Shatapathabrahman 1 1 — पृष्ठ 261–270
शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-१ - मोतीलाल शास्त्री · पृष्ठ 261–270
पृष्ठ 261
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पारिभाषिक सूचनाएँ १६- श्रुतावदानम् १७ - उपवेषः १८ - मकराकारकूर्चः 1 १६ - दृषत्ः २०- उपलः २१ - षडवत्तम् २२ - श्रभिः २३ - - अधरारणि: २४- उत्तरारणि: २५- चात्रम् २६- ओविली २७- प्रमन्थः " I ( ख ) २८ - नेत्रम् ( रज्जुः )
पृष्ठ 262
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
शतपथभाष्य ३४- यजमानासनम् ३५- पत्न्यासनम् ३८-- यजमानपात्री ३६- पत्नीपात्री ( गं ) ३२ -- चमसः ३३- इड़ापात्री ३६ -- होत्रासनम् ३७-- ब्रह्मासनम् ४० - कृष्णाजिनम् ( कृष्णमृगचर्म्म ) २६ - अन्तर्धानशक्ट: ३० - हविर्द्धानिपात्री ३१ - प्राशित्रहरणम्
पृष्ठ 263
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पारिभाषिक सूचनाएँ अयमत्रसंग्रहः— " आाज्यस्थाली ” तैजसी वा मृण्मयी वा प्रकीर्त्तिता ॥ द्वादशाङ्ग ुलविस्तीर्णा प्रादेशोच्चा शुभा स्मृता ॥१ ॥
ज्यस्थाली - समानैव " चरुस्थाली ” प्रशस्यते ॥ " पुरोडाशस्य पात्री " तु चतुरस्रा समानतः ॥२ ॥
खातेन वर्त्तुलैव युता यज्ञे प्रशस्यते ॥ “ प्रणीता ” वारणा ग्राह्या द्वादशाङ्ग ुल -- सम्मिता ॥३ ॥
खातेन हस्ततलवदाकृत्या पद्मपत्रवत् ॥ खादिरो बाहुमात्रस्तु “ जुहूस्र कसंज्ञकः स्र वः ” ॥४ ॥।
अरत्निमात्रो हंसास्यो वर्चु लोऽङ्ग ुष्ठपर्ववत् ॥ अर्द्ध पर्वणाल्या च युक्तो नासाकृतिर्भवेत् ॥५ ॥
“ उपभृत् - स्रुक् ध्रु वा - स्रु क् " च " पुष्कर - स्रुक् " तथैव च ॥ “ अग्निहोत्रस्य हवणी ” तथा “ वैकङ्कतः स्रुवः " ॥ ६ ॥
एते चान्ये च बहवः स्रुवभेदाः प्रकीर्तिताः ॥ वर्त्तु लास्याः शङ्क ु मुखाः पर्वखाताः समानकाः ॥ ७ ॥
“ उलूखलञ्च मुसलं " स्वायते सुदृढे तथा ॥ इच्छाप्रमाणे भवतः “ शूर्पं ” वैणवमेव च ॥८ ॥
खादिरं “ मुसलं ” कार्य्य ' पालाशः स्पादु ' ' दुलूखलः ” ॥ यद्वोभो वारणौ काय तदभावे ऽन्यवृक्षौ ॥६ ॥
“ शम्या " प्रादेशमात्रा स्यात् खादिर: “ स्पयः ” प्रकीर्त्तितः ॥ खड्गाकारोऽरत्निमात्रो वज्ररूपो मखे स्मृतः ॥१० ॥
अङ्ग ुष्ठपर्वमात्रं तु तीक्ष्णाग्र ं पृथुवक्रकम् ॥ “ शृतावदानं ” प्रादेशमात्रं दीर्घमुदाहृतम् ॥११ ॥
“ उपवेषो ' ऽरत्निमात्रो हस्ताकारस्तु खादिरः ॥ कौशः “ कूर्चो ” बाहुमात्रां मकराकार उच्यते ॥१२ ॥
