लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 811–820
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 811–820
पृष्ठ 811
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १० ] गभस्तीश्वर तथा उसके समीपस्थ लिङ्गोंका माहात्म्य एवं कलशेश्वरलिङ्गकी
पश्चिमे तस्य दिग्भागे कलशेश्वरसंज्ञितम् ।
कलशादुत्थितं लिङ्गं कालस्य भयदायकम् ॥
सूर्य उवाच
कथं कालस्य भयदं कलशादुत्थितः कथम् ।
एतद्देव समाचक्ष्व यदनुग्रहवान् मयि ॥
विष्णुरुवाच
तस्यैव देवदेवस्य प्रभावं शृणु भास्कर ।
श्वेतो नाम महातेजा ऋषिः परमधार्मिकः ॥
पूजयामास सततं लिङ्गं त्रिपुरघातिनः ।
तस्य पूजाप्रसक्तस्य कदाचित्कालपर्यये ॥
आजगाम तमुद्देशं कालः परमदारुणः ।
रक्तान्तनयनो घोरः सर्पयष्टिकरो महान् ॥
दंष्ट्राकरालो विकृतो भिन्नाञ्जनसमप्रभः ।
रक्तवासा महाकायः सर्वाभरणभूषितः ॥
पाशहस्तस्तदाभ्येत्य श्वेते पाशमवासृजत् ।
कण्ठार्पितेन पाशेन श्वेतः कालमथाब्रवीत् ॥
क्षणमात्रं प्रतीक्षस्व मम त्रिभुवनान्तक ।
निवर्तयाम्यहं यावत् पूजनं मन्मथद्विषः ॥
तमब्रवीत्तदा कालः प्रहसन् वै सुरेश्वर न श्रुतं तत्त्वया मन्ये वृद्धानां ज्ञातजन्मनाम् ॥ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्निकम् न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम् गर्भे वाप्यथवा बाल्ये वार्द्धके यौवने तथा आयुष्ये कर्मणि क्षीणे लोकोऽयं लीयते मया नौषधानि न मन्त्राश्च न होमा न पुनर्जपः त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया वापि मानवाः उत्पत्ति - कथा ८० ९ YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA उसके पश्चिम दिशाभागमें कलशसे उत्पन्न ५३ कलशेश्वर नामक लिङ्ग है, वह कालको भी भय प्रदान करनेवाला है ॥ ५३ ॥
सूर्य बोले- वह [ कलशेश्वरलिङ्गः ] कालके लिये कैसे भयदायक है और कलशसे किस प्रकार ५४ प्रकट हुआ, हे देव! यदि आप मेरे प्रति YA+++++++++ कृपालु हैं, तो इसे बतायें ॥५४ ॥
विष्णु बोले - हे भास्कर! उस देवदेवके प्रभावको ५५ सुनो । श्वेत नामक महातेजस्वी तथा परम धार्मिक ऋषिने त्रिपुरका विनाश करनेवाले शिवजीके लिङ्गकी निरन्तर पूजा की । किसी समय पूजामें संलग्न उन ५६ मुनिके पास महाभयानक काल आया । वह पूर्ण रक्तनेत्रोंवाला, महाभयंकर, हाथमें सर्प - यष्टि धारण किये हुए, विकराल दाढ़ोंवाला, विकृत, अंजनके समान ५७ प्रभावाला, रक्त वस्त्र धारण किये हुए, विशाल देहवाला तथा सभी आभरणोंसे विभूषित था ॥ ५५ - ५८ ॥ हाथमें पाश धारण किये हुए उस कालने आ ५८ करके श्वेतके ऊपर पाश फेंका । तब कण्ठमें लिपटे हुए उस पाशसे बद्ध श्वेतने कालसे कहा — हे त्रिभुवनविनाशक! तुम क्षणभर मेरी प्रतीक्षा करो, ५ ९ जबतक मैं कामदेवके शत्रु शिवकी पूजा सम्पन्न न कर लूँ ॥५ ९ -६० ॥ ६० हे सुरेश्वर! तब कालने हँसते हुए उनसे कहा-मैं समझता हूँ कि तुमने ज्ञातजन्मा वृद्धोंका यह कथन । नहीं सुना है कि कलका कार्य आज ही और अपराह्नका ६१ कार्य पूर्वाह्नमें कर लेना चाहिये । मृत्यु प्रतीक्षा नहीं करती है, चाहे उसका कार्य पूर्ण हो गया हो अथवा । न हुआ हो ॥ ६१-६२ ॥ ॥ ६२ प्राणी गर्भमें हो अथवा बाल्यावस्थामें, यौवनावस्था अथवा वृद्धावस्थामें हो— उसके आयु तथा कर्मके क्षीण । होनेपर मैं उसका लय कर देता हूँ ॥६३ ॥
॥ ६३ मृत्यु तथा जरासे ग्रसित मनुष्योंकी रक्षा न तो औषधि, न मन्त्र, न होम, न जप अथवा न तो मनुष्य
।
॥ ६४ । ही कर सकते हैं ॥६४ ॥
पृष्ठ 812
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ परिशिष्ट ८१० बहूनीन्द्रसहस्त्राणि पितामहशतानि च मयातीतानि कर्तव्यो नात्र मन्युस्त्वयानघ विधत्स्व पूजनं चास्य महादेवस्य शूलिनः देहन्यासो बहुविधो मया वै श्वेत कारितः
स्वयं प्रभुर्न चैवाहं कर्मायत्तगतिर्मम ।
कर्मणा हि तथा नाशो नास्ति भूतस्य कस्यचित् ॥
कर्ममार्गानुसारेण धात्राहं सम्प्रयोजितः । नयामि सर्वमाक्रम्य नीयमानस्त्रिलोचने
एवमुक्तस्तु कालेन नीयमानस्त्रिलोचनम् ।
जगाम सर्वभावेन शरणं भक्तवत्सलम् ॥
श्वेते तु शरणं प्राप्ते लिङ्गं सत्रिपुरान्तकम् ।
चिन्तयामास कालस्य वधोपायं सुरेश्वरः ॥
कलशं यत् स्थितं तस्य उदकेन प्रपूरितम् ।
तं भित्त्वा तु समुत्तस्थौ क्रोधविस्फारितेक्षणः ॥
तृतीयलोचनज्वालाप्रकाशितजगत्त्रयः 1 दृष्टमात्रस्तदा तस्य कालो वीक्षणतेजसा ॥
