Shatpath Brahman 1 2 — पृष्ठ 1131–1140

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री · पृष्ठ 1131–1140

पृष्ठ 1131

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 1131 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चम अध्याय प्रवरब्राह्मण शतपथब्राह्मण कस्ता के लिए यह होता मनःस्थानीय अध्व का स्पर्श

वाग्व्यापार प्रतिष्ठाशून्य है । उसी मनःप्रतिष्ठा प्राप्ति का अनन्य फल है । २१ ॥

है | मनोवाक् का परस्पर ग्रन्थिबन्धन ही इस स्पर्श आपध, वाजा अहव स्पर्शम्र्मानन्तर यह होता " मोर हसस्पातु - अग्निश्च पृथिवी च रखने वाला के अनुसार ग्रह से सम्बन्ध रात्रिश्व " इस मन्त्र का जप करता है । ' अहोरात्रवाद वाला ' सिद्धान्त चान्द्र सौम्य तत्व 1 के दो ही सर्वसृष्टि के उपादान सौर आग्नेय तस्य, तथा रात्रि से सम्बन्ध रखने है । अह का अग्नि से सम्बन्ध है, रात्रि का हैं । इन दो के तीन विवर्त्तो का ही यहाँ स्पष्टीकरण हुआ है, रात्रि का आप से सम्बन्ध है । अग्नि, पृथिवी से सम्बन्ध है । अहः का वाज से सम्बन्ध ' प्राण ' का वाचक है । ' एब उ एवं बिभ्रद्वाजः ' ( ऐ ० प्रा ० पृथिवी, जल, तीनों प्रसिद्ध हैं । ' वाज प्रकृत में करने वाला विधर्त्ता प्राण ही ' बाज ' है 1 अन्ना शशश ) इस अति के अनुसार भूतशरीर को धारण है ( वाजवत कथेन ) अन को भी ' वाज ' कह दान के द्वारा ही इस की शरीर में प्रतिष्ठा रहती जहाँनक पृथिवी है, यहाँतक अग्नि है 1 पार्थिव प्रजा दिया जाता है । ' यथाग्निगर्भा पृथिवी नुसार है पानी का भी कहीं अभाव नहीं है- ' सर्गमापोमयं के लिए सर्वत्र पृथिवी एवं तमिल अग्नि की व्याप्ति के अनुसार सर्वव्यापक है अहोरात्र की जगत् ' वाजयत्मक प्राण भी ' नेन्द्राहते पवते धाम किशन को लक्ष्य में रहते हुए अति ने इ ' ' उर्बी कहा सर्वव्याप्ति तो स्पष्ट ही है । इन ६ श्री की इसी सर्वव्याप्ति पासकता । होता किसी भी प्रकार का कष्ट नहीं है । जिस के लिए ये ६ ॐ पर्व अनुकूल रहते हैं, वह ॥ कभी इसी देवषट्कानुग्रहप्राप्ति की कामना करता है ॥ २२ ' नामक अपने बैठने के स्वययन अपकर्म समाप्ति के अनन्तर होता अपने लिए एक नियत तूह ' होतृपदन निकाल कर फेंकता हुआ होता — स्थान की ओर लौट जाता है । यहाँ खाकर अपने दर्भासन से कि, ' परावसु ' नामक असुर ' निरस्तः परावसुः ' मन्त्र बोलता है जिस की उपपसि श्रति इस ने देवयज्ञमण्डल यह बतलाई है से बाहिर फेंका जाता है । असुरों का ' होता ' था । तृण निष्कासन - व्याज से उसी को भांति असुरों ने भी यश किया हो, एवं उनके ऐतिहासिक तथ्य की दृष्टि से बहुत सम्भव हो, भीम देवताओं हो की । परन्तु तत्त्वदृष्ट्या वह तमोमयप्राण, जोकि किसी यज्ञ में ' परावसु ' नामक ' असुर ब्राह्मण ' होता बना ( सम्पत्ति ) को यज्ञमण्डल से परागू करने अपने स्वाभाविक आसुरभाव से देवयज्ञ से सम्बन्ध रखने वाले वसु, जैसा कि ' सहरता इत्यसुरक्षसां वाला है, ' परावसु ' है । इसी के लिए ' सहरक्षा ' शब्द प्रयुक्त हुआ है जाचुका है । दिव्यप्राणाग्नि दूत आस ' इत्यादि रूप से पूर्व के ' हिङ्कारत्राह्मण ' में विस्तार होतारं से बतलाया विश्ववेदसम ' इत्यादि कहा गया है । देवदेवताओं के होता है । रहीं के लिए ' अग्नि दृतं वृणीमहे ये अग्निदी ' अर्वावसु ' नामक ' अग्निं तं मन्ये वसु ' इत्यादि के अनुसार यसु ( सम्पस ) के प्रवतक में व्याप्त रहते हैं । फलतः यर मण्डल में देवदेवताओं के होता है । दोनों ही प्राणात्मक दूत अन्तरिक्ष वायु है । मन्त्रशक्ति के द्वारा तृनिदा-दोनों का सम्बन्ध अनिवार्य है । दोनों में ' परावसु ' का सम्बन्ध यज्ञविघातक सीदामि ' यह मन्त्र बोलता नेन उसे तो निकाल बाहिर कर दिया जाता है, एवं ' इदमहमर्वावसोः सदने बनाता है २३-२४ हुआ स्वयज्ञ में केवल ' अर्वावसु ' नामक दिशाग्नि होता के सम्बन्धको हदमूल कहिकाओं में इसी उपपत्ति का स्पष्टीकरण हुआ है ॥ २२ २४ ॥ १४०२