( घ )
पृष्ठ 264
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
शतपथभाष्य इच्छाप्रमाणं तु ‘ “ दृषत् ” –प्रोक्ता पाषाणसम्भवा ॥ “ उपलो ” वर्त्तुलः प्रोक्तो वितस्तिपरिमाणकः ॥१३ ॥
षडङ्गलप्रमाणं तु षडवत्तं युगस्रकम् ॥ तथा चोभयतः खातं वरणं तत्- प्रचक्षते ॥१४ ॥
अम्रिस्तीच्णमुखा ज्ञेया खादिराऽरत्निसंमिता ॥ अश्वत्थो यो शमीगर्भः प्रशस्तोर्वीसमुद्भवः ॥ १५ । तस्य या पराङ मुखी शाखा उदीचीचोर्ध्वगापि वा ॥ " अरणि ” स्तन्मयी प्रोक्ता तन्मध्ये “ चोत्तरारणिः ” ॥१६ ॥
संयुक्तमूलो यः शम्या स शमीगर्भ उच्यते ॥ अलाभे त्वशमीगर्भादाहरेदविलम्बितः ॥ १७ ॥
चतुर्विंशतिरङ्ग, ठदैर्ध्य षडपि पार्थित्रम् ॥ चत्वार उच्छ्रये ` मानमरण्योः परिकीर्त्तितम् ॥१८ ॥
सारवद्दारखं “ चात्र ” -- ‘ " मोविली ” च प्रशस्यते अष्टाङ्ग ुलः “ प्रमन्थः ” स्यात्, “ नेत्रं ” स्याद् द्वादशाङ्गुलम् ॥१६ ॥
ओविली द्वादशैव स्यादेतन्मन्थनयन्त्रकम् ॥ अङ्ग ुष्ठाङ्ग ु लमानं तु यत्र यत्रोपदिश्यते ॥ २० ॥
तत्र तत्र बृहत्पर्वग्रन्थिभिमिंनुयात्सदा ॥ गोवालः शणसम्मिश्रैस्त्रिवृ त्तममलात्मकम् ॥२१ ॥
व्यामप्रमाणं नेत्रं स्यात् प्रमथ्यस्तेन पावकः ॥ मूर्द्धात्तिकर्णवक्त्राणि कन्धरा चापि पञ्चमी ॥ २२ ॥
अङ्ग ुष्ठमात्राण्येतानि, द्व्यङ्ग ुष्ठं वक्ष उच्यते ॥ अङ्ग ुष्ठमात्रं हृदयं, त्र्यङ्ग ुष्ठमुदरं स्मृतम् ॥२३ ॥
एकाङ्ग ुष्ठा कटिर्ज्ञेया, द्वौ बस्तों, द्वौ च गुह्यकौ ॥ ऊरू जङ्घे च पादौ च चतुस्त्र्येकैर्यथाक्रमम् ॥२४ ॥
अरण्यवयवा ह्य ेते याज्ञिकैः परिकीर्तिताः ॥ यचद्गुह्यमिति प्रोक्तं देवयोनिस्तु सोच्यते ॥ २५ ॥
( ङ )
पृष्ठ 265
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पारिभाषिक सूचनाएँ श्राभ्यां यो जायते वह्निः स कल्याणकृदुच्यते ॥ “ अन्तर्धानशकटः ” -प्रोक्तो द्वादशाङ्ग ुलसंमितः ॥२६ ॥
अर्द्धचन्द्रसमाकारः किञ्चिदुच्छ्रितशीर्षकः ॥ प्रोक्ता ‘ “ हविर्धानपात्री ” विपुला द्वादशाङ्ग ुला ॥ २७ ॥
“ पिष्टपात्री ” च सैंषोक्ता चतुरस्रा प्रकीर्त्तिता ॥ * “ प्राशित्रहरणं ” चान्यत्कीर्त्तितं द्वादशाङ्ग ुलम् ॥ २८ ॥
चमसानां तु वक्ष्यामि दण्डाः स्युश्चतुरङ्गलाः ॥ त्र्यङ्ग ुलस्तु भवेत्स्कन्धो विस्तारश्चतुरङ्गुलः ॥२६ ॥
पलाशाद्वा वटाद्वाऽन्यद्वृत्ताद्वा चमसाः स्मृताः ॥ “ इड़ापात्री ” तथाचान्याऽरत्निमात्रा प्रकीर्तिता ॥ ३० ॥