सहसा भस्मभूतः स सर्वभूतनिबर्हणः ।
श्वेतस्य गत्वा सामीप्यं गणेशत्वं तथैव च ॥
कृत्वा विनिग्रहं कालं तत्रैवान्तरधीयत ।
ततः प्रभृति देवेशि कालः सङ्कलयेत् प्रजाः ॥
न कश्चित् पश्यते लोके विदेहत्वाज्जगत्त्रये ।
तस्मात्तत्र स्वयंभूतो देवदेवः सुरारिहा ॥
श्वेतस्य कलशं भित्त्वा कलशेश्वरमुच्यते ।
तस्मात्तत्र स्थितं देवं यो निरीक्षति मानवः ॥
। अनेक हजार इन्द्र तथा सैकड़ों पितामह मेरे सामने ॥ ६५ व्यतीत हो गये, हे अनघ! तुम्हें इस विषयमें क्रोध नहीं करना चाहिये ॥ ६५ ॥
। तुम इन शूलधारी महादेवका पूजन सम्पन्न कर ॥ ६६ । लो । हे श्वेत! मैंने अनेकविध देहन्यास कराया । चूँकि मैं स्वयं प्रभु नहीं हूँ और मेरी गति कर्मके अधीन है, कर्मके आधारपर किसी भी प्राणीका नाश नहीं होता ६७ | है ॥ ६६-६७ ॥ विधाताके द्वारा मैं भी कर्ममार्गके अनुसार नियुक्त किया गया हूँ । सबको ले जानेवाला मैं सभीपर ॥ ६८ आक्रमण करके उन्हें त्रिनेत्र शिवके पास ले जाता हूँ ॥ ६८ ॥
कालके इस प्रकार कहनेपर वे उसके द्वारा ले ६ ९ जाये जाते हुए श्वेतमुनि पूर्णरूपसे भक्तवत्सल त्रिलोचनकी शरणको प्राप्त हुए ॥ ६ ९ ॥ तब श्वेतके त्रिपुरान्तकसहित लिङ्गके शरणागत ७० होनेपर सुरेश्वर [ शिव ] कालके वधका उपाय सोचने लगे ॥ ७० ॥
वहाँपर उन श्वेतका जो जलपूर्ण कलश था, ७१ उसका भेदन करके क्रोधसे विस्फारित नेत्रोंवाले शिव प्रकट हो गये, उस समय वे अपने तीसरे नेत्रकी ७२ । ज्वालासे तीनों लोकोंको प्रकाशित कर रहे थे । तब उन्हें देखते ही उनके नेत्रके तेजसे सभी प्राणियोंका अन्त करनेवाला वह काल सहसा भस्म हो गया । इसके बाद ७३ | श्वेतके पास जाकर शिवने उन्हें गणेशत्व प्रदान किया और कालका विनिग्रह करके वे वहीं अन्तर्धान हो गये । हे देवेशि! तभीसे काल प्रजाओंको संकलित करता ७४ है ॥ ७१–७४ ॥ उसके विदेहत्वके कारण तीनों लोकोंमें कोई भी उसे देख नहीं पाता है । देवशत्रुओंका संहार करनेवाले ७५ देवदेव [ शिव ] श्वेतके कलशका भेदन करके वहाँ स्वयं प्रकट हुए, इसलिये वे कलशेश्वर कहे जाते अतः हे भामिनि! जो मनुष्य वहाँपर स्थित देव ७६ | ( लिङ्ग ) -का दर्शन करता है, उसका जन्म, मृत्यु, जरा,
पृष्ठ 813
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ११ ] कलशेश्वरके समीपस्थ लिङ्गोंके माहात्म्यका
जन्ममृत्युजराव्याधिर्नश्यते तस्य भामिनि ।
यत्र श्वेतकृतं लिङ्गं भक्त्या योऽर्चयते नरः ॥ ७७
जन्ममृत्युभयं भित्त्वा संसारं न विशेत्पुनः ॥ ७८ ।
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे वाराणसीमाहात्म्ये वर्णन ८११ YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA व्याधि — यह सब नष्ट हो जाता है ॥ ७५-७६१ / २ ॥ जो मनुष्य वहाँ श्वेतमुनिके द्वारा स्थापित किये गये लिङ्गका भक्तिपूर्वक अर्चन करता है, वह जन्म-मृत्युके भयका भेदन करके पुनः संसारमें प्रवेश नहीं करता है॥७७-७८ ॥ गुह्यायतनवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत वाराणसी- माहात्म्यमें ' गुह्यायतनवर्णन ' नामक दसवाँ अध्याय पूर्ण 16363636363636363636363636363636363636363636363FKKKKKK हुआ ॥ १० ॥
ग्यारहवाँ अध्याय कलशेश्वरके समीपस्थ लिङ्गोंके माहात्म्यका वर्णन ईश्वर उवाच
उत्तरे तस्य देवस्य चित्रगुप्तेश्वरं स्थितम् ।
पश्चिमाभिमुखं देवं वाराणस्यां सुरेश्वरि ॥ १
चित्रगुप्तं न पश्येत योऽत्र द्रक्ष्यति मानवः ।
पश्चिमे चित्रगुप्तस्य अन्यल्लिङ्गं स्थितं शुभे ॥ २
छायया स्थापितं लिङ्गं तं दृष्ट्वा नातपं भवेत् ।
विनायकश्च तत्रैव पश्चिमेन यशस्विनि ॥ ३
तस्य दर्शनमात्रेण विघ्नैर्नैवाभिभूयते ।
कुण्डं तस्य तु पूर्वेण लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ ४
मुखलिङ्गं तु तद्देवि विरूपाक्षं स्वयं प्रिये ।
दक्षिणेन तु तस्यैव कूपस्तिष्ठति भामिनि ॥ ५
दर्शनात्तस्य कूपस्य यमद्वारं न पश्यति ।
कूपं चापि स्थितं तत्र उपस्पर्शनपुण्यदम् ॥ ६
अन्यानि तत्र लिङ्गानि सुरैः संस्थापितानि च ।
दक्षिणे कलशेशस्य लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ ७
गुहेश्वरेति नामानं सर्वपुण्यफलप्रदम् ।
तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे द्वावेतौ तत्र संस्थितौ ॥ ८
उत्तमेश्वरनामानं वामदेवमतः परम् ।
तस्यैव पश्चिमे देवि लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ ९
