Shatpath Brahman 1 2 — पृष्ठ 291–300

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री · पृष्ठ 291–300

पृष्ठ 291

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 291 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१६२८- अग्नि का रहस्य- पूर्ण दौत्यक शतपथब्राह्मण २ खण्ड २६ - होसारं विश्ववेदसम् ' का समन्वय 33 ३० - ' होता यो विश्ववेदसम् ' रूप का काल्प-निक स्वरूपोपबृ ंहण " " १३०५ ३१ - यज्ञकर्म में मानुष- कल्पनाओं का प्रचण्ड विरोध, एवं संशोधन का बहिष्कार ३२- अत्यन्त महत्त्वपूर्ण - यशक 19 के प्रति-१३०६ वायुविशोधन- परा भ्रान्त कल्पना ३३ -- मानुषकल्पना से अनुप्राणित द्रव्यों का योग, और आज के ये काल्पनिक यज्ञ १६३४ -- परम्परानुगता पद्धतियों के अनुसरण 22 के लिए प्रचण्ड श्रादेश, और फलोप 39 संहार १६३५- ' धाय्या ' नामकी सामिधेनी ऋचाओं से अनुप्राणिता विशेषता का स्पष्टीकरण १३०६ ३६ - दर्शपूर्ण मासानुगता अपेक्षिता काम्येष्टि, और सामिधेनी ऋचाएँ 93 ३७ -- त्रिरावृत्ति पूर्वक - सामिधेनी - अमुक ऋचाओं का अनुवचन ३८ - दर्रा पूर्णमास, और १५ - सामिधेनी ऋचाएँ,, ३१ - श्रध्वरवन्त त्रिच का स्वरूप- समन्वय " ४० - अध्वरसम्पत्ति प्राप्ति का संस्मरण " ४१ - अध्वर्यु के द्वारा इद्ध यज्ञाग्नि ४२ - होता के द्वारा समिद्ध यज्ञाग्नि १६४३ - दिव्यतेजोयुक्त यज्ञाग्नि, और सामिधे-न्यनुवचनकर्म्म का निष्कर्षार्थ समन्वय चतुर्थ अध्याय में प्रथम, एवं तृतीयप्रपाठक में तृतीय-ब्राह्मण - उपरत सामिधेनी - ब्राह्मणानुगत द्वितीय -ब्राह्मण अत्र -उपरत 19 " चतुर्थ अध्याय में द्वितीय एवं तृतीय- प्रपाठक में चतुर्थ " ब्राह्मण – उपक्रान्त सामिधेनी - ब्राह्मणानुगत - तृतीय - ब्राह्मण अत्र - उपक्रान्त ३ १६४४ - मन्त्रशक्ति के द्वारा आहनीवाग्नि में प्रतिष्ठित दिव्याग्नि के प्रमुख कर्त्तव्य का संस्मरस १३०७ १६३ १६४५ - मानुषात्मा के साथ दिव्यप्राण का सम्बन्ध विधाता आहवनीयस्थ-दिव्याग्नि १३०७

