपलब्धेः = ज्ञानाद् । अनुमानादित्यर्थः । ( अनुमानप्रयोगश्च – ' महदादिकार्यं सुख १. शङ्कते - एवमिति । अष्टधाऽनुपलब्धिर्वर्ततां तथाप्येतेषु केन हेतुन प्रधानपुरुषयोरनुपलब्धिः, केन वा हेतुना तयोरनुपब्धावपि सिद्धिर्भवतीति शत्र कर्तुराशयः । २. हेतुमदनित्यम् त्रिगुणम विवेकीति कारिकाद्वय इत्यर्थः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 33

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 33 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

संस्कृत - हिन्दी - व्याख्योपेता १७ दुःख - मोहात्मकद्रव्यकारणम् कार्यस्य [ त्रिगुणात्मकत्वात् ] तच्च = तत्, च । महत् ' आदि ' । कार्यम् । प्रकृति रूपम् = प्रकृतिसजातीयम् । च । विरूपम् = = प्रकृतिविजातीयम् । [ यथा पुत्रः क्वचित् पितुः सदृशो दृश्यते, क्वचिच्च असदृणो दृश्यते ] | । हिन्दी - प्रकृति का अत्यन्त सूक्ष्म होने के कारण ही प्रत्यक्ष नहीं हो पाता है । प्रकृति और पुरुष के प्रत्यक्ष न होने में उनका अभाव कारण नहीं है, ( अर्थात् प्रकृति और पुरुष नाम की संसार में कोई वस्तु ही नहीं है तो बात नहीं है ) क्योंकि महत्तत्त्व आदि कार्य से उसके कारण प्रकृति की उपलब्धि ( ज्ञान ) होती है । प्रश्न --- वह कौन - सा प्रकृति का कार्य है जिस कार्य से उसके कारण प्रकृति का ज्ञान होता है? उत्तर --- “ महदादि तच्च कार्यम् " महत्तत्त्व आदि वह कार्य है, जो कि कुछ कार्य प्रकृति के सजातीय ( समान धर्मवाला ) है और कुछ विजातीय विरुद्ध धर्मत्राला ) है! यह सजात्य! साधर्म्य ) और वैजात्य ( वैधर्म्य ) आगे १०-११ कारिका में बताया जायगा ॥ ८ ॥

सत्कार्यवाद सत्कार्यवादे सन्ति विप्रतिपत्तयः । यथा शुन्यतत्त्ववादिनो माध्यमिका विनष्टाद् वीजाद् अङ्कुरोत्पत्ति दृष्ट्वा कथयन्ति यद् यथा बीजध्वंसः अङ्कुरं प्रतिकारणम्, यथा वा मृत्पिण्डध्वंसो घटं प्रति कारणम्, यथा तुलिकाध्वंसः पट प्रतिकारणम्, एवमेव हि शन्यात्मकं तत्त्वं इदं चराचरं जगदुत्पादयति, अर्थात् शून्यतत्त्वत एव सर्वमिदं जगदुत्पद्यते, अतः असत्कारणात् सत्कार्यं जायते । वेदान्तिनश्च एकस्यैव सद्ब्रह्मणो विवर्तजातम् असज्जगदिति कथयन्ति तथा-चैतन्मते सतोऽसज्जायते । नैयायिका वैशेषिकाश्च सत एव परमाण्वादिभ्योऽसद्घटादिकमुत्पद्यते इति वदन्ति, तथा चैतेषां मते उत्पत्तेः पूर्वं घटादिकार्य मात्र मसदेवेति भावः । सांख्या वस्तुसद्र ूपायाः प्रकृतेः महदादिकार्यं मपि सदेवोत्पद्यते इति वदन्ति । अतः उत्पत्तेः पूर्वमपि कार्य सदेवेति साधयन्ति हेतुपञ्चकानुमानेन - असदकरणात् । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 34

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 34 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१८ सांख्यकारिका ? VIVITY

असदकरणादुगदानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् ।

शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत्कार्यम् ॥ ६ ॥

गौ ० - ' यदिदं महदादिकार्यं तत् किं प्रधाने सदुताहोस्विदसत् ' आचार्य-विप्रतिपत्तेरयं संशयः । यतोऽत्र सांख्यदर्शने सत्कार्य, बौद्धादीनामसत्कार्यम्, ' यदि सदसन्न भवत्यथासत्सन्न भवतीति विप्रतिषेधः ' । तत्राह असदकरणात् । न सदसतोऽकरणं तस्मात्सत्कार्यम्, इह लोकेऽसत्करणं नास्ति, यथा सिकताभ्य-स्तैलोत्पत्तिः, तस्मात् सतः करणादस्ति प्रागुत्पत्तेः प्रधाने व्यक्तम्, अतः सत्कार्यम् । किञ्चान्यत् उपादानग्रह्णात् उपादानं कारणं तस्य ग्रहणात् इह लोके यो येनार्थी स तदुपादानग्रहणं करोति दध्यर्थी क्षीरस्य न तु जलस्य तस्मात् सत्कार्यम् । इतश्च सर्वसम्भवाभावात्, सर्वस्य सर्वत्र सम्भवो नास्ति, यथा सुवर्णस्य रज-तादी तृण पांशुसिकतासु । तस्मात् सर्वसम्भवाभावात् सत् कार्यम् । इतश्च शक्तस्य शक्यकारणात् इह कुलाल: शक्तो मृद्दण्ड चक्र चीवर रज्जुनीरादिकरणो-पकरणं वा शक्यमेव घटं मृत्पिण्डादुत्पादयति, तस्मात् सत्कार्यम् । इतच कारण-भावाच्च सत्कार्यम् । कारणं यल्लक्षणं तल्लक्षणमेव कार्यमपि यथा यवेभ्यो यवाः, ब्रीहिभ्यो व्रीहयः यदाऽसत्कार्यं स्यात् ततः कोद्रवेभ्यः शालयः स्युर्न च सन्तीति, तस्मात् सत्कार्यम् । एवं पञ्चभिर्हेतुभिः प्रधाने महदादिलिङ्गमस्ति तस्मात् सत उत्पत्तिर्नासत इति ॥ ९ ॥

अन्वयः- कार्यम्, सत्, असदकरणात्, उपादानग्रहणात्, सर्वसम्भावाभावात्, शक्तस्य शक्यकारणत्, कारणभावाच्च । व्याख्या — कार्यम् = महदादिब्रह्माण्डान्तं ' समस्तं ' कार्यम् । सत् = उत्पत्तेः ‘ पूर्वमपि ’ सत्तावत् । कुतः ' असदकरणात् असतः = शशशृङ्गादिरूपकर्यस्य, अकरणात् = उत्पत्यसंभवात् ( अर्थात् ' जैसे ' शशशृङ्गादिरूप असत् कार्य का कोई कारण ( उत्पत्ति करने वाला नहीं देखा जाता है वैसे ही उत्पत्ति के पूर्व १. आचार्य विप्रतिपत्तिमेवाह यत इति । विप्रतिपत्तिवीजं प्रदर्शयन्नाह पूर्वपक्षीयदीति । २. अत्र चकारोऽपेक्षितः ', अथवा तैलस्येति शेषोऽत्र कर्तव्यः । ३. न भवन्तीत्यर्थः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 35