कम्बलाश्वतराक्षं तु गन्धर्वपददायकम् ।
अपरं तस्य देवस्य लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ १०
ईश्वर बोले - हे सुरेश्वरि! वाराणसीमें उस लिङ्गके उत्तरमें पश्चिमकी ओर मुखवाला चित्रगुप्तेश्वर नामक लिङ्ग स्थित है ॥ १ ॥
यहाँपर जो मनुष्य चित्रगुप्तेश्वरका दर्शन करता है, उसे पुनः संसारको नहीं देखना पड़ता है । हे शुभे! चित्रगुप्तके पश्चिममें छायाके द्वारा स्थापित किया गया अन्य लिङ्ग स्थित है, उस लिङ्गका दर्शन करनेसे आतपका कष्ट नहीं होता है । हे यशस्विनि! वहींपर पश्चिममें विनायक विद्यमान हैं, उनके दर्शनमात्रसे । मनुष्य विघ्नोंसे बाधित नहीं होता है॥२-३१ / २ ॥ उनके पूर्वमें एक कुण्ड तथा पश्चिमाभिमुख लिङ्ग स्थित है, हे देवि! हे प्रिये! वह स्वयं विरूपाक्ष नामक मुखलिङ्ग है । हे भामिनि! उसीके दक्षिणमें एक कूप स्थित है, उस कूपके दर्शनसे मनुष्य यमका द्वार नहीं देखता है । वहाँ जो कूप स्थित है, उसमें स्नान
करना पुण्यप्रद है । ४–६ ॥
वहाँपर देवताओंके द्वारा अन्य लिङ्ग भी स्थापित किये गये हैं । कलशेशके दक्षिणमें समस्त पुण्योंका फल प्रदान करनेवाला गुहेश्वर नामक पश्चिमाभिमुख लिङ्ग स्थित है । उसीके दक्षिणभागमें वहाँपर उत्तमेश्वर तथा वामदेव नामक — ये दो लिङ्ग स्थित हैं ॥ ७-८ १/२ ॥ हे देवि! उसीके पश्चिममें गन्धर्वपद प्रदान करनेवाला कम्बलाश्वतराक्ष नामक पश्चिमाभिमुख लिङ्ग । स्थित है । वहाँ उन प्रभुका दूसरा पश्चिमाभिमुख लिङ्ग
पृष्ठ 814
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ परिशिष्ट ८१२
नलकूबरेश्वरं नाम सर्वसिद्धिप्रदायकम् ।
तस्यैव दक्षिणे देवि मणिकर्णी च विश्रुता ॥ ११
तस्य चाग्रे महत्तीर्थं सर्वपातकनाशनम् ।
मणिकर्णीश्वरं देवं कुण्डमध्ये च तिष्ठति ॥ १२
अनेनैव तु देहेन सिध्यते तस्य दर्शनात् ।
तस्य चोत्तरदिग्भागे लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ १३
परिमेश्वरनामानं पूजनादजरो भवेत् ।
तस्यैव च समीपस्थं लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ १४
धर्मराजेन सुश्रोणि स्थापितं पापनाशनम् ।
तस्यैव पश्चिमे देवि लिङ्गमन्यच्चतुर्मुखम् ॥ १५
निर्जरेश्वरनामानं व्याधीनां नाशनं परम् ।
तस्य नैर्ऋतकोणे तु लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम् ॥ १६
पितामहाश्चातिकायाः स्नाता ये शुभकर्मिणः ।
पिण्डं दत्त्वा तथोक्तं च दृष्ट्वा देवं नदीश्वरम् ॥ १७
ब्रह्मलोकात्तु ते पुण्या न च्यवन्ति कदाचन ।
दक्षिणे तस्य देवस्य लिङ्गमन्यच्च तिष्ठति ॥ १८
वारुणेश्वरनामानं स्थापितं वरुणेन हि ।
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ १ ९
बाणेन दैत्यराजेन स्थापितं मम भक्तितः ।
तस्यैव दक्षिणे देवि लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ २० ।
कूष्माण्डेश्वरनामानं सर्वधर्मफलप्रदम् ।
तस्यैव पूर्वतो देवि राक्षसेन प्रतिष्ठितम् ॥ २१
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु गङ्गया स्थापितेन तु ।
गङ्गेश्वरेति नामानं सुरलोकप्रदायकम् ॥२२
तस्योत्तरेण देवेशि निम्नगाभिस्ततः शुभे ।
लिङ्गानि स्थापितानीह गङ्गातीरे यशस्विनि ॥ २३
वैवस्वतेश्वरं नाम दृष्ट्वा मृत्युभयापहम् ।
वैवस्वतात्पश्चिमे तु लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ २४
स्थित है, नलकूबरेश्वर नामक वह लिङ्ग सभी सिद्धियाँ प्रदान करनेवाला है ॥ ९ - १० ९ / २ ॥ हे देवि! उसीके दक्षिणमें प्रसिद्ध मणिकर्णी विद्यमान है और उसके आगे सभी पापोंका नाश करनेवाला महातीर्थ स्थित है । मणिकर्णीश्वरदेव कुण्डके मध्यमें स्थित हैं, उनके दर्शनसे इसी शरीरसे सिद्धि | प्राप्त हो जाती है ॥ ११-१२१२ ॥ उसके उत्तर दिशाभागमें परिमेश्वर नामक पश्चिमाभिमुख लिङ्ग स्थित है, उसके पूजनसे मनुष्य जरारहित हो जाता है ॥ १३१/२ ॥ हे सुश्रोणि! उसीके समीपमें धर्मराजके द्वारा स्थापित पश्चिमाभिमुख लिङ्ग स्थित है, वह पापोंका नाश करनेवाला है । हे देवि! उसीके पश्चिममें निर्जरेश्वर नामक अन्य चतुर्मुख लिङ्ग विद्यमान है, वह श्रेष्ठ लिङ्ग व्याधियोंका नाश करनेवाला है ॥ १४-१५१ / २ ॥ उसके नैर्ऋत्यकोणमें एक पूर्वाभिमुख लिङ्ग स्थित है । शुभ कर्मवाले जो पितामह तथा अतिकाय आदि हैं, वे पुण्यशाली लोग यहाँ स्नान करके शास्त्रोक्त विधिसे पिण्डदान करके तथा नदीश्वरलिङ्गका दर्शन करके ब्रह्मलोकसे कभी च्युत नहीं होते हैं ॥ १६-१७ १ / २ ॥ उस लिङ्गके दक्षिणमें वरुणके द्वारा स्थापित वारुणेश्वर नामक दूसरा लिङ्ग स्थित है । उसके | दक्षिणभागमें एक पश्चिमाभिमुख लिङ्ग स्थित है, मेरी भक्तिसे युक्त होकर दैत्यराज बाणने उसे स्थापित किया है ॥ १८-१९ १ / २ ॥ हे देवि! उसीके दक्षिणमें सभी धर्मोंका फल | प्रदान करनेवाला कूष्माण्डेश्वर नामक पश्चिमाभिमुख लिङ्ग स्थित है । हे देवि! उसीके पूर्वमें राक्षसके द्वारा स्थापित एक लिङ्ग विद्यमान है ॥ २०-२१ ॥ उसके दक्षिणभागमें गंगाके द्वारा स्थापित गंगेश्वर नामक लिङ्ग स्थित है, वह देवलोक प्रदान करनेवाला है । हे देवेशि! हे शुभे! हे यशस्विनि! उसके उत्तरमें यहाँपर नदियोंके द्वारा गंगाके तटपर [ अनेक ] लिङ्ग स्थापित किये गये हैं ॥ २२-२३ ॥ वहाँ वैवस्वतेश्वर नामक लिङ्गका दर्शन करने से
पृष्ठ 815
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ११ ] कलशेश्वरके समीपस्थ लिङ्गोंके माहात्म्यका
आदित्यैः स्थापितं भद्रे आत्मनः श्रेयसोऽर्थिभिः ।
तस्यैव चाग्रतो भद्रे लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ २५
FFFFFFFFFFFFKKKKKKKKKK
वज्रेश्वरेति नामाख्यं सर्वपातकनाशनम् ।
तस्यैव चाग्रतो भद्रे लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ २६
कनकेश्वरनामानं गुह्यं देवि सनातनम् ।
छायेव दृश्यते लिङ्गे स्थाप्यमाने यशस्विनि ॥ २७
छायां च पश्यते यो वै न स पापेन लिप्यते ।
तस्यैव चाग्रतो देवि लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम् ॥ २८
तारकेश्वरनामानं सर्वपापहरं शुभम् ।
पूजनाच्चास्य लिङ्गस्य ज्ञानावाप्तिर्भवेन्नृणाम् ॥ २ ९
अपरं तत्र देवेशि कनकेश्वरसंज्ञितम् ।
पूजनात्स्वयमेवात्र हिरण्यं संप्रयच्छति ॥३०
कनकेश्वरस्योत्तरेण नाम्ना च मनुजेश्वरम् ।
मुखलिङ्गं पश्चिमतः सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ३१
तस्यैव चाग्रतो देवि लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम् ।
इन्द्रेण स्थापितं देवि मम भक्त्या प्रतिष्ठितम् ॥ ३२
तस्य दर्शनमात्रेण देवि ज्ञानं प्रवर्तते ।
तस्यैव दक्षिणे देवि रम्भया सम्प्रतिष्ठितम् ॥ ३३
मुखलिङ्गं च तं देवि दक्षिणाभिमुखं स्थितम् ।
इन्द्रेश्वरस्योत्तरेण लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ ३४
शच्या च स्थापितं भद्रे देवराजस्य भार्यया ।
तस्योत्तरदिशाभागे लोकपालैः प्रतिष्ठितम् ॥ ३५
अन्यानि तत्र लिङ्गानि देवासुरमरुद्गणैः ।
यक्षैर्नागैश्च गन्धर्वैः किन्नराप्सरसां गणैः ॥ ३६
लोकपालैः सुरैश्चैव लिङ्गानि स्थापितानि तु ।
तस्यैव दक्षिणे लिङ्गं महापातकनाशनम् ॥ ३७
पूर्वामुखं तु तं भद्रे फाल्गुनेन प्रतिष्ठितम् ।
तस्य दक्षिणदिग्भागे महापाशुपतेश्वरम् ॥ ३८
वर्णन ८१३ ƒ YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA मृत्युका भय दूर हो जाता है । वैवस्वतके पश्चिममें पश्चिमाभिमुख लिङ्ग स्थित है ॥२४ ॥
हे भद्रे! अपने कल्याणकी इच्छावाले आदित्योंके द्वारा वह स्थापित किया गया है । हे भद्रे! उसीके आगे सभी पापोंका नाश करनेवाला वज्रेश्वर नामक पश्चिमाभिमुख लिङ्ग स्थित है ॥ £££££££££££ २५१/२ ॥ हे भद्रे! हे देवि! उसीके आगे कनकेश्वर नामक गुह्य तथा सनातन पश्चिमाभिमुख लिङ्ग स्थित है । हे यशस्विनि! उस स्थापित लिङ्गमें छाया जैसी दिखायी देती है, जो उसमें छायाका दर्शन करता है, वह पापसे लिप्त नहीं होता है । हे देवि! उसीके आगे सभी पापों का नाश करनेवाला तारकेश्वर नामक पूर्वाभिमुख शुभ लिङ्ग स्थित है, इस लिङ्गके पूजनसे मनुष्योंको ज्ञानकी प्राप्ति होती है ॥ २६–२९ ॥ हे देवेशि! वहाँ कनकेश्वर नामक दूसरा लिङ्ग है, इसके पूजनसे यह स्वयं सुवर्ण प्रदान करता है ॥ ३० ॥
कनकेश्वरके उत्तरमें सभी पापोंको नष्ट करनेवाला मनुजेश्वर नामक पश्चिमाभिमुख मुखलिङ्ग स्थित है ॥ ३१ ॥