पृष्ठ 1132

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 1132 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चम अध्याय प्रवरखाह्मण प्रथमकाण्ड असि मा मोड़ो-इसप्रकार होतृत्रदनस्थान में बैठने के अनन्तर होता बोलता करता है - " हुआ विश्वकस्तनूपा होता उत्तर की ओर थोड़ा सा पिष्टं मा मा हिंसितुमेप वां लोकः " । इस मन्त्र का उच्चारण अग्नियों के मध्यम में पड़ता चलता सा हैं । होतृषदनस्थान गार्हपत्य, तथा आहवनीय, दोनों से द्यावापृथिव्य श्राज समिद्ध बन कर अतिशयरूप से ही है । दोनों अग्निदिव्याग्नि हैं, विशेषतः श्राहवनीय तो समिन्धन तन्मध्यस्थ होता का अनिष्ट होसकता है । शक्तिमान् बन गया है । अवश्य ही बिना इनकी अनुग्रहप्राप्ति के अतएव होता स्तुति के द्वारा इन का अनुग्रह प्राप्त करता है ॥ २५ ॥

० ' इत्यादि मन्त्र बोलता है, अनन्तर आहवनीयाग्नि की ओर देखता हुआ - ' विश्वेदेवाः शास्तन जिस का स्पष्टीकरण मूलानुवाद से ही गतार्थ है ॥ २६ । इति विवेचनाप्रकरणम् इति - होतृप्रवरब्राह्मणं समाप्तम् । इति प्रथमकाण्डे - पञ्चमाध्याये प्रथमं ब्राह्मण चतुर्थप्रपाठके च द्वितीयं ब्राह्मणं “ प्रवरब्राह्मणं ” नामकमुपरतम् १४०३

पृष्ठ 1133

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 1133 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीः इति - शतपथब्राह्मणविज्ञान भाष्ये-मथमकाण्डे पंचमाध्याये -- प्रवरब्राह्मणम्

पृष्ठ 1134

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 1134 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीः अथ शतपथब्राह्मणविज्ञानभाष्ये प्रथमकाण्डे पंचमाध्याये -- “ स्रुग्ब्राह्मणम् ” ( वृष्टिविज्ञानात्मकम् )

पृष्ठ 1135

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 1135 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