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 35 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सस्कृत - हिन्दी - व्याख्योपेता १ ९ में यदि कार्य को असत् माना जायगा तो उसका भी कोई उत्पादक करण ( कारण ) सिद्ध न हो सकेगा ) ( अत: ' कार्यम् उत्पत्तेः पूर्वमपि सदेवेत्यर्थः ) कार्यस्य सत्त्वसाधकं हेत्वन्तरमप्याह - उपादानग्रहणात् = उपादानानि = कारणानि तेषां ग्रहणं कार्येण सह सम्बन्धः । तथा च सत एव कार्यस्य करणैः सह सम्बन्धो भवितुमर्हति न असत इति भावः । उत्पत्तेः पूर्वं कार्यस्य अस्तित्व-साधकं तृतीयं हेतुमाह - सर्वसम्भवाभावात् = सर्वस्मिन् कारणे सर्वकार्यस्य सम्भव इति सर्वसम्भवः तदभावात् इति सर्वसम्भवाभावात् = सवस्मिन् सर्वेषां कार्याणाम् उत्पत्त्यदर्शनात् इत्यर्थः । [ अर्थात् सब कार्य सब कारणों से उत्पन्न होते हुए देखने में नहीं आते हैं किन्तु जिन कारणों में जिन कार्यों का सम्बन्ध देखा जाता है उन्हीं कारणों से कार्योत्पत्ति के पश्चात् जैसे सत् मानते हो ऐसे ही उत्पत्ति के पूर्व भी सत् मानना चाहिये ऐसा सांख्य का कहना है ] । उत्पत्तेः पूर्वं कार्यं सदेवेति प्रदर्शयितुं चतुर्थं हेतुमाह — शक्तस्य शक्य करणात् यत् कारणं यादृशकार्योत्पादने शक्तं भवति तत् ' कारणं ' स्वीयशक्त्याश्रयीभूतम्य शक्यस्य ) कार्यस्य ' करणं ( असाधारणं कारणं । भवतीति भावः । उत्पत्तेः पूर्व यदि कार्यम् असत् स्यातहि कारणनिरूपिता शक्तिस्तस्मिन् असति कार्ये कथं स्यात् - अत उत्पत्तेः पश्चादिव उत्पत्तेः पूर्वमपि कार्यं सदेव स्वीकार्यम् । सत्कार्यं साधयितुमिदानीं पञ्चमं हेतुमाह - " कारणभावाच्च " कारणभावादि-त्यत्र कारणस्य यो भावस्तादात्म्य तस्मात् कारणात्मकत्वादित्यर्थः । अर्थात् कार्यस्य कारणस्वरूपत्वात् तथा च कारणं यदि सत् तदा कार्यमपि सदेव स्वीकार्यम् उत्पत्तेः पूर्वं यदि कार्यम् असत् स्यात् तर्हि सता कारणेन सह असत्-कार्यस्य कथं तादात्म्यं स्यात्? अतः उत्पत्तेः पूर्वमपि कार्यं सदेव स्वीकार्यम् । हिन्दी— “ असदकरणात् " = सांख्यवालों ने उत्पत्ति के पूर्व भी कार्य को सत् ही माना है । कार्य को सर्वथा सत् सिद्ध करने वाले हेतु पाँच हैं । जिनमें प्रथम हेतु " असदकरणात् " है । " असदकरणात् " का अर्थ है किः असत् कार्य का कोई भी कारण नहीं होता है, जैसे गन्धर्वनगर - आकाशकमल— बन्ध्यापुत्र - शशविपाण - कूर्मरोम आदि असत् पदार्थों का कोई भी कारण देखने में नहीं आता है, अत: कारण के व्यापार के पश्चात् कार्य को जैसे सत् माना जाता है ऐसे ही उसके पूर्व भी कार्य को सत् ही मानना चाहिये । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 36