पृष्ठ 292

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 292 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१६४६ - आहवनीयाग्नि में प्रतिष्ठित दिव्याग्नि का अत्यन्त दुरूह कर्म्म ४७ - निगदानुवचन के द्वारा दिव्याग्नि में प्रेरणाचल का अाधान, और निग-दानुवचन की प्रमुख उपपत्ति ४८ -- वाङमय वीर्य्यं का लौकिक चमत्कार ४— अग्निर्वाग्भूत्वा - मुखं और आग्नेय वागवी प्राविशत्, ५०- ' नात्मानमवसादयेत् ' रूप महान् श्रादेश ५१ - धर्मशास्त्र का सदा शुभवाणी के अनुगमन के लिए प्रचण्ड - श्रादेश " ५२ - स्वशक्ति का स्वरूप- बोधाभाव, और शक्तिमान् का भी तत्प्रयुक्त असा-मर्थ्य ५३ - भगवान् मारुति के उदाहरण के द्वारा वस्तुस्वरूप का समन्वय ५४ - वाक के द्वारा यशोकीन ५५ स्ववीर्य्य जागरूकता से अनुप्राणित-निगदानुवचनकर्म्म ५६ - प्राणदेवताओं का चातुर्वर्ण्य ५७ – अग्निदेव, और ब्राह्मणवर्ण ५८ - इन्द्रदेव, और क्षत्रियवर्ण ५६ - विश्वेदेव, और वैश्यवर्ण ६० — पूषन् - देव, और शुद्रवर्ण ६१- ब्रह्मवीर्य्यप्रवत्त ' क - ब्राह्मवर्ण ६२ - वर्णत्रयी की प्रतिष्ठा, और प्रथमवर्ण " ६२ - ब्रह्म वीर्यात्मक ब्राह्मण अग्नि का होतृस्व 39 ६४ - कर्म्मापेक्षया ब्राह्मणाग्नि का भारतत्त्व ६५ - पार्थिव हव्य के वहनकर्म्म से आधि-दैविक - प्राणदेवताओं का भरण, और अग्नि का भारतत्त्व १६६६ - वैश्वानराग्निप्राणरूपेण पार्थिव-प्रजा का भरण, और अग्नि का भारतत्त्व विषयसूची १३०७ " १३०८ 31 27 " " " 39 " 11 १६६७ - भरणकर्मात्मक- ' भारत ' नाम का समन्वय ६८ - भूपिण्डानुगता त्रैलोक्य - व्यवस्था का संस्मरण ६६ - त्रैलोक्य के शत्रसोन पात् - देवता ७० - भौमत्रिलोकी के मानवदेवता ७१ - भूपिण्डानुगत - पृथिवीलोक के शास्ता-शव सोन पात्- ' भारत ' अग्नि और ' भारतवर्ष ७२ - वामदेव, एवं श्रङ्कार के माध्यम से भारतीय प्रजा के लिए भरण - पोषणा-७३ - दौष्यन्ति - भरतानुगत ' भारत ' नाम का यशोनामपरकत्व ७४ - ' भारत ' अभिधा का एकमात्र प्रमुख कारण ' भारत ' नामक शवसनोपात्-अग्निदेव ७५ निगदानुवचोपपत्ति - समन्वय १३०८ " " 22 17 37 99 इति - निगदानुवचनकम्मोंपपत्तिः अथ प्रार्पेयानुवचनोपपत्तिः ७६ - होता के द्वारा ग्रार्षेय मन्त्र का उह १३०६ ७७ - श्रार्षेययचनोपपत्ति से अनुगत. अग्रिम पूर्वाधार - ब्राह्मण अथ - निवित्पाठः ७८ होता के द्वारा निवित्पाठ ७६ - अग्निदेव की अनुग्रह - प्राप्ति से अनु प्राणित- निवित्पाठ ८० - प्राकृतिक नित्ययज्ञ का संस्मरण १६८१- भौम- मनुष्यविध - देवताओं के द्वारा अरणिमन्थन से सर्वप्रथम स्वर्ग में यज्ञाग्नि का आविष्कार “ देवेद्धः ” का समन्वय १६४ और 37 17 37

पृष्ठ 293

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 293 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शतपथब्राह्मना २ खण्ड न्याय का संस्मरण १६८२ - श्रद्धादेव मनु के द्वारा भारतवर्ष में यज्ञाग्नि का अनुमगन, और मन्त्रिद्धः का समन्वय ८३ - ऋषियों से उपस्तुत यज्ञाग्निदेव, और ' ऋषिष्टुतः ' का समन्वय ८४ - विद्वान् ब्राह्मणों से अनुमत यज्ञाग्नि देव, और ' विप्रानुमदितः ' का सम-न्वय ८५- ' कविशस्तः ' का स्वरूप- समन्वय ८६ - यज्ञकर्मानुगता - शस्त्र स्तोत्र ग्रह - कर्म-त्रयीका संस्मरण ८७– ऋगनुगत - शस्त्रकर्म्म - सामानुगत - स्तोत्रकर्म्म - यजुरनुगत - ग्रहकर्म्म १०- ग्रहकर्म का पारिभाषिक समन्वय, और गर्म की स्वरूपस्थिति ६१ - गर्भ के अवयवों का स्वरूप - विन्यास, और शस्त्रकर्म्म ६२ - गर्भप्रसूति, और स्तोत्रकर्म्म ६३ - यशानुबन्धिनी - प्रजननकर्मत्रयी १३.६ " " " " १३१० १७०३ - अग्नि का ' घृतवाहनत्त्व ' ४- ' घृतवाहनः ' का समन्वय ५ - सर्वयज्ञ सञ्चालक- श्रग्निदेव ६ - ' अग्निरु वै यज्ञः ' ७- अग्नि के द्वारा यज्ञों का प्रणयन ८ - रसाग्नि - रूप- अमृताग्नि, और चिते-निधेय - भाव E- भूताग्नि - रूप मर्त्याग्नि, और चित्य-भाव १० - रसाग्नि की अवसानभूमि, और रसतम साम ११- रस्तमसामात्मक - रथन्तरसाम १२ - ' रसतमं ' - ह वै तद्यन्तरित्या चढते-परोक्षम् ' १३- • तं वा॒ एतं रसं सन्तं ‘ रथ ' इत्या-चक्षते ' १४- ' रस ' की रथ - रूपता १३१० 27 " 2 " 1 १३११ " 1 " " " " १४ - श्रग्निकी रथावस्था और , ' रथी ' 21 ६४ - श्राहुतिरूप ' ग्रह ', और उपादानद्रव्य ६५ - ऋग्वेदी होता के द्वारा शंसनरूप शस्त्रकर्म्म ६६ - यजुर्वेदी अध्वर्यु के द्वारा ग्रहकर्म " " ६७ - सामवेदी उद्गाता के द्वारा स्तोत्रकर्म्म, ६८ अग्नि, और ' कविशस्तः ' ६६ - पार्थिवमण्डलाध्यक्ष ६६- पार्थिव - महिलामण्डल में व्याप्त होतृ-कम्र्माध्यक्ष प्राणाग्नि की उत्तरोत्तर सुतीभाव में परिणति, और तद-नुबन्धी ' ब्रह्मसंशितः ' का समम्वय १७०० - उदकरूप घृत, किंवा धृतरूप उदक १७०१ -- श्रग्निर्वा इतो वृष्टिमुदीरयति २ - श्राज्यमा झनुगत - नीरक्षीर विवेक-" का समन्वय १६ - यज्ञ विनाशक असुर प्राणविशेषों का राक्षसव १७ होता अग्नि का पारिभाषिक ' तू ' भाव १८ - अग्नि के द्वारा असुर राक्षस- निरसन १६- देवपात्रात्मक " २०- वत्रट्काररूप मयत्व, २६५ वषट्कार, और अग्निदेव " 9 धारपात्र का वाङ -२१ - आस्पात्ररूप ‘ आस्य ' पात्र २२- आस्यपात्रात्मक अग्नि देव २३ - सौररश्मिगत प्राणदेवताओं के द्वारा पार्थिवरसों का पान २४ - चमसानुगत - सोमपान का संस्मरण १७२५ - अग्नि का ' पानपात्रत्त्व ' समन्वय " " " " " 39 13

पृष्ठ 294

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 294 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विषयसूची १७२६ सम्बत्सरचक्रात्मक रथ के नेमि, श्रग्नि की प्रतिष्ठा का संस्मरण १३ और धारा १३११ १७३५ - श्राध्यात्मिक अग्नि - महिमा 93 २७ - नेमिरूप - श्रग्निदेव का संस्मरण २८ - सम्वत्सरत्र्याप्ति का यशोवर्णन इति - विनित्पाठः अथ -- देवतावाहनोपपत्तिः 39 १७२६ - सामिवेनियों से प्राणाग्नि का समिन्धन १३१२ ३० - व्यष्टि - समष्टि - रूप उभयात्मक गुण का यशोवर्णन, एवं यशोवीर्य का अग्नि में प्रधान ३१ - आह्नानकर्म की संक्षिप्ता उपपत्ति का समन्वय ३२ - ' महिमानमावह ' पद की महत्त्वपूर्ण व्याख्या ३३- वषट्कारमण्डलरूप - महिमामण्डल १७१४ - वाङ मय - भौतिक - पिण्डों के गर्म में " ३६- शब्द विन्यास के माध्यम से शरीराग्नि-के बलाबल का अनुमान ३७- अग्नि, और ' जातवेद ' ३८- परिचय भावात्मक जात - वेदत्त्व ३- वाक - प्राण - चक्षु - रूप आदित्य और अग्नित्रयी श्रग्निवायु-. ४८ - वाक् प्राण - चक्षु - रूप से अग्नि का जातवेदत्त्व ४१ - ( क ) आध्यात्मिक अग्नि के जातवेदत्त्व का समन्वय ४१ - ( ख ) अनुवचनकर्मानुगत उत्थान भाव ४२ – याज्याकर्मानुगत भूप्रतिष्ठाभाव १७४३ - याज्या का पृथिवी के साथ निदानभाव, और देवता वाहनोपपत्ति का उपराम इति - देवतावाहनोपपत्तिः चतुर्थ अध्याय में द्वितीय एवं तृतीय - प्रपाठक में चतुर्थ- ब्राह्मण - उपरत सामिधेनी - ब्राह्मणानुगत - तृतीय - ब्राह्मण अत्र - उपरत ३ १६६

पृष्ठ 295

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 295 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शतपथब्राह्मण २ खण्ड चतुर्थ - अध्याय में तृतीय एवं तृतीय- प्रपाठक में " पञ्चम- ब्राह्मण - अत्र - उपक्रान्त सामिधेनी -- ब्राह्मणानुगत-- चतुर्थ - ब्राह्मण अत्र उपक्रान्त ४ अथ - शान्तिकम्पपत्तिः १७४४ - साधिधेन्यनुवचन — श्रार्षेय - प्रवरण-निगदानुबचन निवित्पाठ, तथा देवा-वाहन के द्वारा वैध आहवनीय अग्नि की निरतिशयरूपेण समिद्धा लौ-किकता एवं अनाक्रमणीयता का संस्मरण ४५- श्रनवघृष्य- श्रनवमृष्य - दिव्याग्नि ४६ - सामिधेनी ऋचाओं से अनुप्राणित-श्राध्यात्मिक पर्व -समिन्धन का क्रमिक समन्वय १३१३ ४७- ' प्र वो वाजा ', और ' प्राण ' का समिन्धन " ४८ - ' अग्न श्रायाहि ', और ' अपान ' का समिन्धन ४६ - ' बृहच्छोचा यविष्ठ्य ० ' और ' उड़ान ' का समिन्धन ५० – ‘ स नः पृथुश्रवाय्यम् ० ' और ' श्रोत्रे-' न्द्रिय ' का समिन्धन ५१ ' इडैन्यो नमस्यः ’ - और ' वागिन्द्रिय ' का समिन्धन १७५२ - ' अश्वो न देव वाहनः ', श्रौर- ' प्रज्ञान ' नामक ' सर्वेन्द्रियमन ' का समिन्धन 33 १७५३ - ' श्रग्ने ] दीद्यन्तं ', का समन्धिन और - ' चक्षुरिन्द्रय ' ५४ - ' अग्नि दूतं वृणीमहे ', और व्यानात्मक ' मध्यप्रारण ' का समिन्धन ५५- व्यानप्राणात्मक मध्यप्राण का भुति-वचनों के द्वारा यशोवर्णन ५६ - व्यानोर्ध्व स्थित प्राण के प्राण, श्रौर उदान - रूप दो महिमा विवत्त ५७ – व्यानाधः स्थित अपान के समान, और पान नामक दो महिमा - विव ५८ - ' शोचिष्केशस्तमीमहे: ' इत्यादि सामि-घेनी - ऋचा के द्वारा ' परोत्तेन्द्रिय ' का समिन्धन " १३१४ 37 ५६ - शिश्नोदर - परायण, कामभोगासक्त- मानव १३१५ " ६० - कामप्रतिबन्धनदशानुगत - सन्ताप १२१४ 19 ६१ - ' शोचिष्केश ' शब्द का समन्वय ६२ - ' समिद्धो अग्न आहुत: ' इत्यादि मन्त्र के द्वारा वाङ्मय ( मूल - प्रन्थिस्थ-प्राण ) का समिन्धन १७६३ - ' आजुहोता दुवस्यत ' इत्यादि मन्त्र से ' सर्वाङ्गशरीर ' का समिन्धन 13 " १६७

पृष्ठ 296

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 296 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विषयसूची का स्वरूप- समन्वय १७६४ – समिन्धन भावना के द्वारा होता के सर्वात शरीर का व्यष्टि -समष्टिरूप से समिन्धन ६५ - श्रग्निवत् प्रज्ज्वलित होता १३१५ 19 ६६ - अपमान कर्ता के प्रति अभिचार - प्रयोग 97 १७६७ – समिन्धनकर्मानुगत श्रभिचारकम्प १७६८ - होता के तिरस्कार का निषेध १७६६- इत्थंभूत - महान् - स्तुत्य - नमस्य- अग्नि-देवता के लिए, एवं श्रग्निरहस्य वित् ऐसे ब्राह्मणश्रेष्ठ के लिए हमारी अनेक नमः - उक्तियाँ चतुर्थ - अध्याय में तृतीय एवं तृतीय - प्रपाठक में " पाँचवाँ - ब्राह्मण - उपरत सामिधेनी - ब्राह्मणानुगत - चतुर्थ - ब्राह्मण अत्र- उपरत ४ इति - प्रथमकाण्डे - तृतीय - चतुर्थाध्याये वाह्मणचतुष्टयात्मकं - सामिधेनी - ब्राह्मणमुपरतम् इति - सामिधेन्यनुवचनकर्म्म - उपरतम् १८ १६८

पृष्ठ 297

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 297 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीः थ - शतपथब्राह्मण - हिन्दी - विज्ञानभाष्ये - प्रथमकाण्डे चतुर्थाध्याये द्विब्राह्मणात्मकं - श्राघारब्राह्मणम् १ ९ -२० पूर्वात्तराघारकर्म क्रमप्राप्त १६ - २० वें कर्म के विज्ञानभाष्य की “ विषयस्मारकसूची ” ( पृष्ठसं ० १३१७ से १३६६ पृ ० पर्य्यन्त ) २- मूलब्राह्मणों का अक्षरार्थ- समन्वया-१ - प्रथम काण्डान्तन्तर्गत - चतुर्थाध्ययानुगत-द्वि ब्राह्मणात्मक श्राघारब्राह्मण ( मूल ) १३१७ त्मक अनुवाद १३- सूत्रानुगत पद्धतिसंग्रह चतुर्थ अध्याय में चतुर्थ, एवं तृतीयप्रपाठक में षष्ठ- ब्राह्मण - अत्र - उपक्रान्त द्विब्राह्मणानुगत - प्रथम - आघारब्राह्मण अत्र - उपक्रान्त १ वैज्ञानिक विवेचना १-- पूर्वाधारकम्मपत्तिः १६६ १३२५ १२३६

पृष्ठ 298

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 298 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४ - सामिधेन्यनुवचनकर्म्म का संस्मरण ५ होता के द्वारा चाहनीय इव श्रग्नि का समिन्धन ६ – समिद्धाग्नि की अलौकिकता ७- श्राहुतिलक्षण यज्ञकर्म्म, और देव-प्राणानुबन्धी ग्रन्थिबन्धन - सम्बन्ध 27 ८ - श्राहुतिद्रव्य में प्रविष्ट यजमान का मनःप्राणवाङमय आत्मा - यावद्वित्तं तावदात्मा ' का संस्मरण १० - यजमानात्मा का आहुति - माध्यम से दिव्याग्नि के साथ ग्रन्थिबन्धन सम्बन्ध ११ - आहुतिकर्म्मनिबन्धना दिव्यलोकावाप्ति का समन्वय १२ - अलौकिक दिव्याग्नि का श्राधान १३ - देवप्राण से समन्वित, श्राहवनीयाग्नि, और सामिवेन्यनुवचनकर्म्म १४ - द्य लोकस्थ देवदेवताओं की भोग्या-यजमानप्रदत्ता आहुति १५ - सिंहावलोकनात्मक- पूर्वकर्म का संस्मरण, और ब्राह्मणश्रुति १६- देवाहुति - ग्रहणयोग्य - ( दिव्यभावापश्न ) आहवनीयाग्नि १७- श्रावापदेवता नामक प्रधानदेवता का इष्टिदेवतात्व १८ - प्रधानदेवतायाग से पूर्वभावी पूर्वाधार, और उत्तराधार कम् १६- मन: स्वरूप- समर्पक पुर्वाधारकर्म २०- वाक्स्वरूप समर्पक उत्तराधारकर्म्म विषयसूची १३४२ २१ - चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री - सम्पत् से युक्त चतुर्विंशस्तोमावच्छिन्न पृथिवीलोक 17 २२ - चतुश्चत्वारिंशदक्षरा - त्रिष्टुपू- सम्पत् से युक्त चतुश्चत्वारिंशत् स्तोमा- 77 वच्छिन्न अन्तरिक्ष लोक " " " 27 13 23 17 " " " 30 २३- अष्टाचत्त्वारिंशदक्षरा जगती- सम्पत् से युक्त श्रष्टचत्वारिंशस्तोमावच्छिन्न लोक १४४२ २४ - भूपृष्ठानुगत पारावातपृष्ठान्त महिमा विवर्त्त १३४३ २५ - शाक्कर सामानुता त्रैलोक्यरूपा अमृत-लक्षएा - बाकू - शुक्रानुगता - द्यु लोकात्मिका वाङ्मयी ( भूकेन्द्रतः उपक्रान्ता, पारावतपृष्ठान्ता ) पृथिवी, और पार्थिव जगत् का तृतीयविवर्त्त ' ( ३ ) २६ - त्रयस्त्रिंशत् - श्रहर्गणात्मक - द्युलोक, द्वाविंश - अहर्गणात्मक अन्तरिक्षलोक, एवं एकादश- अहर्गणात्मक - पृथिवी-लोक - समष्टिरूपा भूकेन्द्रतः श्राप्यपृष्ठा-न्ता त्रास्त्रिशदर्गणाधिपर्यन्त - व्या-प्ता, त्रैलोक्यरूपा, अमृतलक्षणा - श्रापः शुक्रानुगता, अन्तरिक्षलोकात्मिका-श्रापोमयी - पृथिवी और पार्थिवजगत् का द्वितीय विवर्त्त ( २ ) २७- एकविंश- अहर्गणात्मक द्युलोक, पञ्च-दश - अहर्गणात्मक अन्तरिक्षलोक, एवं त्रिवृत् - अहर्गणात्मक पृथिवीलोक - सम-ष्टिरूपा, भूकेन्द्रत: आग्नेयपृष्ठान्ता-एकविंश - हर्गण । वधिपर्यन्त - व्याप्ता, त्रैलोक्यरूपा, अमृतलक्षणा- श्रग्नि: -शुक्रानुगता - द्य लोकानुगता पृथिवी-लोकात्मिका श्रग्निमयी- ( श्रग्नि - सोम-मयी ) - पृथिवी, और पार्थिवजगत् का प्रथम - विवर्त्त ( १ ) २८- अष्टाचत्त्वारिंशत्- स्तोमावच्छिन्ना - वाङ् मयी ' विश्वम्भरा- पृथिवी ' २६- त्रयस्त्रिंशत्स्तोमावच्छिन्ना - श्रापोमयी-' सागराम्बरा- पृथिवी ' ३०- एकविंशस्तोभावच्छिन्ना ' प्रदिति - पृथिवी ' -अग्निमयी-11 १७०

पृष्ठ 299

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 299 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शतपथब्राह्मण २ खण्ड ३१ - त्रैलोक्यात्मिका - अदिति पृथिवी, और पृथिवलोक ३२ - त्रैलोक्यात्मिका - सागराम्बरा- पृथिवी, और ' अन्तरिक्षलोक ' ३३- त्रैलोक्यात्मिका ' विश्वम्भरा - पृथिवी ', और ' द्य लोक ' ३४- त्रैलोक्य- त्रिलोकी रूपा --- नवलोकात्मिका पृथिवी, और तद्वितानाघारभूत भूपि -ण्ड का केन्द्र ३५ - भूकेन्द्रावच्छिन्न भूपिण्डरूप पारिभा-षिक- ' भू: ' शब्द ३६- त्रैलोक्य- त्रिलोकीरूप - महिमा - मण्डल, और पारिभाषिक- ' पृथिवी ' - शब्द १३४३ " " " " ३७ - महिमा - पृथिवी का नवलोकात्मक विस्तार 39 ३८ - पार्थिव नवलौकात्मक विवर्त्त - परिलेख: १३४४ ३६ – वाङ ्ममयी - पृथिवी, और शाकरसाम " ४० - श्रापोमयी - पृथिवी, और वैरूपसाम ४१ - श्रग्निमयी - पृथिवी, और रथन्तरसाम ४२ - रथन्तरसामानुगत श्रदितिलक्षण- प्रथम पार्थिव विवत ' का संस्मरण ४३ - अग्निशुक्र- निबन्धन त्रिविध - युग्मस्तोम " ४४ - युग्मस्तोमत्रयी से अनुप्राणिता देवत्रयी,, ४५ - देवत्रयी के अवान्तर विभूतिभाव ४६- श्राहवनीयाग्निसमिन्धन कम्र्मानुप्राणित देवदेवता ४७ - यज्ञिय - देवताओं की प्राणात्मकता ४८ - मन, और प्राण तत्त्वात्मिका मूल प्रतिष्ठा का संस्मरण ४६ - मनोमय - वाक् - रूप - पात्र ( बषट्कारपात्र ) और तत्र प्राण की श्रापूर्य्यमाणता ५० - मनोवाङमय पात्र का वयोनाधत्त्व ५१ - वयोनाघरूप छन्दस्तत्व " ५३ - वय- वयोनाधात्मक ' वयुनम् ' '५४ –यजमान का यज्ञसम्बन्धानुगामी - मनः-प्राणवाङमय प्रात्मा ५५- भूकेन्द्रस्थ- हृद्य - अन्तर्यामी - अनिरुक्त प्रजापति ५६ - पार्थिवजगत् की मूलप्रतिष्ठा रूप प्रजा-पति ५७ -प्राण - वाग्गर्भित - मनोमय — अनिरुक्त-प्रजापति ५८ - मनोवागगर्भित - प्राणमय उद्गीथप्रजापति ५- मनःप्राणगर्भित - वाङ् मय - सर्वप्रनापति ६० - प्रजापति के त्रिविध महिमा - वित्त ६१ - भूकेन्द्रानुगत प्रजापति की प्राण - वाक-कलाओं का उन्मुग्धत्त्व, एवं मनः-कला का उद्द्बुद्धत्त्व ६२ - हृत्प्रतिष्टं मनः " ,, 29 " " " } " " ५२ - प्राणरूप देवतत्त्व की ' वयोरूपता ' 22 ६३ - तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ६४ - हृम्पृष्ठत: -- सप्तदशस्तोम - पर्यन्त-आग्नेयप्राण का प्राधान्य ६५ - सप्तदश - अहर्गण की प्रमुखता ६६ - त्रयस्त्रिशदहर्गणात्मक - सागराम्बरालक्षण पार्थिवविवर्त्त के १६-१६ - अहर्गणात्मक दो अवान्तर विवर्त्त ६७ - हृत्पृष्ठतः साम्राज्य १६ - पर्यन्त अग्नि का ६८ - १८ से २७ पर्यन्त भास्वरसोम का प्रभुत्त्व ६६-२७ से ३३ पर्य्यन्त दिकसोम का प्रभुत्त्व ७० - सप्तदशस्थान, ७१ - सप्तदशस्थान का पारिभाषिक श्राहव-नीयत्व समन्वय और श्रग्नि - सोम का १३४४ 27 १३४५ " " 21 १७१

पृष्ठ 300

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - १-२ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 300 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७२ - दाह्या सोमाहुति से प्रज्जलित दाहक अग्नि की २१ स्तोमपर्यन्त व्याप्ति ७३ - एकविंशानुगता श्रग्नि - सोम - व्याप्ति का पारिभाषिक - समन्वय ७४ - सप्तदशपर्य्यन्त प्राजापत्या प्राणकला का प्राधान्य ७५- प्राणप्रधान उद्गीथप्रजापति का पारि भाषिक समन्वय ७६ - हृत्पृष्ठत: - २१ पर्य्यन्त व्याप्त- रथन्तर-साम - सीमावच्छिन्न मण्डल में ' वागग्नि ' का प्राधान्य ७७ - मन, और प्राण की उन्मुग्धता, तथा वाक्कला का उद्बुद्धत्त्व ७८ - मनः - प्राण - गर्भित - वाङ्मय - सर्व प्रजापति के पारिभाषिक स्वरूप का समन्वय ७६ - यज्ञपरिधि, और रथन्तर सामसीमा ८० - यज्ञोपक्रमस्थान, और भूकेन्द्र ८१ - भूकेन्द्रावच्छिन्न - प्राण - वाग्ग [ गर्भित - मनो-मय अनिरुक्तप्रजापति ८२ - रथन्तरलक्षण – परिध्यवच्छिन्न- मनः-प्राणगर्भित वाङमय - सर्व प्रजापति ८३ - उभयमध्यस्थ- आग्नेय - सौम्य प्राणोभय-मूर्ति - मनोवाग् गर्भित -- यशात्मक - उद्-गीथ प्रजापति ८४ - पार्थिवी आहुति से मनोवाक् के द्वारा प्राणात्मक - देवों का सन्तर्पण ८५ - भूकेन्द्र र श्रनिरुक्तभाव ८६ - यज्ञमण्डलकेन्द्र, और उद्गीथभाव ८७- ( क ) - यज्ञपरिधि, और सर्वभाव 29 ८७- ( ख ) -- भूकेन्द्र और मनोमय प्रजापति ८८ - यज्ञमण्डल, और प्राणमय - प्रजापति " ८६ - यज्ञपरिधि, और वाङमय प्रजापति " ६०- एकविंशस्तोमावच्छिन्न - रथन्तरं साम ( १ ) ६१- सातदश स्तोमावच्छिन्न – मण्डलं -हृदयम् ( २ ) 13 विषयसूची १३४५ " " " " 13 27 ६२ - भूकेन्द्र: ( ३ ) ६३- मनःप्राणगर्भितः - वाङमयः -- ' सर्वप्रजा-पति: ( १ ) ६४ - मनोवाग्गर्भितः प्राणमयः - ' उद्गीथ-प्रजापति: ' ( २ ) ६५ - प्राणवाग्गर्भितः - मनोमयः -- श्रनिरुक्त-प्रजापतिः ( ३ ) ६६ - सर्वप्रजापतिर्वाङमय: - वाक् ( १ ) १३४५ 39 93 " १३४६ ६७- उद्गीथप्रजापतिः - प्राणमयः - प्राण: ( २ ) 12 ६८ - श्रनिरुक्त प्रजापतिः -- मनोमय: - मनः ( ३ ) 15 ६६ - हृदयावच्छिन्न - मनः श्रनिरुक्तम् ( १ ) " १०० - मध्यावच्छिन्नः - प्राण: -निरुक्तानिरुक्तः ( २ ) " 1 १०१ - परिध्यवच्छिन्ना वाक् निरुक्ता ( ३, 19 १०२ - मनः प्राणवाङ मया: यज्ञिया- देवाः १०३ - पार्थिवयज्ञः - प्राकृतिक: - नित्यः १०४ - नित्य- देवयज्ञ की विधा पर वितत मानुष - वैधयज्ञ १०५ - प्राजापत्या सम्पत् से श्रनुप्राणिता यज्ञ-सम्पत् १०६ - देवयजनत: पूर्व अपेक्षिता मनः प्राण-वाङ्मयी - सम्पत्ति १०७ - यज्ञ का रहस्यपूर्ण स्वरूप निष्कर्ष १०८ - श्रधिदैवत, एवं अध्यात्मयज्ञ का मनः-प्राणवाङमयत्व १०६ - अधिभूत- वैध मानुषयज्ञ की मनःप्राण-वाक् सम्पत्ति - सम्पादन का प्रश्न, श्रौर तत्समाधानान्वेषण- प्रयास ११० - विशेष - वैज्ञानिक प्रक्रिया के द्वारा अधिभूत में मन: - प्राण - वाग भावों का समावेश १११- यजमानात्मा का भूतयज्ञातिशय के माध्यम से दिव्ययज्ञानुगत अन्तर्थ्याम-सम्बन्ध ११२ - कर्तव्यद्वयी, ओर यज्ञस्वरूप की संसिद्धि १७२ 33 " " " 27 31 13 १३४७