॥ श्री ॥ अथ प्रथमकाण्डे पचमाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणं चतुर्थप्रपाठके च तृतीयं ब्राह्मणं उपक्रान्तम् “ “ स्रगब्राह्मणम् ” ” २२ - स्रुगादापनं आश्रावणं - प्रत्याश्रावणञ्च २ - त्रुगादापन निगद ' — ( मूल ) - ' अहिता वेबर नेत्रम् ' इति । अग्निरिदं होता वेत्त - इत्येवैतदाह । प्रश्नेत्रमिति । तस्यो हि होत्रम् | ' वेत्तु प्रवित्रम् ' इति । यज्ञो वै पावित्रम् । वेत्त यज्ञमित्येवैतदाह । ' साधु ते यजमान! देवता ' इति । साधु ते यजमान देवता - यस्य अग्निर्होता इत्येतदाह । ' घृतवतीमध्वर्यो! स्त्रचम स्यस्व ' इति । तदध्वयु " प्रमोति । स यदेकामिवाह ॥ १ ॥

यजमान एव जुहूमनु, योऽस्मा श्ररातीयति स उपभृतमनु । सयद् द्व े व त्रयाद्-यजमानाय द्विषन्तं भ्रातृव्यं प्रत्युद्यामिनं कुर्यात् । अत्तव जुहूमनु, श्राद्य उपभृतमनु । स पद्द्व े इव ब ूयाद - अत्र आद्य प्रत्युद्यामिनं कुर्यात् । तस्मादेकामिवैवाह || २ || ' देववं विश्ववाराम् ' इति । उपस्तोत्यवैनामेतद्, महयत्येव यदाह, देवयुवं विश्ववा-रामिति । ईडाम है देवाँ ३ || ' ईडेन्पान्, नमस्याम नमम्यान, यजाम यज्ञिवान् ' इति ।

मतान् देवान - -य ईडेन्याः, नमस्याम तानू - ये नमस्याः, यजाम यज्ञियान् - इति ।

मनुष्या वा ईडेन्याः, पितरो नमस्याः, देवा यज्ञियाः ॥ ३ ॥

१४७७

पृष्ठ 1136

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 1136 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चम अध्याय सोनीन्नापव्याहरेत् उपावर्तने ॥ ६ ॥

गुत्राह्मण शतपथब्राह्मण १४०८ या प्रजा यज्ञ अनन्वाभक्ताः- पराभूता ताः । एवमेतद् या इमाः प्रजा अप राभूताः - ता यज्ञ भजति । मनुष्यान् अनु पशवः, देवान् अनु वयस्योपधयो वनस्पतयो यदिदं किञ्च - एव तत्सर्वं यज्ञ ' आभक्तम् ॥ ४ ॥

तावातावव्याहृतयो भवन्ति । नवेमे पुरुषे प्राणा: - एतानेवास्मिन् एतद् दधाति । तस्मान्नव व्याहृतयो भवन्ति ॥ ५ ॥

२ - ग्राश्रावण - प्रत्याश्रावण - निगदः-यज्ञो ह देवेभ्योऽपचक्राम । तं देवा अन्वमन्त्रयन्त ' आ नः शृणु, उप न आवर्तस्व ' इति । स: ‘ अस्तु तथा ' इत्येव देवानुपाववर्त्त । तेनोपावृत्त ेन देवा अयजन्त । तेनेष्ट्वा एतद् अभवन् यदिदं देवाः ॥ ६ ॥

स यदाश्रावयति गज्ञमेवैतदनुमन्त्रयते ' आ नः शृणु, उप न आवर्तस्व इति । अथ यत्त्रत्याश्रावयति - यज्ञ एवैतदुपावर्तते ' अस्तु तथा ' इति । तेनोपावृत्तेन रेतसा भूतेन ऋत्विजः संप्रदायं चरन्ति यजमानेन परोक्षम् । यथा पूर्णपात्रेण सम्प्रदायं चरेयुः-एवमनेन ऋविजः संप्रदानं चरन्ति । तद्वाचैवेतत् संप्रदायं चरन्ति, बाग हि यज्ञः, वाग् उहि रेतः, तदेतेनैतत् संप्रदायं चरन्ति ॥ ७ ॥

