Tritiya Kand Pratham Khand satapathabrahman — पृष्ठ 481–490

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - ३-१ - मोतीलाल शास्त्री · पृष्ठ 481–490

पृष्ठ 481

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - ३-१ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 481 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीय काण्ड ( ०३ ) शतपथ ब्राह्मणं " प्रतिपन्थामपद्महि स्वस्तिगामनेहसम् । सोमपरन ब्राह्मणं येन विश्वाः परि द्विषो वृणक्ति विन्दते वसु ॥१५ ॥

" स्वस्तिगाम् ( शोभन गमनम् ) अनेहसम् - ( सुपरिष्कृतम् ) पंथाम्- प्रत्य-पद्महि ( प्रतिपद्येमहि ) येन ( मार्गेण गच्छन् पुरुषः ) विश्वाः द्विषः ( शत्रून् ) परि वृणक्ति । वसु ( घनं ) विन्दते ( लभते ) एतादृशं पन्थां प्रतिपद्महीतिभावः ” । जो सुमार्ग है, अर्थात् राजपथ है, सुपरिष्कृत है, ऐसे मार्ग में हो कर हम जा रहे हैं । जिस मार्ग से जाता हुआ मनुष्य सारे शत्रुनों को नष्ट कर खदेड़ देता है, एवं जिस मार्ग में हो कर जाने से मनुष्य दौलतमन्द बन जाता है, उसी रास्ते से हम जा रहे हैं । सोम ले जाना यज्ञ के रास्ते पर चलना है । यज्ञ वास्तव में अति सुमार्ग है । यज्ञ - मार्ग पर चलने वाले यजमान के सारे शत्रु नष्ट हो जाते हैं एवं यज्ञकर्ता यजमान बड़ा ही संपत्तिशाली हो जाता है । इसीलिए तो ' एष वस्विष्ट कामधुक ' यह कहा जाता है । वनस्वर्गवासी देवता यज्ञ किया करते थे । असुर और राक्षस यज्ञ के विरोधी थे । एक समय देवताओं ने यज्ञ - वितान किया परन्तु उन्हें भय हुआ कि कहीं राक्षस और प्रसुर हमारे यज्ञ में विघ्न न. डाल दें । इस असुराक्रमण से भयभीत हो कर जब वे स्वस्त्ययन नाम के ' प्रतिपन्थाम ' इस मन्त्र के मन्त्र - द्रष्टा हुए अर्थात् इस मन्त्रशक्ति का देवताओं को पता लगा, फिर क्या था, इसी मन्त्रशक्ति के बल से देवताओं ने यज्ञ - विध्वंस करने वाले असुरों का नाश कर इस मन्त्र - बल की अभयाच्छन्न छाया में यज्ञ को निर्विघ्न सम्पन्न कर लिया । इसी प्रकार आज यह यजमान भी इस यजु - मन्त्र से असुरों को मार कर निर्विघ्न स्थान में यज्ञ कर यज्ञफल - भोग करता है । अतएव सोम ले जाते समय ' प्रतिपन्याम् ' इत्यादि मन्त्र बोलता है— देवा ह वै यज्ञं तन्वानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य प्रसङ्गाद्विभयांचक्रुः । तऽए-तद्यजुः स्वस्त्ययनं ददृशुः । तएतेन यजुषा नाष्ट्रा रक्षांस्यपहत्येतस्य यजुषोऽभयेऽ-नाष्ट्रे निवाते स्वस्ति समाश्नुवत तथोऽएवैष एतेन यजुषा नाष्ट्रा रक्षांस्यपहृत्यै-तस्य यजुषोऽभयेऽनाष्ट्रे निवाते स्वस्ति समुश्नुते तस्मादाह - प्रति पन्थाम्-इत्यादि " ॥१६ ॥

याज्ञवल्क्य कहते हैं - – इस सोम को पूर्वोक्त प्रकार से मस्तक पर रख कर लाते हैं और फिर शकट में रख कर नियत स्थान पर ले जाते हैं । मस्तक पर ले जाना और फिर गाड़ी में रख कर ले जाना - इस सोम का आदान - प्रदान करना है । मस्तक पर ले जाता हुआ यजमान सोम का सत्कार करता है, उसकी प्रतिष्ठा बढ़ाता है— [ ४७१ ।