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 36 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२० प्रश्न - कार्य यदि उत्पत्ति के पहले भी सत् अर्थात् मोजूद है तब कारण व्यापार ने क्या किया, अर्थात् उसके लिये कारण व्यापार ही व्यर्थ है । उत्तर -- कार्य सर्वथा सत् ही है- परन्तु कारण व्यापार के पूर्व वह अभिव्यक्त रूप से नहीं है इसलिये केवल कार्य की अभिव्यक्ति के लिए ही कारण व्यापार की आवश्यकता है । जैसे — धानरूप कारण के अन्दर चावल कार्य के रूपमें मौजूद होते हुए भी धानरूप कारण का कूटनात्मक व्यापार आवश्यक होता है । एवं तिलरूप कारण के अन्दर तैलरूप कार्य के वर्तमान होते हुए भी तिलरूप कारण के पीडनात्मक व्यापार की आवश्यकता होती है । “ उपादानग्रहणात् = उपादान ( कारण ) का ग्रहण कार्य के साथ सम्बन्ध होने से कार्य सत् ही है । अभिप्राय यह है कि कार्य से सम्बद्ध कारण ही कार्य के उत्पादन करने में समर्थ होता है । जैसे - तलरूप कार्य से सम्बद्ध होता हुआ ही तिलात्मक कारण अपने तैलरूप कार्य का उत्पादक होता है । सम्बन्ध तो ' असत् कार्य का कारण के साथ कथमपि हो ही नहीं सकता है अतः उत्पत्ति के पूर्व भी कार्य को सत ही मानना चाहिये । “ सर्वसम्भवाभावात् ’ = सब कार्यो का सम्भव ( उत्पत्ति ) सब कारणों से नहीं हो पाता है किन्तु कारण के साथ सम्बन्धित होकर ही कार्योत्पत्ति देखने में आती है, अर्थात् जिस कारण के साथ जिस कार्य का सम्बन्ध होता है उसी कारण से उस कार्य की उत्पत्ति होती है, असम्बद्ध कार्य की उत्पत्ति कारण से नहीं होती है, कारण की ऐसा होने पर तन्तुओं से घट की, मृत्तिका से पट की उत्पत्ति होनी चाहिये, इसलिये यह कहना होगा कि जिस कारण का जिस कार्य के साथ सम्बन्ध होता है वह कारण अपने उसी सम्बद्ध कार्य को उत्पन्न कर सकता है । असम्बद्ध को नहीं और सम्बद्ध सत् कार्य ही का होता है अत: कार्य को उत्पत्ति के पूर्व भी सत् ही मानना होगा । ' शक्तस्य शक्यकारणात् ' = जिस कार्य के उत्पादन में जो कारण शक्त होता ) है यही कारण शक्य ( शक्ति के आश्रयीभूतकार्य ) का कारण ( असाधारण कारण होता है । जैसे पटात्मक कार्य के उत्पादन में शक्त तन्तु रूप कारण ही अपने पटात्मक शक्य कार्य का कारण देखा जाता है अब यदि कार्य को उत्पत्ति के पूर्व सर्वना असत् ही स्वीकार किया जाता है तो उस असत् कार्य में कैसे कारण CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 37

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 37 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

संस्कृत - हिन्दी- व्याख्योपेता २१ निरूपित शक्ति रह सकती है, अतः उत्पत्ति के पूर्व में भी कार्य को सत् ही मानना होगा । “ कारणभावाच्च ” —कारण का भाव = तादात्म्य होने से अर्थात् कार्य के साथ कारण का तादात्म्य होने से अर्थात् कार्य और कारण का अभेद होने से भी कार्य अपनी उत्पत्ति के पूर्व सत् सिद्ध होता है । प्रश्न – कार्य और कारण परस्पर अभिन्न हैं यह कैसे सिद्ध हुआ? उत्तर - कार्य और कारण में अभेद इस प्रकार है कि हम देखते हैं कि जैसा कारण होता है वह अपने समान ही कार्य को उत्पन्न करता है— जैसे मनुष्य मनुष्य ही को उत्पन्न करता है, पशु से पशु ही उत्पन्न होता है, एवं गेहूँ, से गेहूँ, चने से चना इत्यादि । इसलिये जब कारण सत् है तो उससे अभिन्न कार्य भी उत्पत्ति के पूर्व सत् ही है । अर्थात् उत्पन्न होने के पहिले कार्य - कारण रूप से अपना अस्तित्व रखता है और उत्पत्ति के पश्चात् वह कार्यरूप से मौजूद रहता है । पहिले अष्टम कारिका में ' महदादि तच्च कार्यं प्रकृतिसरूपं विरूपञ्च ' यह कह आये हैं अब उसी सारूप्य - वैरूप्य को अर्थात् प्रकृति और उसके कार्य के साधर्म्य - वैधर्म्य को बतलाते हैं, जिनमें १० वीं कारिका से वैधर्म्य को बतलाते हैं-हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् । सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विपरीतमव्यक्तम् ॥१० ॥

गौ ० - ' प्रकृतिविरूपं सरूपं च यदुक्तं तत् कथमिति ' उच्यते ——व्यक्तं मह-दादि कार्यम् । हेतुमदिति । हेतुरस्यास्ति हेतुमत्, उपादानं हेतुः कारणं निमित्त-मिति पर्यायाः व्यक्तस्य प्रधानं हेतुरस्ति, अतो हेतुमत् । व्यक्तं भूतपर्यन्तम्, हेतु-मद् बुद्धितत्त्वं प्रधानेन हेतुमानहङ्कारो बुद्धया, पञ्चतन्मात्राणि एकादशेन्द्रियाणि हेतुमन्त्यहङ्कारेण, आकाश शब्दतन्मात्रेण हेतुमत्, वायुः स्पर्शतन्मात्रेण हेतुमान्, तेजो रूपतन्मात्रेण हेतुमत्, आपो रसतन्मात्रेण हेतुमत्यः, पृथिवी गन्धतन्मात्रेण हेतुमती, एवं भूतपर्यन्तं व्यक्तं हेतुमत् । किञ्चान्यत् अनित्यं यस्मादन्यस्मादुत्पद्यते यथा मृत्पिण्डादुत्पद्यते घटः स चानित्यः । किञ्चाव्यापि, असर्वगमित्यर्थः, यथा प्रधानपुरुषी सर्वगतौ नैवं व्यक्तम् । किञ्चान्यत् सक्रियं, संसारकाले संसरति - त्रयो-CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 38