सः ' अनुत्र हि ' इत्येवोक्त्वा अध्वर्युनविव्याहरेत् नो एव होतापव्याहरेत् । श्राश्रा-वयति अध्वर्युः तदग्नीधं यज्ञ उपावर्तते ॥ ८ ॥

प्रत्याश्रावणात् । प्रत्याश्रावयत्यग्नीत् तत् पुनरध्वर्यु ज्ञ सोऽध्वर्यु ' नपव्याहरेत्- ' यज ' इति वक्तोः । यजेत्येवाध्वर्यु हो यज्ञ सम्प्रयच्छति ॥ १० ॥

स होता नाकन्याहरेत् - आ वषट्कारात् । तं वपट्कारेणानावेव योनौ रेतोभृत सिञ्चति । 1 योनिर्यज्ञस्य स ततः प्रजायते - इति नु हवियज्ञे । अथ सौम्य ऽध्वरे ॥ ११ ॥

सवै ग्रहं गृहीत्वाध्वनपव्याहरेद् या उपकरणाद् । ' उपावर्त्तध्वम् ' इत्येवाध्वर्यु त्रै रुद्गातृभ्यो यज्ञं संप्रयच्छति ॥ १२ ॥

त उद्गातारों नापव्याहरेयुः या उत्तमायाः । ' एषोत्तमा ' इत्येवोद्गातारो होत्रे यज्ञं संप्रयच्छन्ति ॥ १३ ॥

पृष्ठ 1137

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 1137 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चम अध्याय खू गत्राह्मण प्रथमकाण्ड स होता नापव्याहरेत् श्रा वषट्कारात् । तं वपट्कारेणाग्नावेव योनौ रेतोभूत सिञ्चति 1 । अग्नि योनिर्यज्ञस्य स ततः प्रजायते ॥ १४ ॥

स यद् सोऽव्याहरेत् - यं यज्ञ उपावर्तते, यथा पूर्णपात्रं परासिञ्चेद् एवं हस यजमानं परासिञ्चेत् । स यत्र हैवमृत्विजः संविदाना यज्ञेन चरन्ति - सर्वमेव तत्र कल्पत े , न मुह्यति । तस्मादेवमेव यज्ञो भर्तव्यः ॥ १५ ॥

तावा एताः पञ्च व्याहृतयो भवन्ति ' ओ श्रावय ' ' अस्तु यजामहे, ' ' वौषट् ' इति । पाङ को यज्ञः, पाङक्तः पशुः, पञ्चतवः यज्ञभ्य मात्रा, एपा सम्पत् ॥ १६ ॥

पड् ', ' यज ', ' ये संवत्सरस्य । एका तासां सप्तदशाक्षराणि । सप्तदशो वै प्रजापतिः । प्रजापतिर्यज्ञः । एपैका यज्ञस्य मात्रा, एमा सम्पत् ॥ १७ ॥

' ओ श्रावय ' इति नैं देवाः पुरोवात ' ससृजिरे । ' अस्तु श्रौषट् ' इति अभ्राणि ममप्लावयन् । ' यज ' इति विद्यतम् । ' ये यजामहे ' इति स्तनयित्नुम् । वषट्कारेणैव प्रावर्षन् || १८ || स यदि वृष्टिकामः स्यात्, यदीष्ट्या वा यजेत, दर्शपूर्णमासयोर्वैव ब्रूयाद् ' वृष्टि-कामो वा अस्मि ' इति । तत्रो अध्वर्युं ब्रूयात् पुरोवात च विद्युतं च मनसा ध्याय ' इति । ‘ अभ्राणि मनसा ध्याय ' इति श्रग्नीधम् । ' स्तनयित्नु ' च वर्षं च मनसा ध्याय ' इति होतारम् । ' सर्वाण्येतानि मनसा ध्याय ' इति ब्रह्माणम् । चर्षति हैव तत्र — यत्रै ऋत्विजः संविदाना यज्ञेन चरन्ति ॥ १० ॥