पृष्ठ 482

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - ३-१ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 482 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीय काण्ड ( ०३ ) शैतेपैयँ ब्राह्मणे सोमपणन ब्राह्मणै " तं वाऽइति ( पूर्वोक्त प्रकारेण शिरसा धृत्वा ) हरन्ति अनसा परिवहन्ति । महयन्त्येवैनमेतत् ( कर्मणा ) " । पहले मस्तक पर और बाद में अनुसर श्राज भो खेतिहर लोग याज्ञवल्क्य कहते हैं कि प्रारम्भ में भुवन - स्वर्ग -वासी देवताओं ने शकट पर सोम रखने की व्यवस्था चलाई थी । अतएव उसी मर्यादा के अन्न को खेत से मस्तक पर बाँध कर लाते हैं और फिर गाड़ी में रख कर ले जाते हैं-" तस्माच्छी

बीजं हरन्ति । श्रनसोदावहन्ति " ॥१७ ॥

जहाँ पर सोम खरीदा जाता है, वहाँ पर पानी रहता है । पानी के स्थान के पास ही सोम खरीदा जाता है-" प्रथाग्रेण राजानं विचिन्वन्ति तदुदकुम्भ उपनिहितो भवति " ( शत ० ३ | ३ | २ | ५ ) पानी के पास से ही किस लिए सोम खरीदा जाता है, इसका कारण बतलाते हैं । पानी रस-स्वरूप है । पानी रखने का यही कारण है कि सोम भी सरस ही होना चाहिए । सूखे सोम से रस नहीं निकलता । अतएव - अपामनो ( जल के किनारे से ) से यह यजमान सरस सोम को ही खरीदता है-" रसो वाऽश्रापः । सरसमेवैतत् क्रीणाति ॥१८ ॥

साथ ही, हिरण्य से जो सोम खरीदा जाता है, वह शुक्र सहित अर्थात् तेजोयुक्त सोम को खरीदा जाता है । क्योंकि वस्त्र दिया जाता है, अतः वस्त्र देता हुआ त्वचायुक्त सोम को ही खरीदता है एवं क्यों कि अजा दी जाती है, अतः तप के साथ सोम क्रीत होता है । गाय देने से सोम साशिर अर्थात् मलाईयुक्त या सारभागयुक्त हो जाता है । गाय - बैल का जोड़ा इसलिए दिया जाता है कि उससे प्रजनन - क्रिया में समर्थ मिथुन भावयुक्त सोम को ही खरीदता है । याज्ञवल्क्य कहते हैं कि इस प्रकार सोम को १० द्रव्यों से ' खरीदना चाहिए | पंक्ति छन्द दशाक्षरा होता है एवं सोम वैराज है । इसलिए उसे १० द्रव्यों से ही खरीदना चाहिए | ॥ इति सोमपरगनब्राह्मणं समाप्तम् ॥ ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयं ब्राह्मणं समाप्तम् ॥ -8-[ ४७२ ]

पृष्ठ 483

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - ३-१ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 483 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयाध्याये चतुर्थं ब्राह्मणम् ' सोमपय्र्याणहन ब्राह्मण ' [ मूल ] नीडे कृष्णाजिनमास्तृणाति । प्रदित्यास्त्वगसीति सोऽसावेव बन्धुरथैनमासादयत्यदित्यै सदऽश्रासीदेतीयं वै पृथिव्यदितिः सेयं प्रतिष्ठा तदस्यामेवैनमेतत्प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति तस्मादाहादित्यै सदऽश्रासीदेति ॥ १ ॥

अथैवमभिपद्य वाचयति । प्रस्तभ्नाद्द्द्यां वृषभोऽप्रन्तरिक्षमिति देवा ह वै यज्ञं तन्वानास्तेऽसुररक्षसेभ्य आसङ्गाद्विभयांच क्रुस्तऽएन मेतज्ज्यायांसमेव बधाच्चक्रुर्यदाहास्तस्नाद्द्द्यां वृषभोऽअन्तरिक्षमिति ॥२ ॥

अमिमीत वरिमाणं पृथिव्या इति । तदेनेने माँल्लोकानास्पृणोति तस्य हि न हन्ताऽस्ति न वधो येनेमे लोका आस्पृतास्तस्मादाहामिमीत वरिमाणं पृथिव्या इति ॥३ ॥

श्रासीदद्विश्वा भुवनानि सम्राडिति । तदेनेनेदं सर्वमास्पृणोति तस्य हि न हन्तास्ति न वधो येनेदं सर्वमास्पृतं तस्मादाहासीदद्विश्वा भुवनानि सनाडिति ॥४ ॥

विश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानीति । तदस्मा इवँ सर्वमनुवर्त्म करोति यदिदं किचन के चन प्रत्युद्यामिनं तस्मादाह विश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानीति ॥५ ॥

अथ सोमपर्याहनेन पर्यारणह्यति । नेदेनं नाष्ट्रा रक्षांसि प्रमृशानीति गर्भो वा एष भवति तिरऽइव वै गर्भास्तिर इवैतद्यत्पर्यारणद्धं तिर s इव वै देवा मनुष्येभ्यस्तिर इवैतद्यत्पर्यारणद्धं तस्माद्वै पर्यारणह्यति ॥ ६ ॥