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 38 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२२ साख्यकारिका दशब्धेिन ' करणेन संयुक्तं सूक्ष्म शरीरमाश्रित्य संसरति, तस्मात् सक्रियम् । किञ्चान्यत्र अनेकं, बुद्धिरहङ्कारः पञ्चतन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि पञ्चमहा. भूतानि चेति । किञ्चान्यत् आश्रितम्, स्वकारणमाश्रयते, प्रधानाश्रिता बुद्धिः बुद्धिमाश्रितोऽहङ्कारः अहङ्काराश्रितान्येकादशेन्द्रियाणि पञ्चतन्मात्राणि पञ्चतन्मा-त्राश्रितानि पञ्चमहाभूतानीति । कि च लिङ्ग लययुक्तं, लयकाले पञ्चमहाभूतानि तन्मात्रेषु लीयन्ते तान्येकादशेन्द्रियैः सहाहङ्कारे स च बुद्धी सा च प्रधाने लयं यातीति । तथा सावयवम्, अवयवाः शब्दस्पर्श रसरूपगन्धाः तैः सह । किञ्च परतन्त्रं नात्मनः प्रभवति, यथा प्रधानतन्त्रा बुद्धिः बुद्धितन्त्रोऽहङ्कारः अहङ्कारतन्त्राणि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च तन्मात्रतन्त्राणि पञ्चमहाभूतानि च । एवं परतन्त्रं परायत्तं व्याख्यातं व्यक्तम् । अथाऽव्यक्तं व्याख्यास्यामः - विपरीतमव्यक्तम् । एतैरेव गुणैर्यथोक्तं. विपरीतमव्यक्तम्, हेतुमद् व्यक्तमुक्तम्, न हि प्रधानात् परं किञ्चिदस्ति, यतः प्रधा नस्यानुत्पत्तिः, तस्मादहेतुमदव्यक्तम् । तथाऽनित्यं च व्यक्तं नित्यमव्यक्तमनुत्पा. द्यत्वात्, न हि भूतानीव कुतश्चिदुत्पद्यत इत्यव्यक्तं ४ प्रधानम् । किञ्च व्यापि व्यक्तं, व्यापि प्रधानं सर्वगतत्वात् । सक्रियं व्यक्तमक्रियमव्यक्तं सर्वगतत्वादेव । तथाऽनेकं व्यक्तमेकं प्रधानं कारणत्वात्, त्रयाणां लोकानां प्रधानमेकं कारणं तस्मादेकं प्रधानम् । तथाश्रितं व्यक्तमनाश्रितमव्यक्तमकार्यत्वात्, न हि प्रधानात किञ्चिदस्ति परं यस्य प्रधानं कार्यं स्यात् । तथा व्यक्तं लिङ्गम्, अलिङ्गमव्यक्तं नित्यत्वात्, महदादिलिङ्ग प्रलयकाले परस्परं प्रलीयते नैवं प्रधानं, तस्मादलिङ्ग प्रधानम् । तथा सावयवं व्यक्तं, निरवयवमव्यक्तं, न हि शब्दस्पर्श रस रूपगन्धाः प्रधाने सन्ति । तथा परतन्त्रं व्यक्तं, स्वतन्त्रमव्यक्तं प्रभवत्यात्मनः ॥१० ॥