' ओ श्रावय ' इति वै देवा विराजमभ्याजुहुवुः । ' अस्तु श्रापड् ' इति वत्समुपावा-सृजन् । ' यज ' इति उदनयन् । ' ये यजमाहे ' इति उपासीदन् । वपट्कारेणैव विराज-महत । इयं वै त्रिराट् अस्यै वा एप दोहः । एवं ह वा अस्मै इयं विराट् सर्वान् कामान् दुहे - य एवमेतं विराजो दोहं वेद ॥ २० ॥

इति- प्रथमकाण्डे पञ्चमाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणं चतुर्थप्रपाठके च तृतीयं ब्राह्मणं उपरतं- “ स्रु ग्वाह्मण ” नामकम्

पृष्ठ 1138

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 1138 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चम अध्याय मूलानुवाद: --व गब्राह्मण शतपथब्राह्मण पाँचवें अध्याय में दूसरा, एवं चौथे प्रपाठक में तीसरा ब्राह्मण ५ – - गादावननिगद -" सुग्ब्राह्मण " ( पूर्व के ‘ प्रवरत्राह्मण ' में अध्वर्यु के द्वारा होने वाले यजमान, दिव्य अग्नि, एवं मानुष होता के वरक की इतिकर्त्तव्यता बतलाई गई है । अब प्रकृत ' गुनाह्मण ' में ' स्रुगादापन-कर्म ' का स्पष्टीकरण किया जाता है । कहा गया है कि, अध्वर्यु के द्वारा होतृत्त्वेन वृत ‘ होत ì ’ नामक ऋत्विक अपने हौत्रकर्म की निर्विघ्नपारसमाप्ति के लिए स्वस्थान होतृपदन में प्रतिष्ठित होकर - ' एतत् त्वा देव विवृणते ' इत्यादि मन्त्रजप - लक्षण ' स्वस्त्ययनजन ' कर्म्म करता है । इस कर्म्म के अनन्तर ही स्रुगादापनक चिह्नित है, जिसकी इतिकर्त्तव्यता क्रमप्राप्त आरम्भ करती हुई श्रुति कहती है ) -( स्वस्त्ययनमन्त्रजप के अनन्तर होता नामक ऋत्विक् ) - ' अग्निर्होता वेच्चग्नेर्होत्रम् ' ( प्राग्निलक्ष दिव्य होता इस अनुष्ठेय अपने हौत्रकर्म्म को जाने ) यह मन्त्र बोलता है । ' इस ( अनुष्ठेय कर्म्म ) को दिव्याग्निरूप यह होता जाने ' मन्त्रभाग से यही कहा है । ' अग्नि-हत्रिम् ' इस मन्त्रभाग का यही तात्पर्य है कि यह हाँत्रकर्म्म निश्चयेन अग्नि का ही है । ( अनन्तर ) ' वेत् प्रावित्रम् ' ( वह दिव्याग्निरूप होता यज्ञ को जाने ) यह मन्त्रभाग बोलता है प्रावित्र निश्चयेन – ( ' प्रकर्षेण अवति ' इस व्युत्पत्ति से ) यह यज्ञ है । ( इस मन्त्रभाग से ) ‘ होता रक्षक यज्ञ को जाने ', यही कहा है । ( अनन्तर ) ' साधु ते यजमान! देवता ' ( हे यजमान! जिस तुझा होता दिव्य अग्नि है, वह तुहारा देवता तुह्मारा लिए कम्मसिद्धि के लिए साधु-योग्य है ) यह मन्त्रोच्चारण करता है । मन्त्र से यही कहा गया है । ( अनन्तर ) - घृतवतीमध्वर्यो! स्रुचमास्यस्त्र ' ( हे अध्वर्यु! आप घृतपूर्णा च का ग्रहण कीजिए ) यह मन्त्रोचारण करता है । ( इस मन्त्र के द्वारा होता ) अध्वर्यु को ( गाढ़ापनकर्म के लिए प्रेरित करता है । सो जो कि होता ( कोजु उपभृत, इन दोनों में से ) केवल जुहू के लिए प्रेरित करता है, ( उस की उपपत्ति बतलाते हैं ) ॥ १ ॥