“ यजमानासनं ” “ पत्न्या आसनं " च पृथक् पृथक् ॥ " होत्रासनं ” तथा “ ब्रह्मासनं " विस्तारयोगतः ॥३१ ॥
अरत्निमात्राण्येतानि कथितानि मनीषिभिः ॥ " यजमानस्य पात्री " च " पत्नीपात्री " तथैव च ॥ मखे " कृष्णाजिनं ” ग्राह्यं तदखण्डं विशिष्यते ॥३२ ॥
इति - यज्ञपात्र स्वरूप - परिचयः ( च )
पृष्ठ 266
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ओं तत् सद् ब्रह्मणे नमः # “ पारिभाषिक - सूचनाएँ ” १ – माङ्गलिकसंस्मरणम् –
१ - नि षु सीद गणपते! गणेषु त्वामाहुर्विप्रतमं कवीनाम् ।
न ऋते त्वत् क्रियते किञ्चनारे महामर्क मघवञ्चित्रमर्च ॥
ऋक्संहिता १०।११२ / ६
२ - एक एवाग्निर्बहुधा समिद्ध:, एकः सूर्यो विश्वमनु प्रभृतः ।
एकैबोषाः सर्वमिदं विभाति, “ एकं वा इदं वि बभूव सर्वम् " ॥
ऋक्संहिता ६।४।२६ ।
३ - वाचं देवा उपजीवन्ति विश्वे, वाचं गन्धर्व्वाः पशवो मनुष्याः ।
वाचीमा विश्वा भुवनान्यर्पिता सा नो हवं जुषतामिन्द्रपत्नी ॥
तैत्तिरीयब्राह्मण २८ | ८ | ४!
४ - बागक्षरं प्रथमजा ऋतस्य वेदानां माताऽमृतस्य नाभिः ।
सा नो जुषाणोपयज्ञमागादवन्ती देवी सुहवा मेऽस्तु ॥
तै ० प्रा ० शा ५ - यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देव - ‘ मात्मबुद्धिप्रकाशं ' मुमुचुर्नै शरणमहं प्रपद्य े । श्वेताश्वतरोपनिषत् ६।१८ । ३
पृष्ठ 267
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
प्रथमकाण्ड ६ – स यथार्द्रौ धाग्नेरभ्याहतात्पृथग्धूमा विनिश्वरन्ति, एवं वा अरे ऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतत् - यत् - ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वाङ्गिरसः ( अथर्ववेद: ), इतिहास:, पुराणम्, विद्या, उपनिषदः, श्लोकाः, सूत्राणि, अनुव्याख्यानानि, व्याख्यानानि । अस्यैवैतानि सर्वाणि निःश्वसितानि । बृहदारण्यकोपनिषत् २।४।१० ।
७ - श्रोष्ठापिधाना न कुलीदन्तैः परिवृता पविः ।
७-सर्वस्यै वाच ईशाना चारुमामिह वादयेत् ॥
- ऐरेरेय आरण्यक ३ । १ । ५ । २ - ' शतपथब्राह्मण ' की अभिधा ( नाम ) के सम्बन्ध में-शुक्लयजुर्वेदीया, सुप्रसिद्धा माध्यन्दिनीया यजुः संहिता की ज्ञानविज्ञान - व्याख्या को स्वगर्भ में प्रतिष्ठित रखने वाले प्रतुत ब्राह्मणग्रन्थ में क्योंकि ' शत ' ( १०० ) अध्याय हैं । अतएव यह - ' शतपथब्राह्मण ' नाम से प्रसिद्ध हुआ है | संहितावेद जहाँ ' मन्त्रवेद ' कहलाया है, वहाँ विधि, आरण्यक उपनिषत्, भेद से त्रिधा त्रिभक्ता वेदसमष्टि ही ' ब्राह्मणवेद ' नाम से प्रसिद्ध है, जैसाकि - ' मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम् ' उद्घोष से स्पष्ट है । शतपथ के १४ काण्डों में से आरम्भ के १३ काण्डों में जहाँ ' विधि ' वेद का स्वरूप - विश्लेषण हुआ है, वहाँ सर्वान्त के चौदहवें काण्ड में ' आरण्यकोपनिषत् ' भाग का भी संग्रह होगया है । यों शतपथ तीनों का प्रतिपादक बना हुआ है । इसी सर्वव्याप्ति से चतुद्द शकाएडात्मक, तथा शताध्यायरूप प्रस्तुत वेद-ग्रन्थ ‘ ब्राह्मण ' ( विधि - श्रारण्यक - उपनिषत् - समष्टिरूप ग्रन्थ ) अभिधा से समन्वित होगया है, जिस इस रह-स्यात्मिका अभिधा का आरम्भ के ' आत्मनिवेदन ' में स्पष्टीकरण किया जाचुका है । ३ - प्रथमकाण्डानुगता - अध्यायसूची-१ – प्रथमोऽध्यायः - - व्रतमुपैष्यन् ( प्रथम प्रपाठक प्रथम ब्राह्मण से आरम्भ ) २– द्वितीयोऽध्यायः - स वै कपालान्येव ० ( १ प्रपा ० के पञ्चम ब्रा ० से ) ३– तृतीयोऽध्यायः -- स वै तुचः सम्मा ०ि ( २ प्र ० के पञ्चम ब्रा ० से ) ४— चतुर्थोऽध्यायः— हिङ्कृत्त्वान्याह ० ( ३ प्र ० के तृतीय ब्रा ० से ) ५ — पञ्चमोऽध्यायः– स वै प्रवराय ० ४ प्र ० के पष्ठ ब्रा ० से ) ६ – षष्ठोऽध्यायः –——- ऋतवो ह वै प्रयाजाः ० ( ४ प्र ० के पष्ठ ब्रा ० से ) ७ – सप्तमोऽध्यायः – स वै पर्णशाखया ० ( ५ प्र ० के चतुर्थ ब्रा ० से ) ८ – अष्टमोऽध्यायः— मनवे ह वै प्रातः ० ( ६ प्र ० के तृतीय ब्रा ० से ) ६ – नत्रमोऽध्यायः —- स यत्राह इम्रिता ० ( ७ प्र ० के द्वितीय ब्रा ० से ) तदित्थं प्रथमकाण्डे नव ( ६ अध्यायाः -: *ः I
पृष्ठ 268
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ॐ ओं तत् सद् ब्रह्मणे नमः # " पारिभाषिक - सूचनाएँ ” १ - माङ्गलिकसंस्मरणम् —
१ - न षु सीद गणपते! गणेषु त्वामाहुर्विप्रतमं कवीनाम् ।
न ऋते त्वत् क्रियते किञ्चनारे महामर्क मघवञ्चित्रमर्च ॥
ऋक्संहिता १०।१ ९ २।६ ·
२- एक एवाग्निर्बहुधा समिद्ध:, एकः सूर्यो विश्वमनु प्रभृतः ।
एकैवोषाः सर्वमिदं विभाति, " एकं वा इदं विबभूव सर्वम् " ॥
ऋक्संहिता ६ | ४ | २६ |
३ - वाचं देवा उपजीवन्ति विश्वे, वाचं गन्धर्व्वाः पशवो मनुष्याः ।
वाचीमा विश्वा भुवनान्यर्पिता सा नो हवं जुषतामिन्द्रपत्नी ॥
तैत्तिरीय ब्राह्मण २८ | ८ | ४!