१ बुद्धयहङ्कारमनांसि त्रीण्याभ्यन्तरकरणानि बुद्धिकर्मभेदेन दशविधानि इन्द्रियाणि बाह्यानीत्येवं वक्ष्यमाणत्रयोदशकरणेनेत्यर्थः । २. प्रतिपुरुषं बुद्धयदीनां भेदात्पृथिव्याद्यपि शरीरघटादिभेदादने कविधमेवेति मिश्राः । ३. अवयवावयविसंयोगविशिष्टमिति तत्त्वकौमुदीकारः । ४. इत्यस्माद्ध ेतोः प्रधानमव्यक्तमुच्यत इत्यर्थः । ५. पृथिव्यादीनां परस्परसंयोगेऽपि प्रधानस्य न बुद्धयादिभिः संयोगस्वादा. त्म्यात्, नापि सत्त्वरजस्तमसां परस्परं संयोगः, अप्राप्तेरभावादिति मिश्राः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 39

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 39 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

संस्कृत - हिन्दी- व्याख्योपेता २३ अन्वयः - व्यक्तम्, हेतुमत्, अनित्यं, अव्यापि, सक्रियम् अनेकम् । आश्रितम्, लिङ्गम्, सावयवम्, परतन्त्रम्, ( भवति ) अव्यक्तम्, विपरीतम् ॥ १० ॥

व्याख्या —— व्यक्तम् = घटपटादि सर्वमपि पृथिव्यन्तं पदार्थजातम् । हेतुमत् = हेतुः = कारणम्, तद्वत् । अर्थात् ' उपादानका रणवदित्यर्थः । अनित्यम् = विनाशि । अव्यापि = अव्यापकम् । सक्रियम् = क्रियावत । अनेकम् = अनेकविधम् । आश्रितम् स्वकारणाश्रितम् । लिङ्गम् = लय ' गच्छतीति ' लिंगम्, लयशीलमित्यर्थः । [ यथा पञ्चमहाभुतानि तन्मात्रेषु लीनानि भवन्ति, तन्मात्राणि ' च ' स्वकारणेऽहंकारे, अहंकारश्च महति, महांश्च प्रकृती प्रविलीयते ] | सावयवम् = अवयवानाम् अवयवि-नाञ्च यः परस्परं संयोगः स एव अवयवः, तेन सहितमिति सावयवम् = ससंयोग-मित्यर्थः । परतन्त्रम् = परापेक्षि ( दूसरे की अपेक्षा रखनेवाला ) | ( भवति ) । अव्यक्ते व्यक्तस्य वैधर्म्य माह – ' विपरीतमव्यक्तमित्यादिना ' अर्थात् व्यक्ते ये धर्मावर्तन्ते अव्यक्तं तद्विपरीतधर्मवद् भवति, यथा अहेतुमत्- नित्यम् - व्यापकम् निष्क्रियम् - अनाश्रितम् - अलिङ्गम् - निरवयवम् स्वतन्त्रञ्च । हिन्दी --अव्यक्त जो प्रकृति हैं — और व्यक्त जो प्रकृति का कार्य यह समस्त चराचर जगत् है— इन दोनों का साधर्म्य और वैधर्म्य विवेकज्ञान के होने में उपयोगी है अतः इस कारिका से व्यक्त पदार्थों का साधर्म्य और अव्यक्त का उससे वैधर्म्य केवल बतला रहे हैं - अर्थात् समस्त व्यक्त पदार्थ हेतुत्रा ( कारण वाले ) हैं, इसीलिये अनित्य विनाशि हैं, अतएव सक्रिय हैं अर्थात् क्रियाशील हैं - वह क्रिया उनमें स्वयं ही अथवा दूसरे के द्वारा हो । समस्त व्यक्त पदार्थ अव्यापक ( अब्यापि ) हैं । अनेक हैं । आश्रित हैं । अर्थात् अपने २ कारण आश्रित हैं । इसीलिये लिङ्ग अर्थात् प्रलयकाल में अपने २ कारण में लीन होने वाले हैं जैसे पञ्चमहाभूत पञ्चतन्मात्राओं में, और पश्ञ्चतन्मात्राएँ और ११ इन्द्रियाँ अपने कारण अहङ्कार में इत्यादि । सावयव ( अवयव वाले ) हैं । और परतन्त्र हैं अर्थात् अपने - अपने कारण की अपेक्षा रखने वाले हैं । और अव्यक्त इनके विरुद्ध धर्म वाला है अर्थात् वह हेतुमान् नहीं है अपितु ' अहेतुमान् ' है, ' नित्य ' है, ' व्यापक ' है, ' निष्क्रिय ' है, ' एक ' है, वह ' अनाश्रित ' है अर्थात् अव्यक्त का कोई कारण ही नहीं है जिसके आश्रित हो, और कारणरहित CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 40