यजमानही जुहू को लक्ष्य बनाता है, ( एवं ) जो इस ( यजमान के लिए ) शत्रुता करता है, वह ( यजमान का शत्रु ) उपभृत को लक्ष्य बनाता है ( अर्थात् जुहू निदानेन यजमान की, तथा १४१०

पृष्ठ 1139

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 1139 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चम अध्याय स्त्र गब्राह्मण प्रथमकाण्ड उपत इसके शत्रु की प्रतिकृति है ) । ( ऐसी स्थिति में ) यदि वह होता ( अध्वर्यु को ) दो ( जुहू-उपभृ: दोनों ) स्रुचों के लिए प्रेरित करेगा, तो यजमान के लिए द्वे करने वाले शत्रु • को यजमान की प्रतिस्पर्द्धा में खड़ा कर देगा ( अर्थात द्वेषी शत्रु को बलप्रदान करने वाला सिद्ध होगा, अतः एक ही जुहू के लिए प्रेरित करना उचित है ) । ( अब इसी की एक दूसरी उपपत्ति और बतलाते हैं ) - अत्ता ( भोक्ता ) ही जुहू को लक्ष्य बनाता है, एवं आद्य ( भोग्य ) उपभृत् को लक्ष्य बनाता है । ( अर्थात जुहू निदानेन ' अत्ता ' की, तथा उपभृत् ' आय ' की प्रतिकृति है ) [ ऐसी स्थिति में ] यदि वह होता दो नु चों के लिए प्रेरित करेगा, तो अत्ता के लिए आय का प्रतिस्पर्द्धालु बनावेगा । [ अर्थात् भोक्ता, भोग्य की तुलना में भाग्य को सबल बनावेगा । ऐसा न हो, इसलिए ] एक ही रूप से [ एक स्रुच के लिए ] मन्त्र बोलना है || २ || [ अनन्तर ' देवयुवं विश्ववाराम् ' [ देवताओं के सहयोग की इच्छा रखने वाली, तथा सम्पूर्ण देवताओं से वरणीय, ऐसी जुहू के लिए मैं अध्वर्यु को प्रेरित करता हूँ ] यह मन्त्रो-चारण करता है । वह होता इस जुहू की प्रशंसा हो करता है, बढ़ावा ही देता है, जो कि— " देवयुवं विश्ववाराम " यह कहता है । अनन्तर ] " ईड़ाम है देवाँ ३ || ईडन्यान्, नमस्याम नम-स्यान, यजाम यज्ञियान् ” [ स्तुति करने योग्य मनुष्यों का मैं स्तुति करता हूँ, नमस्कार करने योग्य पितरों को मैं नमस्कार करता हूँ, एवं यजन में भाग लेने वाले आहुति ग्रहण करने वाले व ' यज्ञिय ' कहलाने वाले देवताओं का मैं यजन करता हू ] यह मन्त्रोच्चारण करता है । मनुष्य निश्चयेन स्तुति करने योग्य हैं, पितर नमस्य हैं, एवं देवता यज्ञिय हैं ॥ ३ ॥

जो प्रजाएँ यज्ञ में भागरहित हैं [ जिनका यज्ञ में भाग नहीं है ], वे प्रजाएँ निश्चयेन पराजित हुई हैं । इसीप्रकार [ ठीक इसके विपरीत ] जो प्रजाएँ अपराजित हैं, उह्रीं को यज्ञ में समाविष्ट करता है [ अर्थात प्राकृतिक यज्ञ में जिन प्रजाओं ने भाग नहीं लिया, वे परास्त हुई, एवं जिह्नोंने यज्ञ में भाग लिया, वे विजयिनीं हुई । प्रकृत यज्ञ में उन विजयिनी प्रजाओं का ही समावेश किया जाता है ] । मनुष्य को लक्षित कर पशुप्रजा, देवताओं को लाक्षत कर पक्षी, ओप धियाँ, बस्पतियाँ, तथा । जिन का सृष्टिकर्म में उपयोग है वह ] वह सबकुछ यज्ञ में समाविष्ट है । [ ४ ] ॥ १८२१

पृष्ठ 1140

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 1140 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चम अध्याय स्रु ग्वाह्मण शतपथब्राह्मण इसप्रकार [ पूर्व कथनानुसार गाढ़ापन कर्म से सम्बन्ध रखने वाले ' गाढ़ापननिगढ़ ' ] मन्त्र की व्याहृतियाँ [ वाक्य ] होजातीं हैं । पुरुष [ आध्यात्मिक यज्ञ ] में नौ [ मात शीर्षण्य, दो वा प्राण सम्भूय ६ ] प्राण हैं । [ नवव्याहृत्यात्मक इस त्रुगादापनमन्त्र से ] वह होता अपने इस वैध आधिभौतिक यज्ञ में इह्रीं ६ प्राणों को स्थापित करता है । इसी नवप्राणाधानसम्पत्ति के लिए ] गादानमन्त्र की ६ व्याहृतियाँ होतीं हैं ॥ [ ५ ] ॥ गादापन निगदसमाप्त -9-२ आश्रावण - प्रत्याश्रावणनिगद-' अग्निर्होता वेच्चग्नेर्होत्रम् ० ' इत्यादि नवव्याहृत्यात्मक होत्रकर्तृक ' सुगादापन क के अनन्तर अध्व होना, उद्गाता, ब्रह्मा, इन चारों ऋत्विजों के सहयोग से श्राश्रावण - प्रत्या-श्रावण- कर्मेतिकर्त्तव्यता सम्पन्न होती है । एक दूसरे ऋत्विक् का एक दूसरे ऋत्विक् के प्रति यज्ञस्वरूप की महिमा का वर्णन खान हीं आश्रवण- प्रत्याश्रवरण- कर्म कहलाया है । यह कर्म किया क्यों जाता है?, इस प्रश्न के उत्तर में प्रथम एक वैज्ञानिक आख्यान उद्धृत होरहा है, जिस-का तात्त्विक विश्लेषण विवेचना - प्रकरण में होगा । मौलिक उपपत्ति से सम्बन्ध रखने वाले उसी वैज्ञानिक आख्यान का स्वरूप बतलाती हुई श्रुति कहती है । - [ किसी युग में ] यज्ञ देवताओं को छोड़कर चला गया । [ लोकान्तर में पलायित उस ] यज्ञ को देवताओंने बड़े अनुनय विनय के साथ बुलाना आरम्भ किया कि [ हे यज्ञदेव! ] तुम हमारी सुनो ( मानो ], हमारी देवदेवताओं की अनुनय विनय युक्ता वाणी से प्रभावित होकर लोकान्तर में ओर लौट आओ । गया हुआ ] बह् यज्ञ समीप लौटे हुए उस ' वैसा ही हो ' [ यह स्वीकृति वचन ] कहता हुआ देवों की ओर लौट आया । यज्ञ से देवोनें अपना यागकर्म सम्पन्न किया [ यज्ञ तिकर्त्तव्यता पूरी की ] । इस यज्ञ से वजन कर * १ – “ यग्निर्होता ” । २ – ‘ ' वेच्चग्नेर्होत्रम् ” । ३ – “ वेत्त प्रावित्रम् ” । ४ -- " साधु ते यजान! देवता " । ५ - " घृतवतीमध्वर्यो! ५-चमाच्यस्य ” । ६ - " देवबुवं विश्ववाराम् ” । ७ - ईडाम है देवाँ ३ ॥ ईडेन्यान् ” । ८- " नमस्याम नमस्यान् " । ६ - " जाम यज्ञियान् " । इति - त्रुगादापननिगढ़व्याहृतयः [ ६ ] १४१२