हे देवि! उसीके आगे एक पूर्वाभिमुख लिङ्ग स्थित है । हे देवि! इन्द्रने मेरी भक्तिसे उसे स्थापित किया है । हे देवि! उसके दर्शनमात्रसे ज्ञान प्राप्त हो जाता है ॥३२१ / २ ॥ हे देवि! उसीके दक्षिणमें रम्भाके द्वारा मुखलिङ्ग स्थापित किया गया है, हे देवि! वह दक्षिणाभिमुख स्थित है । इन्द्रेश्वरके उत्तरमें एक पश्चिमाभिमुख लिङ्ग स्थित है, हे भद्रे! देवराजकी पत्नी शचीने उसे स्थापित किया है । उसके उत्तर दिशाभागमें लोकपालोंके द्वारा लिङ्ग स्थापित किया गया है॥३३–३५ ॥ देवताओं, असुरों, मरुद्गणों, यक्षों, नागों, गन्धर्वों, किन्नरों, अप्सराओं, लोकपालों तथा सुरोंके द्वारा वहाँपर अनेक लिङ्ग स्थापित किये गये हैं । उसीके दक्षिणमें महापातकोंका नाश करनेवाला पूर्वाभिमुख लिङ्ग स्थित है । हे भद्रे! वह फाल्गुनके द्वारा स्थापित किया | गया है ॥ ३६-३७१ / २ ॥
पृष्ठ 816
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ परिशिष्ट ८१४
तेन दृष्टेन देवेशि सर्वज्ञानस्य भाजनम् ।
तस्यैव पश्चिमे देवि समुद्रेण प्रतिष्ठितम् ॥ ३ ९
तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे ईशानं लोकविश्रुतम् ।
आत्मानमुद्धरेद्देवि लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ ४०
तस्यापि देवि पूर्वेण वाराणस्यां तु लाङ्गलिः ।
मोक्षप्रदं तु तल्लिङ्गं सर्वैश्वर्यमयं शुभम् ॥ ४१
ज्ञात्वा कलियुगं घोरं हाहाभूतमचेतनम् ।
ब्राह्मणानां हितार्थाय तस्मिन् देशे स्थितो ह्यहम् ॥ ४२
दिव्या हि सा परा मूर्तिर्दिव्यज्ञानं हि तत् स्मृतम् ।
अनुग्रहाय विप्राणां योजयिष्ये व्रतेन तु ॥ ४३
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा ।
एतेषां हि विभेदस्तु भिन्नाश्चैव पृथक् पृथक् ॥ ४४
ज्ञानेन रहिताः सर्वे पुनरावर्तकाः स्मृताः ।
ब्राह्मणानां हितार्थाय ज्ञानं चैव प्रकाशितम् ॥ ४५
वेदाः सर्वे समादाय षडङ्गाः सपदक्रमाः ।
सर्वाणि योगशास्त्राणि दध्ना चैव घृतेन च ॥ ४६ ।
तथा वेदे महाभागे व्रतं पाशुपतं प्रिये ।
षण्मासैस्तु महाभागे योगैश्वर्यं प्रवर्तते ॥ ४७
यस्य यस्य प्रभावोऽस्ति योगस्यैव व्रतस्य च ।
योगज्ञेषु हि तिष्ठेत धर्मं सुखं हि तेषु च ॥ ४८
ब्राह्मणानां समो धर्मो दमो वाथ यशस्विनि ।
अहिंसा चैव सत्यं च विद्याभिगम एव च ॥ ४ ९
मैत्रो वै ब्राह्मणो नित्यं गतिं प्राप्नोति चोत्तमाम् ।
भस्मशायी तु तिष्ठेत अन्तस्सवनकृत्तथा ॥ ५०
उसके दक्षिण दिशाभागमें महापाशुपतेश्वर [ नामक ] लिङ्ग स्थित है । हे देवेशि! उसके दर्शनसे मनुष्य सम्पूर्ण ज्ञानका भाजन हो जाता है । हे देवि! उसीके पश्चिममें समुद्रके द्वारा एक लिङ्ग स्थापित किया गया | है ॥ ३८-३९ ॥ उसीके दक्षिणभागमें लोकप्रसिद्ध पश्चिमाभिमुख ईशानलिङ्ग स्थित है, हे देवि! उसके दर्शनसे मनुष्य अपना उद्धार कर लेता है ॥ ४० ॥
हे देवि! उसके भी पूर्वमें वाराणसीके अन्तर्गत लांगलि नामक लिङ्ग है, सभी ऐश्वर्योंसे युक्त और शुभ वह लिङ्ग मोक्ष देनेवाला है ॥ ४१ ॥
कलियुगको भयंकर, हाहाकारसे युक्त तथा अचेतन जानकर मैं ब्राह्मणोंके हितके लिये उस स्थानमें स्थित | हूँ ॥ ४२ ॥
वह मूर्ति दिव्य है तथा उसे दिव्यज्ञान कहा गया है । विप्रोंपर अनुग्रह करनेके लिये मैं उन्हें [ पाशुपत ] । व्रतसे युक्त करता हूँ ॥ ४३ ॥
ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ तथा यति – इनमें परस्पर भेद है और ये भिन्न - भिन्न रूपोंमें पृथक् रूपसे स्थित हैं ॥ ४४ ॥
ज्ञानरहित ये सब बार - बार जन्म लेनेवाले कहे गये हैं । ब्राह्मणोंके हितके लिये मैंने पाशुपतका ज्ञान प्रकाशित किया है ॥ ४५ ॥
हे महाभागे! हे प्रिये! जो छः अंगों और पद एवं क्रमसहित सभी वेद तथा सभी योगशास्त्र हैं, उन्हें लेकर दधिसे घृतकी भाँति वेदमें पाशुपतव्रतको प्रकाशित किया गया है । हे महाभागे! पाशुपतव्रत करनेपर छ: महीनेमें योगैश्वर्य प्राप्त होता है ॥ ४६-४७ ॥ जिसके - जिसके योग तथा व्रतका प्रभाव होता है, उन्हीं योगज्ञानियोंमें धर्म तथा सुख स्थित रहते हैं ॥ ४८ ॥
हे यशस्विनि! धर्म, इन्द्रियनिग्रह, अहिंसा, सत्य तथा विद्याध्ययन – ये सब ब्राह्मणोंके लिये समानरूपसे विहित हैं ॥ ४ ९ ॥ सभीसे मित्रताका भाव रखनेवाला ब्राह्मण सदा उत्तम गति प्राप्त करता है । पाशुपतव्रतीको चाहिये कि
पृष्ठ 817
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ११ ] कलशेश्वरके समीपस्थ लिङ्गोंके माहात्म्यका वर्णन ८१५
लिङ्गनिर्माल्यधारी च यतिस्स्वायतने वसेत् ।
जपगीतहुडुङ्कारस्तुतिकृत्यपरः सदा ॥ ५१
भावनाद्देवदेवस्य दक्षिणां मूर्तिमास्थितः ।
अकस्मात्तत्र मूत्रं तु पुरीषं वा न संक्षिपेत् ॥ ५२
स्त्रीशूद्रौ नाभिभाषेत शूद्रान्नं वर्जयेत् सदा ।
शूद्रान्नरसपुष्टस्य निष्कृतिस्तस्य कीदृशी ॥ ५३
अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् ।
वैश्यान्नमन्नमित्याहुः शूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम् ॥ ५४
तस्माद्वर्जेत तद्देवि यदीच्छेन्मामकं पदम् ।
श्मशानवासी धर्मात्मा यथालब्धेन वर्तते ॥ ५५
लभेत रुद्रसायुज्यं सदा रुद्रमनुस्मरन् ।
षण्मासाल्लभते ज्ञानमस्मिन् क्षेत्रे विशेषतः ॥ ५६
नित्यं पूजयते देवं ध्रुवं मोक्षं न संशयः ।
रागद्वेषविनिर्मुक्ताः सिद्धायतनपूजकाः ॥ ५७
तेषां मोक्षो मयाख्यातस्तत्र यैर्मानुषैः कृताः ।
द्वाविंशे परिवर्ते तु वाराणस्यां महाव्रते ॥ ५८
नाम्ना तु नकुलीशेति तस्मिन् स्थाने स्थितो ह्यहम् । भस्मधारण किये रहे, अन्तर्याग करनेवाला तथा लिङ्गनिर्माल्यधारी यतिको अपने निवासस्थानमें रहना चाहिये । शिवकी भावना करके उन देवाधिदेवकी दक्षिणामूर्ति आस्था रखकर जप, गीत, हुडुङ्कार, स्तुति आदि कृत्योंमें सदा संलग्न रहना चाहिये । सहसा मल-मूत्रका त्याग नहीं करना चाहिये ॥ ५०-५२ ॥ स्त्री तथा शूद्रसे भाषण नहीं करना चाहिये और शूद्रके अन्नका सदा त्याग करना चाहिये । शूद्रके अन्न तथा रससे पुष्ट व्यक्तिकी निष्कृति कैसे हो सकती है? ॥ ५३ ॥
ब्राह्मणका अन्न अमृत तथा क्षत्रियका अन्न दुग्ध कहा गया है । वैश्यके अन्नको अन्न कहा गया है और शूद्रके अन्नको रुधिर कहा गया है ॥ ५४ ॥
अतः हे देवि! यदि कोई मेरे लोककी इच्छा करता हो, तो उसे शूद्रके अन्नका त्याग कर देना चाहिये और श्मशानवासी तथा धर्मात्मा होकर यथोपलब्ध अन्नसे निर्वाह करना चाहिये ॥ ५५ ॥
सर्वदा रुद्रका स्मरण करनेवाला रुद्रका सायुज्य प्राप्त करता है और विशेष रूपसे इस क्षेत्रमें छ: महीनेमें ही ज्ञान प्राप्त करता है ॥ ५६ ॥
जो शिवजीकी नित्य पूजा करता है, वह निश्चित रूपसे मोक्ष प्राप्त करता है, इसमें सन्देह नहीं है । सिद्धलिङ्गोंकी पूजा करनेवाले राग - द्वेषसे मुक्त होते हैं ॥ ५७ ॥
द्रक्ष्यन्ति मां कलौ तस्मिन्नवकीर्णं दिवौकसः ॥ ५ ९ जो मनुष्य वहाँ सिद्ध आयतनोंकी पूजामें संलग्न रहते हैं, मेरे द्वारा उनका मोक्ष बताया गया है । हे महाव्रते! अत्र स्थानेऽपि देवेशि मम पुत्रा दिवौकसः । मैं बाईसवें चतुर्युगीमें वाराणसीमें नकुलीश नामसे उस श्वेतकेतुस्तथापरः ॥ ६० स्थानमें स्थित रहूँगा । देवतालोग कलियुगमें उस लिङ्गमें वक्रानिर्मधुपिङ्गश्च आविर्भूत मेरा दर्शन करेंगे ॥ ५८-५९ ॥ अस्मिन् माहेश्वरं योगं प्राप्य योगगतिं पराम् । हे देवेशि! इस स्थानपर भी स्वर्गमें निवास करनेवाले नकुलीशाख्यदेवस्य लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम् ॥ ६१ वक्रानि, मधुपिंग, श्वेतकेतु नामवाले मेरे पुत्र इस लिङ्गमें माहेश्वरयोग प्राप्त करके श्रेष्ठ योगगतिको प्राप्त हुए । चतुर्भिः पुरुषैर्युक्तं तल्लिङ्गं तच्च संस्थितम् । देवका लिङ्ग पूर्वाभिमुख स्थित है । वह मानवो देवि रुद्रस्यैव सलोकताम् ॥ ६२ नकुलीश नामक पुरुषोंसे युक्त होकर स्थित है । हे देवि! उसका तद् दृष्ट्वा लिङ्ग चार । तथा नकुलीशेश्वर और कपिलेश्वरका दर्शन करके मनुष्य नकुलीशेश्वरं देवं कपिलेश्वरमेव च प्राप्त करता है । यही पंचायतन है, जिसे पूर्वमुदाहृतम् ॥ ६३ । रुद्रका सालोक्य पञ्चायतनमेतत्तु यत्तु
पृष्ठ 818
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ परिशिष्ट ८१६
रहस्यं परमं वेदं मम व्रतनिषेवणम् ।
तेषां न कथनीयोऽहं ये मद्भक्तिविवर्जिताः ॥ ६४
शक्रः पाशुपते चोक्तं पदे सम्यङ्निषेवितम् ।
तत् पदं विन्दते देवि दृष्टैरेव न संशयः ॥ ६५
प्रीतिमान् सततं देवि एभिर्दृष्टैश्च जायते ।
अविमुक्तं महाक्षेत्रं सिद्धसङ्घनिषेवितम् ॥ ६६
अत्र पूजयते देवि ध्रुवं मोक्षो न संशयः ।
सिद्धिकामास्तथा सिद्धिं यास्यन्ति द्विजसत्तमाः ॥ ६७
इह दत्तं सदाक्षय्यं भविष्यति महात्मनाम् ।
द्विजानां धर्मनित्यानां मम व्रतनिषेविणाम् ॥ ६८
एकाहमुपवासं यः करिष्यति यशस्विनि ।
फलं वर्षशतस्येह लभते मत्परायणः ॥ ६ ९
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे वाराणसीमाहात्म्ये पहले ही कह दिया गया है ॥ ६०-६३ ॥ मेरा यह व्रत - सेवन परम रहस्यमय है, जो मेरी भक्तिसे रहित हैं, उनसे मेरे विषयमें नहीं बताना चाहिये ॥ ६४ ॥
पाशुपतपदमें सम्यक् व्रतनिषेवण कहा गया है । है देवि! इन्द्रने इन लिङ्गोंके दर्शनसे उस पदको प्राप्त किया था, इसमें सन्देह नहीं है ॥ इन लिङ्गोंके दर्शनसे मनुष्य सदा शिवमें प्रीति रखनेवाला हो जाता है ॥ ६५ ९ २ ॥ अविमुक्त महाक्षेत्र है तथा सिद्धगणोंके द्वारा सेवित है, हे देवि! जो यहाँ [ शिवका ] उसका निश्चित रूपसे मोक्ष हो जाता नहीं है । सिद्धिकी इच्छावाले द्विजश्रेष्ठ करेंगे ॥ ६६-६७ ॥ मेरा व्रत करनेवाले धर्मनिष्ठ द्विजोंको यहाँ दिया हुआ दान सदा यशस्विनि! जो व्यक्ति मेरे प्रति परायण दिन उपवास करता है, वह सौ वर्षके प्राप्त करता है ॥ ६८-६९ ॥ गुह्यायतनवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
पूजन करता है, है, इसमें संशय यहाँ सिद्धि प्राप्त महात्माओं तथा अक्षय होगा । हे होकर यहाँ एक उपवासका फल ॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत वाराणसी- माहात्म्यमें ' गुह्यायतनवर्णन ' नामक ग्यारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ११ ॥
बारहवाँ अध्याय अविमुक्त तथा उसके समीपस्थ लिङ्गोंका माहात्म्य - वर्णन ईश्वर उवाच
अन्यदायतनं वक्ष्ये वाराणस्यां सुरेश्वरि ।
यत्र वै देवदेवस्य रुचिरं स्थानमीप्सितम् ॥ १
नीयमानं पुरा देवि तल्लिङ्गं शशिमौलिनः ।
राक्षसैरन्तरिक्षस्थैर्व्रजमानं सुसत्वरम् ॥ २ ।
अस्मिन् देशे यदायातास्तदा देवेन चिन्तितम् ।
अविमुक्ते न मोक्षस्तु कथं मे सम्भविष्यति ॥ ३
इममर्थं तु देवेशो यावच्चिन्तयते प्रभुः ।
तावत् कुक्कुटशब्दस्तु तस्मिन् देशे समुत्थितः ॥ ४ ।
ईश्वर बोले - हे सुरेश्वरि! अब मैं वाराणसीमें स्थित अन्य आयतनका वर्णन करूँगा, जो देवदेवका रुचिर अभीष्ट स्थान है ॥ १ ॥
हे देवि! पूर्वकालमें अन्तरिक्षमें स्थित राक्षसोंके द्वारा चन्द्रशेखर शिवका वह लिङ्ग शीघ्रतापूर्वक लाया गया ॥ २ ॥
जब वे राक्षस इस स्थानमें आये, तब शिवजीने सोचा कि अब मेरे अविमुक्तमें मोक्ष सम्भव नहीं है, तो फिर यह कैसे होगा? जब वे देवेश प्रभु इस बातको सोच रहे थे, उसी समय उस स्थानमें कुक्कुटका शब्द
पृष्ठ 819
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १२ ] अविमुक्त तथा उसके समीपस्थ लिङ्गोंका
शब्दं श्रुत्वा तु तं देवि राक्षसास्त्रस्तचेतसः ।
लिङ्गमुत्सृज्य भीतास्ते प्रभातसमये गताः ॥
गतैस्तु राक्षसैर्देवि लिङ्गं तत्रैव संस्थितम् ।
स्थाने तु रुचिरे शुभ्रे देवदेवः स्वयं प्रभुः ॥
अविमुक्तस्तत्र मध्ये अविमुक्तं ततः स्मृतम् ॥
तदाविमुक् तु सुरैर्हरस्य नाम स्मृतं पुण्यतमाक्षराढ्यम् । मोक्षप्रद स्थावरजङ्गमानां ये प्राणिनः पञ्चतां यत्र याताः ॥
कुक्कुटाश्चापि देवेशि तस्मिन् स्थाने स्थिताः सदा ।
अद्यापि तत्र दृश्यन्ते पूज्यमानाः शुभार्थिभिः ॥
अविमुक्तं सदा लिङ्गं योऽत्र द्रक्ष्यति मानवः ।
न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥
देवस्य दक्षिणे भागे वापी तिष्ठति शोभना ।
तस्यास्तथोदकं पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥
पीतमात्रेण तेनैव उदकेन यशस्विनि ।
त्रीणि लिङ्गानि वर्धन्ते हृदये पुरुषस्य तु ॥
एतद्गुह्यं महादेवि न देयं यस्य कस्यचित् ।
दण्डपाणिस्तु तत्रस्थो रक्षते तज्जलं सदा ॥
पश्चिमं तीरमासाद्य देवदेवस्य शासनात् ।
पूर्वेण तारको देवो जलं रक्षति सर्वदा ॥
नन्दीशश्चोत्तरेणैव महाकालस्तु दक्षिणे ।
रक्षते तज्जलं नित्यं मद्भक्तानां तु मोहनम् ॥
विष्णुरुवाच
ममापि सा परा देवि तनुरापोमयी शुभा ।
अप्राप्या दुर्लभा देवि मानवैरकृतात्मभिः ॥
माहात्म्य - वर्णन ८१७ YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA YE होने लगा ॥ ३-४ ॥ ५ हे देवि! उस शब्दको सुनकर सन्तप्त मनवाले वे राक्षस डरकर लिङ्गको छोड़कर प्रभात वेलामें चले गये ॥ ५ ॥
६ हे देवि! राक्षसोंके चले जानेपर वह लिङ्ग वहींपर ७ स्थित हो गया । उस सुन्दर तथा शुभ्र स्थानमें स्वयं देवदेव प्रभु विराजमान हो गये । उसके मध्यमें वे अविमुक्तरूपमें स्थित हुए, इसलिये उसे अविमुक्त कहा गया है ॥ ६-७ ॥ अविमुक्तमें देवताओंके द्वारा शिवका Y363636363636363636 नाम पुण्यतम ८ अक्षरोंसे युक्त कहा गया है, स्थावर - जंगमोंमें जो प्राणी वहाँ पंचत्वको प्राप्त होते हैं, उनके लिये यह मोक्षप्रद है ॥ ८ ॥
९ हे देवेशि! उस स्थानमें कुक्कुट सदा रहते हैं, [ अपने ] कल्याणकी कामना करनेवाले लोगोंके द्वारा पूजित होते हुए वे [ कुक्कुट ] आज भी वहाँ देखे जाते १० हैं ॥ ९ ॥
जो मनुष्य यहाँ अविमुक्तलिङ्गका सदा दर्शन ११ करेगा, उसका पुनर्जन्म सौ करोड़ कल्पोंमें भी नहीं होगा ॥१० ॥
उस लिङ्गके दक्षिणभागमें एक सुन्दर [ ज्ञान - ] १२ वापी है, उसका जल पीनेसे पुनर्जन्म नहीं होता है ॥ ११ ॥
हे यशस्विनि! उस जलके पानमात्रसे ही पुरुषके १३ हृदयमें तीन लिङ्ग उत्पन्न होते हैं ॥१२ ॥
हे महादेवि! इस रहस्यको जिस किसीको भी नहीं बताना चाहिये । देवदेवकी आज्ञासे पश्चिम तटपर १४ आकर वहाँ विद्यमान दण्डपाणि उस जलकी सदा रक्षा करते हैं । पूर्वमें तारकदेव सदा जलकी रक्षा १५ करते हैं । उत्तरमें नन्दीश तथा दक्षिणमें महाकाल मेरे भक्तोंके लिये प्रिय उस जलकी नित्य रक्षा करते हैं॥१३–१५ ॥ विष्णु बोले – हे देवि! वह श्रेष्ठ तथा शुभ १६ । जलमयी मूर्ति मेरी ही है । हे देवि! वह दुर्लभ मूर्ति
पृष्ठ 820
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ परिशिष्ट ८१८ श्रीलिङ्गमहापुराण
यैस्तु तत्र जलं पीतं कृतार्थास्ते तु मानवाः ।
तेषां तु तारकं ज्ञानमुत्पत्स्यति न संशयः ॥ १७
वापीजले नरः स्नात्वा दृष्ट्वा वै दण्डनामकम् ।
अविमुक्तं ततो दृष्ट्वा कैवल्यं लभते क्षणात् ॥ १८
अविमुक्तस्य चाग्रे तु लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ।
प्रीतिकेश्वरनामानं प्रीतिं यच्छति शाश्वतीम् ॥ १ ९
अविमुक्तोत्तरेणैव लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ।
अविमुक्तं च तं देवि नाम्ना वै मोक्षकेश्वरम् ॥ २०
तेन दृष्टेन देवेशि ज्ञानवान् जायते नरः ।
तस्य चोत्तरतो देवि लिङ्गं चैव चतुर्मुखम् ॥ २१
वरुणेश्वरनामानं पापानां भयमोचनम् ।
पूर्वेण तस्य संलग्नं मुखलिङ्गं च तिष्ठति ॥ २२
सुवर्णाक्षेश्वरं नाम यज्ञानां फलदायकम् ।
तस्य चैवोत्तरे गौरी स्वयं तिष्ठति पुण्यदा ॥ २३
तस्यास्तु दर्शनाद्देव्याः सौभाग्यं जायते परम् ।
दक्षिणे तस्य देवस्य निकुम्भो नाम वै गणः ॥ २४ ।
तं दृष्ट्वा मानुषो देवि क्षेत्रवासं तु विन्दति ।
विनायकश्च तत्रैव पश्चिमेन यशस्विनि ॥ २५
तस्य दर्शनमात्रेण विघ्नैर्नैवाभिभूयते ।
निकुम्भस्य तु पूर्वेण लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ॥ २६
मुखङ्गिं तु तं देवि विजयाख्यं स्वयं प्रिये ।
दक्षिणेन तु तत्रैव शुक्रेश्वरमिति स्मृतम् ॥२७
मुखलिङ्गं तु तं भद्रे शुक्रेण स्थापितं पुरा ।
पूर्वामुखं तु तं भद्रे शिवलोकप्रदायकम् ॥ २८
तस्यैव चोत्तरे देवि मुखलिङ्गं च तिष्ठति ।
पश्चान्मुखं तु तं देवि देवयान्या तु स्थापितम् ॥ २ ९ ।
पापात्मा मनुष्योंके द्वारा अप्राप्य है ॥ १६ ॥
जिन्होंने उस जलका पान कर लिया, वे मनुष्य धन्य हैं और उनमें तारक ज्ञान उत्पन्न हो जाता है, इसमें | संशय नहीं है ॥ १७ ॥
उस वापीके जलमें स्नान करके दण्ड-पाणिका दर्शनकर और इसके बाद अविमुक्त [ लिङ्ग ] -का दर्शन करके मनुष्य क्षणभरमें कैवल्य प्राप्त करता है ॥ १८ ॥
अविमुक्तके आगे प्रीतिकेश्वर नामक पश्चिमाभिमुख लिङ्ग स्थित है, वह शाश्वत प्रीति प्रदान करता है । अविमुक्तके उत्तरमें ही एक पश्चिमाभिमुख लिङ्ग स्थित है, हे देवि! वह भी अविमुक्त है तथा मोक्षकेश्वर । नामसे प्रसिद्ध है ॥ १ ९ - २० ॥ हे देवेशि! उसके दर्शनसे मनुष्य ज्ञानी हो जाता है । हे देवि! उसके उत्तरमें पापियोंके भयका नाश करनेवाला वरुणेश्वर नामक चतुर्मुख लिङ्ग विद्यमान है ॥ २११/२ ॥ उसके पूर्वमें समीपमें ही यज्ञोंका फल प्रदान करनेवाला सुवर्णाक्षेश्वर नामक मुखलिङ्ग स्थित है । उसीके उत्तरमें पुण्यदायिनी स्वयं गौरी स्थित हैं, उन देवीके दर्शनसे परम सौभाग्य प्राप्त होता है॥२२-२३१ / २ ॥ उस [ सुवर्णाक्षेश्वर ] देवके दक्षिणमें निकुम्भ नामक गण विद्यमान है, हे देवि! उसका दर्शन करके मनुष्य क्षेत्रवास प्राप्त करता है । हे यशस्विनि! वहीँपर पश्चिममें विनायक स्थित हैं, उनके दर्शनमात्रसे मनुष्य विघ्नोंसे बाधित नहीं होता है॥२४-२५१ / २ ॥ निकुम्भके पूर्वमें एक पश्चिमाभिमुख लिङ्ग स्थित है, हे देवि! हे प्रिये! वह साक्षात् विजय नामक मुखलिङ्ग है । वहींपर दक्षिणमें शुक्रेश्वर नामक मुखलिङ्ग बताया गया है, हे भद्रे! शुक्राचार्यने उसे पूर्वकालमें । स्थापित किया था । हे भद्रे! वह पूर्वाभिमुख है तथा शिवलोक प्रदान करनेवाला है ॥ २६–२८ ॥ हे देवि! उसीके उत्तरमें पश्चिमकी ओर मुखवाला एक मुखलिङ्ग स्थित है, हे देवि! वह देवयानीके द्वारा स्थापित किया गया है ॥ २ ९ ॥