४ - वामक्षरं प्रथमजा ऋतस्य वेदानां माताऽमृतस्य नाभिः ।
सा नो जुषाणोपयज्ञमागादवन्ती देवी सुहवा मेऽस्तु ॥
१० वा ० २८ | ८ | श ५ - यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देव - ‘ मात्मबुद्धिप्रकाशं ' मुमुचुर्नै शरणमहं प्रपद्ये । श्वेताश्वतरोपनिषत् ६।१८ । ३
पृष्ठ 269
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
प्रथमकाण्ड ६ - स यथार्द्री धाग्नेरभ्याहतात्पृथग्धूमा विनिश्चरन्ति, एवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतत् - यत् - ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वाङ्गिरसः ( अथर्ववेद: ), इतिहासः, पुराणम्, विद्या, उपनिषदः, श्लोकाः, सूत्राणि, अनुव्याख्यानानि, व्याख्यानानि । अस्यैवैतानि सर्वाणि निःश्वसितानि । बृहदारण्यकोपनिषत् २ । ४ । १० ।
७- श्रष्ठापिधाना न कुलीदन्तैः परिवृता पविः ।
सर्वस्यैवाच ईशाना चारुमामिह वादयेत् ॥
- ऐररेय - आरण्यक ३ | १ | ५ | २ - ' शतपथब्राह्मण ' की अभिधा ( नाम ) के सम्बन्ध में-शुक्लयजुर्वेदीया, सुप्रसिद्धा माध्यन्दिनीया यजुः संहिता की ज्ञानविज्ञान - व्याख्या को स्वगर्भ में प्रतिष्ठित रखने वाले प्रस्तुत ब्राह्मणग्रन्थ में क्योंकि ' शत ' ( १०० ) अध्याय हैं । अतएव यह -- ' शतपथब्राह्मण ' नाम से प्रसिद्ध हुआ है | संहितावेद जहाँ ' मन्त्रवेद ' कहलाया है, वहाँ विधि, आरण्यक उपनिषत्, भेद से त्रिधा त्रिभक्ता वेदसमष्टि ही ' ब्राह्मणवेद ' नाम से प्रसिद्ध है, जैसाकि - ' मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम् ' उद्घोष से स्पष्ट है | शतपथ के १४ काण्डों में से आरम्भ के १३ काण्डों में जहाँ ' विधि ' वेद का स्वरूप - विश्लेषण हुआ है, वहाँ सर्वान्त के चौदहवें काण्ड में ' आरण्यकोपनिषत् ' भाग का भी संग्रह होगया है । यों शतपथ तीनों का प्रतिपादक बना हुआ है । इसी सर्वव्याप्ति से चतुद्द ' शकाण्डात्मक, तथा शताध्यायरूप प्रस्तुत वेद-ग्रन्थ ‘ ब्राह्मण ' ( विधि-- श्रारण्यक - उपनिषत् - समष्टिरूप ग्रन्थ ) अभिधा से समन्वित होगया है, जिस इस रह-स्यात्मिका अभिधा का आरम्भ के ' आत्मनिवेदन ' में स्पष्टीकरण किया जाचुका है । ३ - प्रथमकाण्डानुगता - अध्यायसूची-१ – प्रथमोऽध्यायः -- श्र व्रतमुपैष्यन् ० ( प्रथम प्रपाठक के प्रथम ब्राह्मण से आरम्भ ) २ – द्वितीयोऽध्यायः — स वै कपालान्येव ० ( १ प्रपा ० के पञ्चम ब्रा ० से ) ३ – तृतीयोऽध्यायः-- स वै स्रुचः सम्मा ०ि ( २ प्र ० के पञ्चम ब्रा ॰ से ) ४— चतुर्थोऽध्यायः—– हित्त्वान्याह ० ( ३ प्र ० के तृतीय ब्रा ० से ) ५ – पञ्चमोऽध्यायः-: - स वै प्रवराय ० ( ४ प्र ० के षष्ठ ब्रा ० से ) ६ - षष्ठोऽध्यायः- --ऋतवो ह वै प्रयाजाः ० ( ४ प्र ० के षष्ठ व्रा ० से ) ७ – सप्तमोऽध्यायः – स वै पर्णशाखया ० ( ५ प्र ० के चतुर्थ ब्रा ० से ) = – अष्टमोऽध्यायः – मनवे ह वै प्रातः ( ६ प्र ० के तृतीय ब्रा ० से ) ε– नत्रमोऽध्यायः — स यत्राह इम्रिता ० ( ७ प्र ० के द्वितीय ब्रा ० से ) तदित्थं प्रथमकाण्डे नव ( ६ अध्यायाः ** ४
पृष्ठ 270
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४- प्रथमकाण्डानुगता- प्रपाठकसूची-पारिभाषिकसूचनाएँ १ - प्रथमः प्रपाठकः — ओं व्रतमुपैष्यन् ० ( प्रथम अध्याय के प्रथम ब्राह्मण से ) २ - द्वितीयः ३- तृतीयः ४ - चतुर्थः " ५- पञ्चमः ६ - षष्ठः ७- सप्तमः " " 39 " - चतुर्द्धा विहितो ह ० ( २ ० के तृतीय ब्रा ० से ) 23 - ते वाऽआर्द्राः स्युः ० ( ३ अ ० के चतुर्थ ब्रा ० से ) -स स्र चोत्तरम् ० ( ४ ० के पञ्चम ब्रा ० से ) - यज्ञेन वै देवाः इमां ० ( ६ ० के द्वितीय ब्रा से ) - यज्ञेन वै देवा दिव ० ( ७ अ ० के तृतीय बा ० से ) - सवै स्रुचौ व्यूहति ० ( ८ श्र ० के तृतीय ब्रा ० से ) तदिन्यं प्रथमकाण्डे सप्त ( ७ ) प्रपाठकाः ( ५ ) - प्रथम काण्डानुगता - ब्राह्मणसूची-क्रमाङ्क ब्राह्मणनाम श्रध्याय प्रपाठक १ व्रतब्राह्मण १ ० १ ब्रा ० १ प्र ० १ ब्रा ० १ श्र ० २ ब्रा ० १ प्र ० २ ब्रा ० ३ १ ० ३ ना ० १ प्र ० ३ ब्रा ० " ४ १ श्र ० ४ व्रा ० १ प्र ० ४ व्रा ० " " ५ २ श्र ० १ व्रा ० १ प्र ०५ वा ० 99 ६ २ श्र ० २ वा ० १ प्र ० ६ व्रा ० 99 ८ ७ वेदब्राह्मण श्रादयात्राह्मण २ श्र ० ३ ब्रा ० २ प्र ० १ ब्रा ० २ श्र ० ४ वा ० २ प्र ०२ ब्रा ० ६ २ श्र ० ५ व्रा ० २ प्र ०३ ब्रा ० " १० पात्रब्राह्मण ३ श्र ० १ ब्रा ० २ प्र ० ४ ना ० - ११ श्राज्यब्राह्मण ३ श्र ० २ ब्रा ० २ प्र ०५ ब्रा ० १२ इमब्राह्मण ३ श्र ० ३ वा ० २ प्र ० ६ ना ० १३ परिधिब्राह्मण ३ श्र ० ४ ब्रा ० ३ प्र ० १ ब्रा • १४ सामिधेनीब्राह्मण ३ श्र ० ५ ब्रा ० ३ प्र ०२ ब्रा ० १५ ४ अ ० १ ब्रा ० ३ द्र ० ३ ब्रा ० 99 १६ ४ श्र ० २ ब्रा ० ३ प्र ० ४ ब्रा ० 39 १७ ४ श्र ० ३ ब्रा ० ३ प्र ०५ ब्रा ० " १८ श्रघारब्राह्मण ४ ० ४ ब्रा ० ३ प्र ० ६ ब्रा ० ५