स पर्यारणह्यति । वनेषु व्यन्तरिक्षं ततानेति वनेषु हीदमन्तरिक्षं विततं वृक्षाग्रेषु वाजमर्वत्सु पय उस्त्रियास्विति वीर्यं वै वाजाः पुमाँसौऽर्वन्तः पुंस्वेवैत-द्वीयं दधाति पय उस्त्रियास्विति पयो हीदमुस्त्रियासु हितं हृत्सु ऋतुं वरुणो [ ४७३ ]

पृष्ठ 484

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - ३-१ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 484 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीय काण्ड ( ०३ ) शेतपथ ब्राह्मण सोमपर्य्याणहन ब्राह्मण विश्वग्निमिति हृत्सु ह्ययं क्रतुर्मनोजवः प्रविष्टो विश्वग्निमिति विक्षु ह्ययं प्रजा-स्वग्निदिवि सूर्य्यम दधात्सोममद्राविति दिवि ह्यसौ सूर्यो हितः सोममद्रावित fifty हि सोमस्तस्मादाह दिवि सूर्यमदधात्सोममद्राविति ॥ ७ ॥

अथ यदि द्वे कृष्णाजिने भवतः । तयोरन्यतरत्प्रत्यानह्यति प्रतीनाह-भाजनं यद्युऽएकं भवति कृष्णाजिनग्रीवा एवावकृत्य प्रत्यानह्यति प्रतीनाहभाजन सूर्यस्य चक्षुरारोहाग्नेरक्ष्णः कनीनकम् । यत्रैतशेभिरीयसे भ्राजमानो विपश्चि-तेति सूर्यमेवैतत्पुरस्तात्करोति सूर्यः पुरस्तान्नाष्ट्रा रक्षांस्यपघ्नन्नेत्यथाभयेनाना-ष्ट्रेण परिवहन्ति ॥८ ॥

उद्धते प्रऽउग्ये फलके भवतः । तदन्तरेण तिष्ठन्त्सुब्रह्मण्यः प्राजति श्रेयान्वाऽएषोऽभ्यारोहाद्भवति को ह्येतमर्हत्यम्यारोढुं तस्मादन्तरेण तिष्ठन्त्रा-जति ॥९ ॥

पलाशशाखया प्राजति । यत्र वे गायत्री सोममच्छापतत्तदस्याऽअहर-न्त्याऽअपादस्ताभ्यायत्य पर्णं प्रचिच्छेद गायत्र्यै वा सोमस्य वा राज्ञस्तत्पतित्वा पर्णोऽभवत्तस्मात्पर्णो नाम तद्यदेवात्र सोमस्य व्यक्तं तदिहाप्यसदिति तस्मात्प-लाशशाखया प्राजति ॥ १० ॥

प्रथानड्वाहावाजति । तौ यदि कृष्णौ स्यातामन्यतरो वा कृष्णस्तत्र विद्याद्वषिष्यत्यैषमः पर्जन्यो वृष्टिमान्भविष्यतीत्येतदु विज्ञानम् ॥११ ॥

अथ युनक्ति । उस्रावेतं धूर्षाहावित्युत्रौ हि भवतो धूर्षाहाविति धूर्षाहौ हि भवतो युज्येथामनइति युज्येते ह्यनइत्यनार्ताविति तदवीरहरणावित्य-पापकृताविति तद्ब्रह्मचोदनाविति ब्रह्मचोदनौ हि भवतः स्वस्ति यजमानस्य गृहान्गच्छतमिति यथैनावन्तरा नाष्ट्रा रक्षांसि न हिंस्युरेवमेतदाह ॥ १२ ॥

अथ पश्चात्परिक्रम्य । अपालम्बमभिपद्याह सोमाय क्रीतायानुब्रूहीति सोमाय पर्युह्यमाणायेति वातो यतरथा कामयेत ॥१३ ॥

[ ४७४ ]

पृष्ठ 485

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - ३-१ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 485 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीय काण्ड ( श्र ० ३ ) शतपथ ब्राह्मण सोमपर्य्याणहन ब्राह्मण अथ वाचयति । भद्रो मेऽसि प्रच्यवस्व भुवस्पतऽइति भद्रो ह्यस्यैष भवति तस्मान्नान्यमाद्रियतेऽप्यस्य राजानः सभागा ऽआगच्छन्ति पूर्वो राज्ञोऽभि-वदति भद्रो हि भवति तस्मादाह भद्रो मेऽसीति प्रच्यवस्व भुवस्पतऽइति भुवनानां ह्येष पतिविश्वान्यभि धामानीत्यङ्गानि वं विश्वानि धामान्यङ्गान्येवैतदभ्याह मा त्वा परिपरिणो विदन्मा त्वा परिपन्थिनो विदन्मा त्वा वृका प्रघायवो विदनिति यथैनमन्तरा नाष्ट्रा रक्षांसि न विन्देयुरेवमेतदाह ॥१४ ॥

श्येनो भूत्वा परापतेति वय एवैनमेतद्भूतं प्रपातयति यद्वाऽउग्रं तन्ना-ष्ट्रा रक्षांसि नान्ववयन्त्येतद्वं वयसामोजिष्ठं बलिष्ठं यच्छ्ये नस्तमेवैतद्भूतं प्रपातयति यदाह श्येनो भूत्वा परापतेति ॥१५ ॥

अथ शरीरमेवान्ववहन्ति । यजमानस्य गृहान्गच्छ तत्रौ संस्कृतमिति नात्र तिरोहितमिवास्ति ॥ १६ ॥

अथ सुब्रह्मण्या माह्वयति । यथा येभ्यः पक्ष्यन्त्स्यात्तान्ब्रूयादित्य हे वः पक्तास्मीत्येवमेवैतद्देवेभ्यो यज्ञं निवेदयति सुब्रह्मण्यो ३ म् सुब्रह्मण्यो ३ मिति ब्रह्म हि देवान्प्रच्यावयति त्रिष्कृत्व आह त्रिवृद्धि यज्ञः ॥१७ ॥

इन्द्रागच्छेति । इन्द्रो वै यज्ञस्य देवता तस्मादाहेन्द्रागच्छेति हरिव आगच्छ मेधातिथेर्मेष वृषणश्वस्य मेने । गौरावस्कन्दिन्नहत्यायै जारेति तद्या-न्येवास्य चरणानि तैरेवैनमेतत्प्रमुमोदयिषति ॥।१८ ॥ कौशिक ब्राह्मण गौतम ब्रुवाणेति । शश्वद्वैतदारुणिनाऽधुनोपज्ञातं यद् गौतम ब्रुवाणेति स यदि कामयेत ब्रूयादेतद्यद्यु कामयेतापि नाद्रियेतेत्यहे सुत्या-मिति यावदहे सुत्या भवति ॥ १ ९ ॥ देवा ब्रह्माण आगच्छतेति । तद्देवांश्च ब्राह्मणांश्वा तर्ह्यत्रो भयैरर्थो भवति यद्देवैश्व ब्राह्मणैश्च ॥२० ॥

अथ प्रतिप्रस्थाता । अग्रेरण शालामग्नीषोमीयेरण पशुना प्रत्युपतिष्ठतेऽ-ग्नीषोम वा एतमन्तर्ज भऽआदधाते यो दीक्षत आग्नावैष्णवं ह्यवो दीक्षणीयं [ ४७५ ]

पृष्ठ 486

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - ३-१ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 486 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीय काण्ड ( ०३ ) शतपथे ब्राह्मण सोमपणहन ब्राह्मण हविर्भवति यो वै विष्णुः सोमः स हविर्वाऽएष देवानां भवति यो दीक्षते तदेनम-न्तर्जम्भप्रदधाते तत्पशुनाऽऽत्मानं निष्क्रीणीते ॥२१ ॥

तद्वैके । श्राहवनीयादुल्मुकमाहरन्त्ययमग्निरयं सोमस्ताभ्यां सहसद्द्भ्यां निष्केष्यामहइति वदन्तस्तदु तथा न कुर्याद्यत्र वाऽएतौ क्व च तत्सहैव ॥२२ ॥।

सवै द्विरूपो भवति । द्विदेवत्यो हि भवति देवतयोरसमदे कृष्णसारंगः स्यादित्याहुरेतद्धये नयो रूपतममिवेति यदि कृष्णसारङ्गं न विन्देदथोऽपि लोहितसारङ्गः स्यात् ॥२३ ॥

तस्मिन्वाचयति । नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षसे महो देवाय तर सपर्यत । दूरेदृशे देवजाताय केतवे दिवस्पुत्राय सूर्याय शंसतेति नम एवास्माऽएत-त्करोति मित्रधेयमेवैनेनैतत्कुरुते ॥२४ ॥

अथाध्वर्युरारोहणं विमुञ्चति । वरुणस्योत्तम्भनमसीत्युपस्तम्भनेनोपस्त-नाति वरुणस्य स्कम्भसर्जनी स्थ इति शम्येऽउद्वहति स यदाह वरुणस्य स्कम्भसर्जनी स्थ इति वरुण्यो ह्येष एतहि भवति यत्सोमः क्रीतः ॥ २५ ॥

अथ चत्वारो राजासन्दीमाददते । द्वौ वाऽअस्मै मानुषाय राज्ञ प्रददा-तेऽअथैतां चत्वारो योऽस्य सकृत्सर्वस्येष्टे ॥२६ ॥

प्रौदुम्बरी भवति । अन्नं वाऽऊर्गुदुम्बर ऊर्जोऽन्नाद्यस्यावरुद्धयं तस्मा-दौदुम्बरी भवति ॥ २७ ॥

नाभिदध्ना भवति । अत्र वाऽअन्नं प्रतितिष्ठत्यन्नं सोमस्तस्मान्नाभि-दध्ना भवत्यत्रोऽएव रेतस श्राशयो रेतः सोमस्तस्मादत्रदध्ना भवति ॥२८ ॥

तामभिमृशति । वरुणस्य ऋतसदन्यसीत्यथ कृष्णाजिनमास्तृणाति वरुणस्यऽऋतसदनमसीत्यथैनमासादयति वरुणस्य ऋतसदनमासीदेति स यदाह वरुणस्य ऋतसदनमासीदेति वरुण्यो ह्येष एर्ता भवति ॥ २ ९ ॥ [ ४७६ ]

पृष्ठ 487

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - ३-१ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 487 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीय काण्ड ( ०३ ) शतपथ ब्राह्मण सोमपणहून ब्राह्मण अथैनं शालां प्रपादयति । स प्रपादयन्वाचयति या ते धामानि हविषा यजन्ति ता ते विश्वा परिभूरस्तु यज्ञम् । गयस्फानः प्रतरणः सुवीरोऽवीरहा प्रचरा सोम दुर्यानिति गृहा वै दुर्या गृहान्नः शिवः शान्तोऽपापकृत्प्रचरेत्येवैतदाह ॥३० ॥

अत्र हैके । उदपात्रमुपनिनयन्ति यथा राज्ञश्रागतायोदकमाहरेदेवमेत-दिति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यान्मानुषं ह ते यज्ञे कुर्वन्ति व्यृद्धं वै तद्यज्ञस्य यन्मानुषं नेद्व्यृद्धं यज्ञे करवाणीति तस्मान्नोपनिनयेत् ॥३१ ॥

[ अनुवाद ] अध्वर्यु, गाय आदि दस द्रव्यों से क्रीत सोम को शकट में रखने से पूर्व शंकट के परितः प्रावृत मध्यप्रदेश में कृष्णमृगचर्म बिछाता है तथा ' अदित्यास्त्वगसि ', इस मन्त्र को पढ़ता है । तात्पर्य यह है कि वाक् जब पारमेष्ठ्य सोम को लाई थी तब इसी पृथिवी पर पार्थिव देवताओं के लिए लाई थी । पृथिवी कृष्णवर्णा है । इसीलिए इस से कृष्ण रश्मियाँ निकलती हैं । इसी पृथिवी पर सोम को रक्खा था । अतः प्रकृतियाग की तरह इस वैधयाग में यजमान भी कृष्णमृगचर्म पर ही सोम को रखता है । अदिति नाम पृथिबी का है । कृष्णमृगचर्म पृथिवी का ही चर्म है । इसीलिए मन्त्र में कृष्णमृगचर्म को अदिति अर्थात् पृथिवी की त्वचा कहा है । भगवान् याज्ञवल्क्य कहते हैं कि प्रथम काण्ड में अवहनन प्रकरण में ' इयं वै पृथिव्य-दितिस्तस्या अस्यै त्वग् यदिदमस्यामधि किञ्च । तस्मादाहादित्यास्त्वगसि । ' यह जो ब्राह्मण भाग है वह इसी का समानार्थक है । तदन्तर ' अदित्यै सदआसीद ' ' इस मन्त्र का उच्चारण करता हुआ उस सोम को कृष्णमृगचर्म पर रख देता है । कृष्णमृग पृथिवी की त्वचा होने से पृथिवी - रूप है । अत: कृष्णमृगचर्म पर सोम को रखता हुआ वह उसे पृथिवी - रूप प्रतिष्ठा पर प्रतिष्ठित करता है । प्रकृति में भी पारमेष्ठ्य सोम को पृथिवी पर ही प्रतिष्ठित किये जाने से उसी की नकल पर सोमवल्ली को यजमान भी पृथिवी पर ही प्रतिष्ठित करता है ॥१ ॥

इसके बाद अध्वर्यु इस सोम का स्पर्श करके यजमान से—

' अस्तभ्नाद् द्यां वृषभोऽन्तरिक्षममिमीत वरिमाणं पृथिव्याः ।

प्रसीदद् विश्वा भुवनानि सम्राट् विश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानि ॥ इति ॥

इस मन्त्र का उच्चारण करवाता है । ' अर्थात् जल बरसाने वाले अथवा सर्व देवों में श्रेष्ठ सोम ने ऊपर ( ऊर्ध्व स्थान में ) द्युलोक का स्तम्भन किया तथा अन्तरिक्षलोक का १ ' कृष्णाजिनमास्तृरणात्यदित्यास्त्वगिति ' ( का ० श्र ० सू ० ७।२२६ ) २ ' तस्थिन् सोमं निदधात्यदित्य सद इति ' ( का ० श्री ० सू ० ७।२३० ) ३ ' प्रस्तनाद्द्यामिति सोममालभ्य वाचयति ' ( का ० श्री ० सू ० ७।२३१ ) [ ४७७ ]

पृष्ठ 488

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - ३-१ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 488 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीय काण्ड ( ०३ ) शतपथ ब्राह्मण सोमपर्य्याणहून ब्राह्मण स्तम्भन किया है । पृथिवी के परिमाण महत्त्व को अर्थात् पृथिवी इतनी बड़ी है इसको भी सोम ने नाप रखा है । सम्यक् प्रकाशमान अतएव सम्राट् इस सोम ने सारे भुवनों को व्याप्त कर रक्खा है । ये सारे भुवन पापनिवारक सोम के व्रत ( नियम ) का पालन करने वाले हैं । सारा विश्व सोम की आज्ञा में चलता है । उपर्युक्त मन्त्र की व्याख्या करते हुए याज्ञवल्क्य कहते हैं कि प्राचीन काल में देवता यज्ञ का वितान करते हुए असुरों व राक्षसों के आक्रमण से भयभीत हुए । उन्होंने अपनी सुरक्षा तथा असुरकृत उद्वेग के परिहार के लिए इस सोम को श्रेष्ठ बना दिया । तीनों लोकों में इसे वितत कर दिया । इसी तथ्य का प्रतिपादन मन्त्र के ' अस्तम्नाद्द्द्यां वृषभोऽन्तरिक्षम् ' इस मंत्र - भाग में किया गया है ॥२ ॥

तीसरी कण्डिका में मन्त्र के ' अमिमीत वरिमाणं पृथिव्या: ' इस अंश की व्याख्या की गयी है । पृथिवी का नाप करने वाले इस सोम ने तीनों लोकों को व्याप्त कर बलवान् बना रखा है । अत: इस सोम को न तो मारने वाला है, न इस का वध होता है क्यों कि यह अमृतरूप है और त्रिलोकी का अधिष्ठाता है ॥३ ॥

चतुर्थ कण्डिका में मन्त्र के ' आसीदद् विश्वा भुवनानि सम्राट् ' इस भाग की व्याख्या है । अर्थात् यह सोम तीनों लोकों का सम्राट् बन कर बैठा हुआ है । अतः इस सोम का न कोई मारने वाला है और अमृत रूप होने से इसका वध भी संभव नहीं है ॥ ४ ॥

पाँचवी कण्डिका में मन्त्र के ' विश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानि ' इस भाग की व्याख्या है । अर्थात् इस मन्त्र भाग को कहता हुआ वह सारे विश्व को अनुवर्त ( अनुगामी या अनुकूल ) बनाता है । और किसी को भी मुकाबला करने वाला नहीं बनाता ॥ ५ ॥

तदनन्तर सोमपर्याहन वस्त्र को शकट के चारों ओर इसलिए वेष्टित करते हैं कि वायु रहने वाले कीटाणु जिन्हें नाष्ट्रा कहते हैं वे इस सोम को दूषित न कर डालें तथा शकट के चलने से जो धूलि उड़ेगी वह सोम को दूषित न कर डाले । दूसरी बात यह है कि यह सोम गर्भ - रूप है क्यों कि इस सोम की अग्नि में आहुति होने पर ही दिव्यात्मा उत्पन्न होगा । अतः आज इस शकट में रक्खा हुआ सोम गर्भ - रूप है । गर्भ मनुष्यों की दृष्टि से प्रच्छन्न रहता है । अतः आज दिव्यात्मा के गर्भ - रूप इस सोम को तिरोहित रखने के लिए सोमपर्याणहन वस्त्र से वेष्टित किया जाता है । तीसरी बात यह है कि यह सोमवल्ली सोम होने से देवतारूप है । देवता मनुष्यों से तिरोहित रहते हैं । अतः इस सोमवल्ली का सोम-पर्याह्न वस्त्र से चौतरफ वेष्टन किया जाता है || ६ || इसके पश्चात् अध्वर्यु निम्नलिखित मन्त्र बोलता हुआ उस सोम को चारों ओर से ढक देता है | मन्त्र यह है: -[ ४७८ ]

पृष्ठ 489

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - ३-१ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 489 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीय काण्ड ( अ ० ३ ) शतपथ ब्राह्मण सोमपर्थ्यान ब्राह्मण

' वनेषु व्यन्तरिक्षं ततान वाजमर्वत्सु पय उस्त्रियासु ।

हृत्सु क्रतुं वरुण अप्स्वग्नि दिवि सूर्यमदधात्सोममद्रौ ' । इति ॥

( ऋग्वेद मं ० ५६५।२ ) अर्थात् इस वरुण ( आपोमय ) सोम ने वृक्षों में अन्तरिक्ष को वितत कर रखा है । क्यों कि वृक्ष - मूल में घनीभूत रस जब वृक्ष के फैलने पर वृक्षात्रों में आते हैं तो उन रसों के बीच में अन्तरिक्ष ( आकाश ) हो जाता है । पुरुषों में वाज ( वीर्य व उत्साह ) को उत्पन्न किया है । इसीलिए बलवान् उत्साही पुरुष के लिए - यह पानीदार है, ऐसा कहा जाता है । और गायों में दूध को, हृदयों में क्रतुं ( संकल्प ) को, प्रजाओं में अर्थात् यावत् चेतन पदार्थों में अग्नि को, द्युलोक में सूर्य - पिण्ड को तथा पर्वतों में सोम को स्थापित किया है । मन्त्र में अर्वत् शब्द का अर्थ पुरुष तथा वाज शब्द का अर्थ वीर्य है । द्युलोक में सूर्य पिण्ड की स्थिति वरुणरूप सोम के कारण ही है । सोम की आहुति यदि सूर्याग्नि में न हो तो सूर्य्य उच्छिन्न हो जाए । इसीलिए ' सूर्यो वा अग्निहोत्रम् ' इस श्रुति ने सूर्य्य को अग्निहोत्र बतलाया है अर्थात् सूर्य्याग्नि में पारमेष्ठ्य सोम की आहुति निरन्तर होती रहती है, उसी से सूर्य्य रहती है । सोमवल्ली पर्वतों में ही होती है इस अभिप्राय से ' अदधात्सोममद्रो ' कहा है । प्राकृतिक सोम पर्वतों में चुना करता है और वही सोमवल्ली बनता है ॥७ ॥

दीक्षा प्रकरण में बतलाया गया है कि कृष्णमृगचर्म दो या एक होता है । यदि दो कृष्णमृगचर्म हों तो उनमें एक को सोम के नीचे बिछा देते हैं तथा दूसरे को प्रतीनाहभाजन बना कर प्रत्यानहन कर देते हैं । शकट के अग्रभाग में तथा शकट के जिस भाग में गाड़ीवान बैठता है उसके पास एक बाँस का स्तम्भ रहता है जिसे प्रतीनाह कहते हैं । उसी पर कृष्ण-मृगचर्म को लपेट देना चाहिए तथा दूसरे मृगचर्म को ध्वजा के काम में लेना चाहिए । यदि एक ही कृष्णमृगचर्म हो तो उसकी ग्रीवा को काट कर प्रतीनाहस्थान में उसी का प्रत्यानहन कर देना चाहिए । प्रत्यानहन के समय निम्न मन्त्र का उच्चारण करना चाहिए-' सूर्य्यस्य चक्षुरारोहाग्ने रक्ष्णः कनीनकम् । यत्रैतशेभिरीय से - भ्राजमानो विपश्चिता ' ॥ इति ॥ कृष्णाजिन! तुम सूर्य के चक्षु हो और अग्नि अर्थात् वैश्वानर पुरुष के पर्याय मनुष्य की आँख की कनीनिका हो । सूर्य्यं पृथिवी से ऊपर रहता है तथा मनुष्य के आँख की कनीनिका भी मस्तक भाग में ऊपर रहती है । अतः ग्राप भी शकट के ऊपरी भाग- ध्वज-प्रदेश में आरोहण कीजिए । इसी अभिप्राय से ' सूर्य्यस्य चक्षुरारोह, अग्नेरक्ष्णः कनीनकमा-रोह ' कहा है । जिस पर आरूढ होने पर अश्वों के द्वारा मेधावी सोम के साथ दीप्यमान होते हुए जाते हो । भगवान् याज्ञवल्क्य कहते हैं कि मन्त्र में ' सूर्य्यस्य चक्षु: ' इस कथन से सूर्य्य को सोम के आगे करता है । अर्थात् सूर्य्य सोमविनाशक असुर राक्षसों का नाश करता [ ४७६ ]

पृष्ठ 490

शतपथ ब्राह्मणम् भाष्य - ३-१ - मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 490 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीय काण्ड ( ०३ ) शतपथ ब्राह्मण सोमपर्थ्याएन ब्राह्मण हुआ जाता है । अतः अभयप्रद तथा जीवों से रहित निरापद मार्ग से सोम को शकट पर ले जाते हैं || ८ || शकट के अग्रभाग में दो लम्बी लकड़ियाँ लगी रहती हैं । जब बैलों को गाड़ी से खोल दिया जाता है तब उन्हीं लकड़ियों के सहारे गाड़ी खड़ी रहती है, नीचे नहीं गिर पाती । वे लकड़ियाँ कस्तम्भी कहलाती हैं । ये दोनों लकड़ियाँ शकट के जिस अग्रभाग से बँधी रहती हैं उसे प्रऽउग्य कहते हैं । अर्थात् जब कस्तम्भीरूप दोनों लकड़ियों को हटा दिया जाता है तो गाड़ी का अग्रभाग जमीन पर टिक जाता है जो कि ऊपर से चौड़ा तथा मुखाग्र पर पलंग के पाये के समान होता है । उसे प्रऽउग्य कहते हैं । जिनके नीचे दोनों बैल जुतते हैं वे ही फलक कहलाते हैं । जूड़े को ही फलक कहते हैं । जहाँ सोम रक्खा रहता है उसके अग्रभाग में एक बाँस होता है जिसे ध्वजा भी कहा जाता है और प्रतीनाह भी कहते हैं । जब बैल गाड़ी में जोत दिये जाते हैं तो प्रऽउग्य सम्बन्धी फलक ऊँचे हो जाते हैं और वे चिबुक तक ऊपर आ जाते हैं । इसी अभिप्राय से कहा है ' उद्धते प्रउग्ये फलके भवतः ' इति । गाड़ी चलाने वाला उन दोनों फलकों के बीच बैठ कर गाड़ी को हाँकता है । अर्थात् सामान्यरूप से गाड़ी चलाने वाला जिस स्थान से गाड़ी चलाया करता है उस स्थान पर बैठ कर गाड़ीवान सोम को ले जाते समय गाड़ी नहीं चलाता । अपितु सोम शकट के जिस प्रदेश में रखा हुआ है उस से दूर दोनों फलकों के बीच बैठ कर गाड़ी चलाता है । क्योंकि जो गाड़ी पर या अन्य सवारी पर चढ़ता है वह भूमि पर स्थित मनुष्यों की अपेक्षा श्रेष्ठ रहता है अतः आज यह सोम भी शकट पर सवार होने से श्रेष्ठ है । तब इसके बराबर स्थान पर गाड़ीवान कैसे बैठ सकता है? अतः गाड़ीवान सोम रखने के स्थान से दूर दोनों फलकों के बीच के स्थान पर बैठ कर ही गाड़ी को हाँकता है ॥ ६ ॥

वह सुब्रह्मण्य ( गाड़ीवान ) पलाशशाखा से ही बैलों को हाँकता है । इसका कारण बतलाते हुए याज्ञवल्क्य कहते हैं कि जब सोम लाती हुइ सुपर्ण या श्येनरूप गायत्री का नीचे के प्रदेश में पक्ष ( पाँख ) गिर गया अर्थात् सोम का ही कुछ हिस्सा नीचे गिर गया, वही तो गायत्री का पंख या सोम का हिस्सा जो नीचे गिरा, पतित होने से पर्ण अथवा पलाश कह-लाया - ' गायत्र्यै वा सोमस्य वा राज्ञस्तत् पतित्वा पर्णोऽभवत्तस्मात् पर्णो नाम ' इति । अत: सोम का जो भाग नीचे गिर गया वह भी हमारे यज्ञ में आ जाय और इस तरह सर्वात्मना सोम का ग्रहरण हो जाय । इसीलिए पलाश की शाखा से बैलों को हाँका जाता है ॥१० ॥

जब बैलों को गाड़ी में जोता जाता है उस समय यदि दोनों बैलों में काली झांई आ जाए तो समझ लो कि वर्षा बहुत होगी । यदि एक बैल में ही काली झांई हो तो भी वर्षा होगी, यही विज्ञान है । ग्रंथकार पं ० मोतीलालजी ने श्रद्धेय गुरुवर प्रभाजी के अनुसार इसकी व्याख्या की है कि यदि बैलों को जोतते समय उनमें काली परछाईं प्रतीत [ ४५० ]