साङ्ख्य कारिका ईश्वरकृष्ण - गौड़पाद भाष्य, ज्वाला प्रसाद गौड़, पृष्ठ 40 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२४ साख्यकारिका होने से ही वह ' अलिङ्ग ' ( लयरहित ) है- क्योंकि कार्य का लय अपने कारण

ही में. होता है । ' निरवयव ' है, ' स्वतन्त्र ' ॥ १० ॥

अब व्यक्त और अव्यक्त का परस्पर में साधर्म्य, और पुरुष से इनका वैधर्म्य बतलाते हैं

त्रिगुणमविवेक विषयः सामान्यमचेतनं प्रसवधर्म ।

व्यक्त तथा प्रधानं तद्विपरीतस्तथा च पुमान् ॥ ११ ॥

गौ ० — एवं व्यक्ताव्यक्तयोवैधर्म्यमुक्तं, साधर्म्यमुच्यते ' यदुक्तं ' सरूपञ्च ' । त्रिगुण व्यक्तं, सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो गुणा यस्येति । अविवेकि व्यक्तं न विवे-कोऽस्यास्तीति, इदं व्यक्तमिमे गुणा इति न विवेकं कर्तुं याति, अयं गौरयमश्व इति यथा, ये गुणास्तद्व्यक्तं यद्व्यक्त ं ते च गुणा इति । तथा विषयो व्यक्तं, भोग्यमित्यर्थः सर्वपुरुषाणां विषयभूतत्वात् । तथा सामान्यं व्यक्तं, मूल्यदासीवत् सर्वसाधारणत्वात् । अचेतनं व्यक्तं, सुखदुःखमोहान् न चेतयतीत्यर्थः । तथा प्रसवर्धाम व्यक्तं तद् यथा - बुद्धे रहङ्कारः प्रसूयते तस्मात् पंचतन्मात्राणि एका दशेन्द्रियाणि च प्रसूयन्ते तन्मात्रेभ्यः पञ्चमहाभूतानि । एवमेते व्यक्तधर्माः प्रसव-धर्मान्ता उक्ताः, एवमेभिरव्यक्तं सरूपं यथा व्यक्तं तथा प्रधानमिति । तत्र त्रिगुणं व्यक्तमव्यक्तमपि त्रिगुणं यस्यैतन्महदादिकार्यं त्रिगुणम्, इह यदात्मकं कारणं तदात्मकं कार्यमिति, यथा कृष्णतन्तुकृतः कृष्ण एव पटो भवति । तथा-ऽविवेक व्यक्तं, प्रधानमपि गुणैर्न भिद्यते अन्ये गुणाः अन्यत् प्रधानमेव विवेक्तुं न याति तदविवेकि प्रधानम् । तथा विषयो व्यक्तं प्रधानमपि सर्वपुरुषविषयभूतत्वात् विषय इति । तथा सामान्यं व्यक्त प्रधानमपि, सर्वसाधारणत्वात् । तथाऽचेतनं • व्यक्तं प्रधानमपि सुखदुःखमोहान् न चेतयतीति, कथम्? अनुमीयते - इह ह्यचे-तनान्मृत्पिण्डादचेतनो घट उत्पद्यते । तथा प्रसवधर्मि व्यक्तं प्रधानमपि प्रसवर्धाम यतः प्रधानाद् बुद्धिरुत्पद्यते । एवं प्रधानमपि व्याख्यातम् । इदानीं तद्विपरीतस्तथा च पुमानित्येतद् व्याख्यायते । तद्विपरीतस्ताभ्यां व्यक्ताव्यक्ताभ्यां विपरीत पुमान् । तद् यथा त्रिगुणं व्यक्तमव्यक्तं च, अगुणः पुरुष:, । अविदेक व्यक्तमव्यक्तं च विवेकी पुरुषः । तथा विषयो व्यक्तमव्यक्तं १. यस्मादित्यर्थः । CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA