वेदार्थ पारिजात - १ स्वामी करपात्री — पृष्ठ 11–20
वेदार्थ पारिजात - १ स्वामी करपात्री · पृष्ठ 11–20
पृष्ठ 11
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ७ ) लिखन्तश्च वर्तन्ते । एतेषां मते निश्चितः सिद्धान्तः कश्चिन्नास्त्येव । निःसङ्कोचं वदन्ति लिखति च ब्राह्मणभागो न वेद:, तथापि शतपथब्राह्मणस्य केनचिदंशेन प्रामाण्यमंशान्तरेण चात्रामाण्यमिति । स्वकल्पितस्य पथ यदेव विरोध-माचरति तच्चाप्रमाणम् । संहितागतमन्त्रा एवं विकाः ते च यज्ञसम्बन्धिन एवेति नास्ति निर्वन्धः, लौकिकान् सामाजिकांश्च विषयान् प्रतिपादयन्तो मन्त्रास्तेषु विषयेषु लोकान् प्रवर्तयितुं समर्था भवन्तीति । देवताविषये महानेव विवादः, परमेश्वरविपये महती चर्चा तेरुपस्थाप्यते । शब्दार्थनिर्णये स्वस्मं यद्रोचते तदेव प्रमाणम् । चोरास्तु विडाल-पादा गृहेषु प्रविश्य चौर्यकर्म कुर्वन्ति, इमे वाक्रमणकारिणो घूर्ता इव प्रत्यक्षं सालोके जगति वेदभवनं प्रविश्य मातुः श्रुतेः केशान् स्पृशन्ति । धर्मतस्वविमर्शायैव प्रवृत्तं मीमासाशास्त्रं त्वेतेषां यत्किश्चित् । जैमिनिशवरभट्टपादप्रभृतया मनीषिण एतेषामगणनीया एव । पूर्वापरसन्दर्भसमवलोकन इस अन्धा एव । इमां दुःस्थिति समवेक्ष्य कृपालवः श्रीकरपात्रस्वामित्ररणास्तत्र तत्रैतन्मतावलम्बिनः, तेषु तेषु शास्त्रेषु लब्धप्रतिष्ठान विदुषश्च सादरमाहृय विचारगोष्ठी: समायोज्य नेकवारं वादांश्च प्रवर्तयामासुः । प्रत्यक्ष महमन्वभवं क्वचित्सभायां निग्रहस्थानमापन्ना इमे प्रस्तरखण्डान् बबर्षुः । मातुः केशानां लुञ्छने प्रवृत्तिमतामेतेषां प्रस्तरखण्डवर्षणं किमसाध्यम्? अथवा युक्तिन्तर्क - प्रमाणविहीनानामेष काऽन्य उपाय: स्यादृते प्रस्तरखण्डवर्षणात्? इमां स्थिति पर्यवेक्ष्य स्वामिचरणा दयानन्देन लिखित वेदभाष्याभासम् ऋग्भाष्योपक्रमणिकाम् अन्येश्व तम्मतावलम्बिभिजिज्ञासु-प्रभृतिभिश्च लिखितान् ग्रन्थाभासांश्चालाड्य, चिरन्तनरास्तिकदार्शनिकः प्रवर्तितान् ग्रन्थानाश्रित्य नाम्ना ' वेदार्थ-पारिजातम् ' वेदभाष्यं प्राणेषुः । न केवलं भाष्यमेव विषयाणामनुशीलनाय तदुपद्धात बृहदाकारेण निर्मितवन्तः यस्यायं प्रयमो भागः । द्वितीय भागश्चाचिरादेव प्रकाशमेष्यति । अस्मि महत्युपोद्घातग्रन्थे ' मानाधीना मेयसिद्धि: ' इत्युपदिष्टदिशा प्रथमं प्रमाणानि दार्शनिकों दृष्टि-मवलम्ब्य सविशेषमनुशीलितानि । अत्र वौद्धानां पक्षं समुद्धत्य विचारः प्रवर्तितः । शब्दप्रमाणविषय आस्तिकानां नास्तिकानां च या या विप्रतिपत्तयः ता निष्पक्षपातया दशा विवेचिताः । प्रमाणानां प्रामाण्ये यः कलहो दार्शनिकानां स विशेषरूपेण परिशीलितः । अस्मिन्नेव प्रसङ्गे वेदस्य स्वरूपं तदपौरुषेयत्वं तत्प्रामाण्यं च कीदृशमिति विस्तरेण निरूप्य दयानन्दमतं सप्रमाणं सुपरीक्षितम । ब्राह्मणभागानां सत्यपि संहिताव्याख्यानरूपत्वे यथा तदपौरुषेयत्वं प्रसिद्धयति, तथा मनोहरः पन्थाः प्रदर्शितः । eeraafaarti ante वाक्यार्थनिश्चयः कथं प्रसिद्धयति? कस्तत्र प्रकारः? कानि च तत्र प्रमाणानि? तत्र दयानन्दः किमभिति? तस्य किं समाधानम्? तदनुयायिनः किं लिखन्ति? तदुत्तरं किम्? इत्यादयो विषया विशदरूपेण विवचिता: । एतेषु विषयेषु तत्र तत्र दार्शनिक सूत्रकारः स्मृतिकारेश्च यदुक्तं तत्प्रमाणीकृत्य विषया विवेचिता: । हिसिधातोलभतिधातोश्च कोऽर्थः? तत्र प्रवृत्तिनिमित्तं किम्? ' न हिंस्यात् ' इति निषेधशास्त्रस्य कुत्र प्रवृत्ति:? तदर्थमुत्सर्गापवादस्वरूपपरीक्षणम्, अत्र मीमांसकानां वेदाखिनां च मतप्रदर्शनम्, देवतास्वरूपे समाजिनां यो भ्रमस्तदपसारण प्रमाणस्तश्च सुष्ठु कृतम् । एवमादयो बहवो विषयः श्रीचरणैरत्रोपनिबद्धाः । परिणते वयसि परिश्रमस्यैतादृशस्य वहने तेषां किमुद्देश्यम? लोककल्याणायैवैतान् परितः । अन्यथा कालान्तरे सनातनधर्मस्य तन्मूलभूतवेदस्य च स्वरूपमिदमेव यत्समाजिभिरुत्रीतमित्यस्मादपत्यानि जानीयुः । यद्यपि सत्यस्य विधानं केनापि कर्तुं न शक्यम्, तथापि कदाचनासत्येऽपि मानवाः समाकृष्टा भवेयुः तनिरोधाय स्वामि-चरणानां परिश्रमः सफलः स्यादिति । यान्त्रिकयुगेऽस्मिन् प्रायः कोऽपि धर्मेऽभिरतो न दृश्येत, किन्तु काल एतादृ एव स्यादिति न निर्द्धारयितुं शक्यते । परिभ्रम्यमाणे काल के पुनरपि विस्तार धर्मस्य संस्कृतेश्च समागमः सम्भाव्यत एव । किन्तु लोकशास्त्रवचनाय समाजिनां मना रोदं जनयत्येव । सत्यमेवेमे पक्यतोहराः । कथमन्यथा कात्यायन्यपस्तम्बाण्वलायनादिभिचिरचितेषु कल्पेषु सूत्रेषु च विद्यमानेषु नूतनान् मन्त्रान् विरचय्य तद्विनियोगाय कर्माणि प्रवर्तयामासुरिति ब्रूयुः, कूष्माण्डचोराः कूष्माण्डमिव प्रभूतं वैदिकसाहित्य कथमिव प्रच्छादयेयुः । इमे बराका आचक्षते - तैत्तिरीयशाखा न वेदः कैश्चन कल्पितेति । रामायणकालात् पूर्वमेव कर्तत्तिरीयादिशाखाध्यायिन सम्मिति महर्षिवाल्मो केरादिकवेर्वच नादवगच्छामः । आपस्तम्बादयो महर्षयो मिथ्यावादिनः ब्रह्मदत्तादयः
पृष्ठ 12
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ८ ) सत्यवाचः । ये कर्मसु प्रथममपि पदार्थमाचमनं न जानन्ति ते हि नाम सत्यवादिन इति किमितोऽपि विस्मयजनकं भवेत् । अधुना भारते यजुर्वेदस्य तैत्तिरीयशाखाया अध्ययनाध्यापनपारम्पर्येण यावद् यथा च रक्षणं भवति, तावत् तथा नान्यशाखायाः परिदृश्यते । विशतितमेऽस्मिन् शतके परिलुप्यमानमध्ययनाध्यापनपारम्पर्यं वेदानां प्रत्यक्षमेव वयमनुभवामः । अध्ययनं च शाखाया एव भवति न वेदस्य, ' स्वाध्यायोऽध्येतव्यः ' इति विधेः । कर्मानुष्ठाने स्ववेदीयस्वशाखाया एवावश्यकता भवति, न तु स्ववेदीयशाखान्तरस्य । वेदान्तरीयशाखायाः कामं स्यात् प्रयोजनम्, किन्तु स्ववेदीयां. शाखामधीत्य वेदान्तरीयशाखाध्ययनमित्यस्ति नियमः । ये च स्वस्वसूत्रं गोत्रं प्रवरं च यथायथं न जानन्ति ते नूनं ब्रूयुः - चतस्रः संहिता एव वेदपदाभिधेया इति । तत्र तत्र शिष्टाः कर्मकाण्डिनः स्वसूत्रगोत्रप्रवरानभिवादनावसर एवं स्मरन्ति ' अभिवादये भार्गवच्यावनानवानौर्वजामदग्न्यपश्चार्षेय वरान्वितः श्रीवत्सगोत्र आपस्तम्बसूत्रो यजुर्वेदान्त-तैत्तिरीय शाखाध्यायी श्रीकृष्णशर्माऽहमस्मि भोः ' इति । अत्रेव वोधायनसूत्र इति सामवेदिनो भारद्वाजगोत्रो ब्राह्यायणसूत्रः सामवेदान्तर्गतकौथुमशाखाध्यायीति, ऋग्वेदिनः शाकलशाखाध्यायी इति च स्वस्वशाखाभेदं परम्पराप्राप्तं स्मरन्ति । चतस्रः संहिता एव वेदास्तर्हि पूर्वोक्तस्मरणस्य का गति:? न केवलमिदमेव, स्वस्वशाखागतानि वाक्यानि पदानि वर्णान् तत्स्वरान् तद्गतदेवताकरणस्थानकालमात्रादींश्च विशेषतः परिपालयन्तोऽधुनापि दृश्यन्ते वैदिकाः । तथाहि--' अग्नि ' इति पदस्य रक्षणप्रकारः -- वैदिका वेदाध्यापका अध्यापनात् पूर्वं शुद्धवर्ण स्वरवर्ण - मात्रावर्ग-अङ्गवर्ण - वर्णसारक्रमैः पञ्चविधैः क्रमः प्रतिपदं सरक्षन्ति । तत्र ' अग्निः ' इति पदस्य तान् प्रदर्शयाम: - ( १ ) अकार-कार द्वित्व तृतीययमनकारेकारविसर्जनीया इति शुद्धवर्णक्रमः । ( २ ) अनुदात्ताकारणका रद्वित्व- तृतीययमनका रो-दात्तेकारविसर्जनीया इति स्वरवर्णक्रमः । ( ३ ) एकमात्र कानुदात्ताकारार्धमात्रिक विराम - द्वयणुमात्रिकगकार-द्वित्वाणुमात्रिकतृतीययमार्धमा त्रिकनका रेकमात्रिकोदात्तेकाराणुमात्रिक विरामार्धमा त्रिकविसर्जनीयद्विमात्रिक विरामाइि मात्रावर्णक्रमः । ( ४ ) एकमात्र कानुदात्ताकारार्धमात्रिक विराम- द्वद्यणुमात्रिकपूर्वाङ्गभूतगकारद्वित्वाणुमात्रिकपूर्वाङ्गभूत-तृतीययमार्धमात्रिकपराङ्गभूतनका रंकमा त्रिकोदात्तेकाराणुमात्रिकुविरामार्धं मात्रिकपूर्वाङ्गभूत विसर्जनीयद्विमात्रिकविरामा इत्यङ्गवर्णक्रमः । ( ५ ) पञ्चमो वर्णसारक्रम इत्युच्यते । स चेत्थम् संवृतकण्ठोत्थितसंवाराख्य बाह्यप्रयत्नसहितनादध्वनि-जनितनात्युपसंहृतहनुस्थानतथाविधोष्ठकरण संवृतप्रयत्नकमात्रिका ग्निदेवताकक्षत्रिय जाति तमोगुण सहितकनिष्ठिकागु-ल्यधोरेखाभ्यासयोग्य शरी रहा संघितगल बिल विनिस्सृत मृदुध्वनिक- वृषभ रुततुल्य ऋषभस्व रहेतुभूतहृदय स्थानोत्पन्न ह्रस्वा-नुदात्तस्वरगुणकवायुदेवताकब्राह्मणजातिकाकारार्धमात्रिक विरामसंवृत कण्ठोत्थित संवादघोषाल्पप्राणाखयवाह्मपत्नसहि तनादव्यनिजनितनु मूलस्थानजिह्वामूलक रणस्पृष्टप्रयत्नद्व्यणु मात्रिकपूर्वाङ्गभूतभूमिदेवताकक्ष त्रिप्रजातिकगका रवि-तादृशध्वनिजनितसंवृतनासिक हनुमूलस्थानजिह्वामूलक रणस्पृष्टप्रयत्नाणुमात्रिकपूर्वाङ्गभूततृतीययमसंवृतकण्ठोत्थितसं-वारघोषाल्पप्राणाख्य बाह्यप्रयत्नसहितनादध्वनिजनितविवृतनासिकोत्तरदन्तमूलाधोभागस्यानजिह्वाग्रकरणस्पृष्टप्रयत्ना-मात्रिकपराङ्गभूतसूर्य देवता कवेश्यजातिकन का रसं वृतकण्ठोत्थितसंवा राख्यवाह्यप्रयत्नसहितनादध्वनिजनिततालुस्थाना-त्युपसंहृतकण्ठोष्ठसहित जिह्वा मध्यकरणविवृतप्रयत्नक मात्रिकभूमिदेवताकब्राह्मणजातिसत्त्वगुणसहिततर्जभ्यङ्गुलिमध्य-रेखान्यास योग्य शरीरायामश्लक्ष्णीकृतगलबिल विनिस्सृतपरुषध्वनिकाजारुततुल्यगान्धारस्व रहेतुभूतमूर्व स्थानोत्पन्नोदात्त-स्वरगुणकाग्निदेवताकब्राह्मण जाति के काराणुमात्रिक विरामविवृतकण्ठोत्थित विवारा घोष महाप्राणाख्यवाह्यप्रयत्न विशिष्ट-' श्वानजनितकण्ठोपरिभागस्थानतदधोभागकरणविवृत प्रयत्नार्थमात्रिकपूर्वाङ्गभूतसूर्य देवताकशुद्र जातिक विसर्जनीय-हिमात्रिकविरामा इति वर्णसारक्रमः । ' अग्नि ' इति पदस्येयं स्थितिः । प्रतिपदमेवं वैदिकानां रक्षणप्रकारः । अस्य सर्वस्य नियमा मत्सम्पादिते व्यासशिक्षाग्रन्थे स्पष्टमुल्लिखिताः । अधुनापि जीवन्ति कतिपये वैदिकाः पूर्वोक्तप्रकारेण वेदसंरक्षकाः । एवं स्थितौ सत्यामाधुनिक द्राग् ब्रवोति तैतिरीयशाखा न वेद इति । सर्वविधस्याप्येतावृशप्रलापस्य यथायथमुत्तरं संप्रमार्ण श्रीचरणानां ग्रन्थ एव विस्तरेण दत्तं वर्तते ।
पृष्ठ 13
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ९ ) अस्य ग्रन्थस्य सावधानेन मनसाध्ययन मावश्यकम् । वेदविषये परैः क्रियमाणानां शङ्कानां यथायथ-मुत्तराणि दत्तानि विद्यन्ते । अनुसन्धातॄणां महत उपकाराय ग्रन्थोऽयं स्यादिति विश्वसिमि । संस्कृते परिचयरहितानां लाभावस्य ग्रन्थस्य हिन्दीभाषानुवादोऽपि विद्वद्भिः कृतः प्रकाशित: । अयं च भूमिकायाः प्रथमो भागः । अस्य द्वितीयभागे विदेशीयानां कृते विषयाववोत्राय स्वामिचरणनिबद्धस्योपोद्घातस्याङ्गलभाषया संग्रहोऽपि प्रकाशयिष्यते । अस्य यस्य पाण्डुलिपिसम्पादने तत्तद्वाक्यानामाकरस्थलान्यन्विष्य लेखने मुद्रणालयसम्बनि संशोधनकार्ये हिन्दीभाषानुवादकार्ये च प ० श्रीमार्कण्डेयशास्त्रिभिः प ० श्रीब्रजवल्लभद्विवेदिभिः, श्रीगजानन-मुलगाँवकरशास्त्रिभिश्च यः परिश्रमः कृतः सोऽनिर्वर्णनीयः । येषां च कृतेऽद्यत्वे साक्षाद् वेदपुरुष इति प्रयोगो नातिशायी ते वैदिकशिरोमणयो रामनाथ मिश्र महोदयाः, तदनवमास्तेषां तनूजन्मानः श्रीनाथमिश्राः, सारस्वतकुला -वतंसाः पण्डित प्रवराः श्रीनारायणजी महोदयाः, बादलोपाह्वाः कर्मकाण्डनिष्णाताः श्रीमङ्गलजी महोदयाः, तत्पुत्राः श्रीविनायकजी महोदयाश्च भगवद्विश्वनाथस्वरूपमुपगता महानयन्याः सखारामदीक्षितमहोदयाः, विशेषतो हस्तलिखित-प्राचीन पुस्तकादिदानेन महदुपकर्तारो घनान्तवेदपाठनो वीक्षितकुलावतंसाः साङ्गवेद महाविद्यालये यजुर्वेदाध्यापका अस्मत्परममित्रभूताः सहृदयौदार्याभिजात्यादिगुणगणालङ्कृता दीक्षितकुलपयोधिचन्द्रमसः श्रीलक्ष्मीकान्त महोदयाः, संस्कृतविश्वविद्यालये प्राचीनव्याकरणविभागाध्यक्षा: त्रिपाठिप्रवस्त्रोपण्डितरामप्रसादत्रिमिहोदयाः पूर्वपक्षी स्थापनार्थ पुस्तकादिसाहाय्यदानेन परमोपकर्तारः विश्वनाथस्वरूपमुपगता गोडवंशावतंसाः श्रपण्डित भगवत्प्रसाद-शर्माण:, चमत्कृत्याधायक प्रतिभा: प्रायोऽद्यतनानां प्रसिद्धानां सर्वेषां वैयाकरणानां वेदान्तिनां च गुरवां महामीमांसकाः fusaar in थेषु टीकादिविधातारो बलियामण्डल वास्तव्या: श्रोतार्माण इति नामग्राहकानां सर्वेषामेव विदुषां सहयोगः सम्पन्नः । इत्थं साक्षात्सनातनधर्मपक्ष एष वेदार्थपारिजात इति कथयितुं युज्यते । सर्वथा पण्डिता इमे श्रीचरणानामनुग्रहपात्रं भविष्यन्तीति सुदृढं विश्वसिमि । भाष्यभूमिकाद्वितीयभागस्य वेदभाष्यग्रन्थस्य चाचिरादेव प्रकाशमिष्यमाणस्य निर्विघ्नेन समाप्तिर्भगवतः श्रविश्ववाथस्यानुग्रहेण भवेदिति तं सम्प्रातो विरमामि -----वि ० सं ० २०३६ चैत्र ० ९, वाराणसी विनयावनतः पट्टाभिरामशास्त्री, विद्यासागरः
पृष्ठ 14
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
प्रस्तावना दार्थ के जिज्ञासुओं तथा तत्त्वचिन्तक अनुसन्धाताओं के समक्ष ' वेदार्थपारिजात ' नामक वेदभाष्य को प्रस्तुत करने की हमारी योजना है । इस भाष्य के प्रणेता अनन्तश्रीविभूषित सर्वतन्त्र स्वतन्त्र सनातनधर्मसमुज्जीवक प्रातःस्मरणीय पुण्यश्लोक श्री स्वामी करपात्री जी महाराज हैं । अभी वेदभाष्यभूमिका का यह प्रथम भाग प्रस्तुत किया जा रहा है । इसका द्वितीय भाग और शुक्ल यजुर्वेद का विस्तृत भाष्य शीघ्र ही विज्ञ पाठकों के समक्ष आवेगा । स्वामी जी के विषय में हमें अधिक नहीं कहना है । उनसे सभी परिचित हैं । त्यागी महात्मा होते हुए भी आप काल-च की विपरीत गति के कारण ह्रासोन्मुख सनातन धर्म को पुनरुज्जीवित करने के लिये निरन्तर सर्वेष्ट रहते है । हिमालय से लेकर कन्याकुमारी तक सद्धर्म का प्रचार और प्रसार करने के लिए, अपने उपदेशामृत से भक्त जनों को आह्लादित करने के लिये इन्होंने अनेक बार यात्राएं की हैं और आस्तिक भारतीय जनों को अपनी अनोखी प्रवचन शैली से शाश्वत सनातन धर्म की ओर आकृष्ट करने में अद्भुत सफलता प्राप्त की है । ' धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा ' इस प्रामाणिक वचन के अनुसार जगत् की स्थिति धर्म के कारण ही है । मनुस्मृति के अनुसार हमारा देश भारतवर्ष अत्यन्त प्राचीन काल से धर्मनिष्ठ होने के कारण ही सारे जगत् का गुरु वन गया था | भारत देश की भव्य प्रासाद के रूप में कल्पना कर हमें देखना चाहिये । मन्दिर या महल का निर्माण करने के लिये ईंट, बालू, सीमेन्ट और चूने की आवश्यकता पड़ती है । कश्द, मूल, फल मात्र से अपनी उदर पूर्ति कर हमारे चिरन्तन ऋषि महर्षियों में अर्थ और काम नामक दो पुरुषार्थों की इष्टका ( ईट ) के रूप में परिकल्पना करके, सामान्य और विशेष धर्म को सामान्य और विशिष्ट सीमेंट के रूप में कल्पना की है । जैसे विशिष्ट प्रकार की सीमेन्ट से ईंटों को जोड़कर अमनचुम्बी दीवालें खड़ी की जाती हैं और उन पर सामान्य कोटि की सीमेन्ट से पलस्तर चढाया जाता है, उसी प्रकार सामान्य और विशेष धर्म की सहायता से यह भव्य प्रासाद खड़ा होता है । चूने से सफदा कर स्थूल प्रासाद को सजाया जाता है, उसी तरह से मोक्ष रूपा सुधा से इस प्रासाद का सजाकर हमारे पूर्वजों ने हमें सौंपा है । इस प्रकार यह भारतवर्ष रूपी भव्य प्रासाद धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष नामक चार पुरुषार्था से बना है । केवल अर्थ और काम के ही सहारे चलने वाले देशों की अपेक्षा इसको विशेषता स्पष्ट है, क्योंकि यम से नियन्त्रित अर्थ और काम को ही यह देश मान्यता देता है । उक्त प्रासाद के रूपक में धर्म को सीसेस्ट का प्रतिरूप माना गया है । इस धर्म का मूल वेद है । ' वेदो-ऽखिलो धर्ममूलम् ' इस शास्त्रवचन से यह स्पष्ट है । धर्म के मूलभूत वेद और वेदाभिमत स्मृति, पुराण, इतिहास, दर्शशास्त्र आदि को निकालकर भारत को देखा जाय तो अन्य देशों की अपेक्षा इसको क्या विशेषता रह जायगी? यह बात प्रत्येक भारत निवासी के लिये विचारणीय है । भारत माता के प्राण वेद हैं । प्राण के निकल जाते पर शव के समान निष्प्राण भारत देश में रह कर हम अन्य देशों की अपेक्षा क्या विशेषता दिखा पायेंगे? एक क्षण सारे जगत् को नष्ट कर देने में समर्थ परमाणु अस्त्रों और नाना प्रकार के राकेटों का निर्माण कर भारत भूमि को पाट देने वाले वैज्ञानिकों से भारत का गौरव नहीं बढ़ेगा, क्योंकि इनसे भी बढकर योग्य वैज्ञानिक विदेशों में मिल जायेंगे | ज्ञान, विज्ञान और प्रज्ञान- ये मानवीय ज्ञान की तीन कोटियां हैं । इनमें ज्ञान और विज्ञान में एक से एक बढ़कर विकास होता रहता है, किन्तु प्रज्ञान एक रस है | इससे बढ़कर और कोई वस्तु नहीं हो सकती, यहाँ विचार कर हमारे पूर्वज निरतिशय प्रज्ञान की प्राप्ति के लिये प्रयत्नशील रहे हैं । सातिशय पदार्थों को प्राप्त करके भी मनुष्य क्या करेगा? उसके मन का शान्ति कहां से मिलेगा? वह तो जो प्राप्त हुआ है, उससे भी बढ़कर विशिष्ट वस्तु को प्राप्त करने के लिये लालायित रहेगा । ' अयं तु परमो धर्मो योगेनात्मदर्शनम् ' ( मनुष्य का यही परम कर्तव्य है कि वह योग की सहायता से आत्मदर्शन करें ) इस उक्ति के अनुसार आत्मदर्शन भी धर्म के अन्तर्गत ही आता है । इसीलिये हमारे पूर्वजों में
पृष्ठ 15
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( ११ ) चतुर्थ पुरुषार्थ मोक्ष से भी धर्म को अधिक गौरव प्रदान किया है और धर्म के मूलभूत वेद की रक्षा के लिये विशेष प्रयास किया है । अध्ययन और अध्यापन की परम्परा से ही वेद की रक्षा हो सकती है । विशिष्ट शब्दराशि ही वेद है | यह विशिष्ट शब्दराशि गुरुमुख से उच्चरित शब्दों का शिष्य के द्वारा उसी रूप में उच्चारण रूप अध्ययन से ही प्राप्त हो सकती है । गुरु और शिष्य के अध्ययन - अध्यापन को इस प्रकार की अविच्छिन्न परम्परा को ही सम्प्रदाय कहा जाता है । वेदविद्या की प्राप्ति इस प्रकार की साम्प्रदायिक परम्परा से ही होती चली जा रही है । मीमांसा शास्त्र में उत्पत्ति, आप्ति, विकृति और संस्कृति -- ये चार प्रकार के कर्म वर्णित हैं । वेदशास्त्र का उक्त विधि से अध्ययन आप्ति संस्कार के अन्तर्गत आता है । वेदशास्त्र के अध्ययन से अध्येता की आत्मा का एक विशेष प्रकार का परिष्कार होता है । वेद का अध्ययन नियमानुसार ही किया जाना है । केवल पुस्तक को देखकर पढ़ना या aint अध्ययन नहीं है । नियमानुसार स्वाध्याय ( अपनी शाखा ) का अध्यापन कराने वाले अध्यापक को वाणी कभी विफल नहीं होती । स्वाध्याय का अध्ययन भी एक प्रकार का तप है । तप से निग्रह और अनुग्रह को शक्ति उत्पन्न होती है । नियमानुसार स्वाध्याय करने वाले व्यक्ति के द्वारा दी गई अभिमन्त्रित भस्म से शिशु, वालक, युवक और वृद्ध पुरुषों की ज्वर प्रभति साधारण बीमारियाँ दूर हो जाती हैं, प्रायः हमें ऐसा देखने को मिलता है । पुराने जमाने में गाँवों या शहरों में भी कहाँ डाक्टर मिलते थे? उस समय ये तपस्वी बंदिक हो जनता की सहायता करते थे । जैसे शब्दराशि को साम्प्रदायिक परम्परा से प्राप्त करने के नियम हैं, उसी तरह से इस शब्दराशि के अर्थ को जानने के भी साम्प्रदायिक नियम हैं । यह सम्प्रदाय केवल श्रद्धा पर ही आधारित नहीं है । इसके लिये पूर्वमीमांसा वेदान्तसूत्र तथा निरुक्त प्रभृति ग्रन्थों में वैज्ञानिक पद्धति से नियम बताये गये हैं । जैसे राजप्रासाद में पहुँचने के लिए अनेक दुर्भेद्य दुर्गा को पार करना पड़ता है, उसी तरह से भगवान् वेदपुरुष के वास्तविक मर्म को समझने के लिये भी शिक्षा, व्याकरण प्रभृति दुर्गों की रचना ऋषि महर्षियों ने की है । केवल इतना ही नहीं, इन दुर्गों को उत्तीर्ण कर देने के बाद भी मीमांसा दर्शन में प्रदर्शित विविध न्यायरूपी दुर्ग को, तार्किक सिंहों के द्वारा विस्तीर्ण समुद्र को, पुराण रूपी महासमुद्र को और धर्मशास्त्र रूपी गहन वन को पार करके ही मनुष्य वेदार्थ को जानने का वास्तविक अधिकारी बनता है । जैसा कि कहा गया है--पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदा: स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ अर्थात् पुराण, न्याय, मीमांसा, धर्मशास्त्र, व्याकरण प्रभृति छ: अंग और चार वेद ये चौदह विद्यायें के रहस्य को बताने वाली हैं । दुर्गम दुर्गों के रहते हुए भी शत्रु किसी न किसी उपाय से राजा को नष्ट करने के लिये इनमें घुस ही जाते हैं, उसी तरह में वेदपुरुष का समूल उच्छेद कर देने के लिये भी कुछ लोग इस पर सदा आक्रमण करते रहते हैं । देवताओं के साथ असुर रहते ही हैं । देवों और असुरों का संग्राम चिरन्तन काल से चला आ रहा है । विघ्न-बाधाओं के उपस्थित होने पर ही सही - गलती का निर्णय हो पाता है । वही बात का निर्णय करने के लिये वादी और प्रतिवादी दोनों का कथन सामने रहे, यह आवश्यक है | अज्ञानी का वेदों पर आक्रमण होता देखकर स्वामीकार्तिकेय भट्टपाद कुमारिल के रूप में और भगवान् शंकर भगवत्पाद शंकराचार्य के रूप में अवतीर्ण हुए । उस समय बौद्धों ने धर्म के मूलभूत वेदशास्त्र का ही उन्मूलन करना प्रारंभ कर दिया था । उनके आक्रमण से भट्टपाद कुमार ने और भगवत्पाद शंकराचार्य ने वेदों को रक्षा की । समय की गति के अनुसार तदुपरान्त वेदों के अध्ययन और उनके अर्थों को जानने की प्रवृत्ति पुनः बढ़ने लगी । सर्वतन्त्रस्वतन्त्र वाचस्पति मिश्र, उदयनाचार्य, श्रीमान् अप्पय दीक्षित प्रभृति मनीषियों ने इस सम्प्रदाय का परिपोषण किया । सभी दार्शनिक मार्ग भिन्न होते हुए भी कभी का विरोध नहीं करते, बेदशास्त्र का अनुवर्तन करते हुए ही ये सभी दर्शन आगे बढ़े हैं । पथिक चलते समय बीच मार्ग में खड़े किये गये अवरोध स्वरूप कण्टक, पाषाण खण्ड आदि को हटा कर अपना रास्ता बनाता है, उसो हार से दार्शनिक भी अपने मत के विरुद्ध खड़े किये गये दुस्तकों का प्रबल युक्तियों से खण्डन कर अपने लक्ष्य तक
पृष्ठ 16
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( १२ ) पहुँचता है । इस प्रकार का मतभेद केवल वेदविरोधियों के साथ ही नहीं, वेद को समान रूप से प्रमाण मानने वाले दर्शनों में भी विद्यमान है । इनमें भी परस्पर खण्डन - मण्डन की परम्परा चलती रहती है । इतना होने पर भी एक दूसरे को अनावश्यक नहीं मानता । इनमें परस्पर मतभेद रहने पर भी ये सब मिलकर नास्तिक दर्शनों का सामना करते हैं । तृतीय पक्ष उपस्थित होने पर कौरव और पाण्डव मिलकर उसका सामना करते थे । इसी न्याय से ये दार्शनिक गण भी वेदविरोधियों का मिलकर सामना करते हैं । प्रस्तुत भूमिका के दार्शनिक भाग में इस विषय का विशद विवेचन किया गया है । प्राचीन भारतीय दार्शनिकों की यही पद्धति है । भारतीय आस्तिक - नास्तिक दर्शनों की यही स्थिति है । किन्तु अभी कुछ ही समय पहले एक नये मत का प्रचलन हुआ है | यह मत बड़ा भयावना है । नास्तिक लोग तो मूलभूत वेदशास्त्र का उन्मूलन ही कर देना चाहते थे, किन्तु यह नया मत वेदशास्त्र के एक भाग को तो प्रमाण मानता है और दूसरे भाग को अस्वीकार कर देता है । उनका यह कार्य वैसा ही है, जैसे कि कोई व्यक्ति अंडे के आधे भाग को खाने के लिये और बचे आधे भाग को चूजा पैदा करने के लिये रख दे | बृद्धा वेदमाता के केशों को एक हाथ से पकड़कर दूसरे हाथ से उनको काट डालने का सा यह उनका दुःसाहस है । जराजर्जर बेचारी माता ऐसे कपूतों का क्या बिगाड़ सकती है । द्रौपदी के केशों को पकड़कर खींचने की कथा को तो हम सुनते ही थे, किन्तु वेदमाता के इस अभिनव अपमान को तो हम स्वयं देख रहे हैं । इतना ही नहीं, वेदमाता की पुत्री मोमांसा उसका अनुसरण करती है, तो उसका भी अपमान करने में इनको लज्जा नहीं आती । वेदशास्त्र की रक्षा के लिये पुरातन भारतीय मनीषियों ने विचारात्मक और प्रयोगात्मक विशाल वाङ्मय का आविष्कार किया था । अनन्त अपार समुद्र में जलचरों के जैसे और बोहड वन सिंह के समान अनन्त अपार दुष्प्रवेश वेदराशि का निर्भय आलोडन करने के लिये इन्होंने विशाल वेदांग साहित्य का निर्माण किया । अध्ययन अध्यापन की परम्परा को क्षीण होता देखकर उन उन शाखाओं के सार भाग को लेकर स्मृति ग्रन्थों की और उन पर विचार विमर्श करने के लिये निबन्ध ग्रन्थों की रचना की गई । वेद वाक्यों के अर्थ का निर्णय करने के लिये निगम, निरुक्त, व्याकरण प्रभूति के रहते हुए भी मीमांसा के अनेक न्यायों की रचना की गई । इन न्यायों का समा-दर होना चाहिये, यह भारतीय दार्शनिकों का सर्वसंमत पक्ष है । इन सबको देखने सुनने के बाद ही वेदार्थ का निर्णय करना चाहिये । ' चार संहिता ही वेद हैं । ब्राह्मण भाग वेद नहीं है । नये मन्त्रों की रचना करके उनकी संहिता भाग में जोड़ दिया गया है और उनका विनियोग नये नये याज्ञिक कर्मकाण्डों के लिये कर दिया गया है । सामान्य रूप से प्रारंभ में संहिता में केवल अग्निहोत्र, दर्शपूर्णमास, चातुर्मास प्रभृति अनुष्ठेय कर्मों का ही विधान था और ये सभी अनुष्ठान सात्त्विक थे, किन्तु बाद में इनमें तामस अनुष्ठानों को भी जोड़ दिया गया । उनका बड़े आडम्बर के साथ अनुष्ठान किया जाता था । यह सब धन बटोरने के लिये था । इस तरह की बातें बचारने वाले और लिखने वाले लोग आजकल हैं । इनका अपना कोई निश्चित सिद्धान्त नहीं है । बिना शील - संकोच के ये लिखते हैं कि ब्राह्मण भाग वेद नहीं है, किन्तु साथ ही अपनी बात को पुष्ट करने के लिये के उसको प्रमाण रूप में उद्धृत भी करते हैं । इस तरह से एक ही ग्रन्थ के एक भाग को प्रमाण और दूसरे भाग को अप्रमाण मानते हैं | अपने विचारों के विपरीत जो कुछ भी, जहां कहीं भी दिखाई पड़ता है, उसको ये प्रक्षिप्त कह देते हैं । इनका कहना है कि संहिता भाग में विद्यमान मन्त्र ही विधायक हैं, न कि ब्राह्मण भाम पत वाक्य | ये विधायक वाक्य केवल यज्ञ से हो संबद्ध हों, ऐसी कोई अनिवार्यता नहीं है । इनमें लौकिक और सामाजिक विषय भी वर्णित हैं और ये मन्त्रगत वाक्य उन उन विषयों में लोक को प्रवृत्त कराने में समर्थ हैं । देवताओं के संबन्ध में ये बड़ा बसेड़ा उठाते हैं और परमेश्वर के विषय में बड़ी बड़ी चर्चाएं करते | शब्दार्थ का निर्णय ये अपनी रुचि के अनुसार करते हैं । चोरी करने जाते समय चोर बिल्ली के जैसे चुपके से चर में घुसते हैं, किन्तु ये आक्रमण कारी धूर्त सबके सामने उजाले में वेदमाता के केशों को खींचते हैं । धर्म के वास्तविक afror stone करने के लिये प्रवृत्त मीमांसा शास्त्र की इनके यहाँ कोई गणना नहीं है । जैमिनि, शवरस्वामी, भट्टपाद कुमारिल प्रभृति इनके सामने नगण्य हैं । किसी भी वाक्य के पूर्वापर संबन्ध को ये नहीं देख पाते ।
पृष्ठ 17
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( १३ इस तरह की दुरवस्था को देखकर दयालु स्वामी श्री करपात्री जी महाराज ने विभिन्न मतवादों को मानने वाले प्रतिष्ठित विद्वानों को आदर पूर्वक बुलाकर उनके साथ विचार विमर्श किया और अनेक बार पास्त्रीय चर्चाएं आयोजित की । मैंने प्रत्यक्ष अपनी आंखों से देखा है कि सभाओं में अपनी बात की हेठी होते देखकर ये लोग पत्थर फेंकने लगते हैं । जो लोग माता के केश खींच सकते हैं, उनके लिये पत्थर बरसाना कौन बड़ी बात है? अथवा युक्ति, तर्क और के अभाव में मत्थन वर्षों करने के सिवाय इसके पास दुसरा कोई उपाय ही कहां रह जाना है? कोई उपाय न देकर अन्त में सामी जी ने स्वादी स्यानन्द विनितदभाव्य और ऋषभूमिका को तथा उनके अनुयायी ब्रह्मदत जिज्ञासु, भगवत प्रभुति के ग्रन्थों का आलोडन कर, साथ ही चिरन्तन आस्तिक दार्शनिकों के द्वारा प्रवर्तित ग्रथों का सहारा र ' वेदार्थपारिजात ' नामक देदभाष्य की रचना की है । केवल भाष्य ही नहीं, उन उन विषयों के अनुशीलन के लिये एक विस्तृत भूमिका भी लिखी है । इसका यह पहला भाग है । दूसरा भाग भी शीघ्र हो समाशित होगा । इस विधा ग्रन्थ में ' सानाधीना मेयसिद्धि: ' ( मेय की सिद्धि प्रमाण के अधीन होती है ) इस बचन अनुसार विभिन्न दार्शनिक मतवादों का सहारा लेकर सर्वप्रथम प्रमाणों को विशेष रूप से परीक्षा की गई है । इस प्रसंग में वौद्ध प्रमाण - मीमांसा की भी परीक्षा की गई है । शब्द प्रमाण के विषय में आस्तिक और नासिक दर्शनों में बड़ा विवाद है । इसका भी निष्पक्षपात विवेचन किया गया है । प्रमाणों की प्रामाणिकता पर दार्शनिकों का परस्पर बड़ा विवाद है | प्रामाण्यवाद के नाम में यह जाना जाता है । इस पर भी ग्रन्थ में बहुत विचार किया गया है । इसी प्रसंग में वेदों के स्वरूप, उनकी बपौरुषेयता और प्रामाणिकता पर भी विस्तार से चर्चा की गयी है | साथ ही वेदस्वरूप संवन्धी स्वामी दयानन्द के मत की समालोचना भी की गई है । ब्राह्मण भाग संहितागत मन्त्रों की व्याख्या करते हुए भी अपौरुषेय ही है. इस बात को प्रवल युक्तियों के सहारे बड़ी ही मनोरंजक पद्धति से सिद्ध किया गया है | पद और पदार्थ का, वाक्य और वाक्यार्थ का निश्चय किस प्रकार होता है? इनमें क्या प्रमाण है? स्वामी दयानन्द का इस विषय में क्या मत है? उसका समाधान क्या है? स्वामी दयानन्द के अनुयायी क्या लिखते हैं? उनका क्या उत्तर है? इन सब विषयों पर भी यहां पर्याप्त प्रकाश डाला गया है । इन सब प्रसंगों में दार्शनिक सूत्रकारों, स्मृतिकारों और निबन्धकारों के मतों का भी प्रामाणिक लेखा - जोखा प्रस्तुत किया गया है । ' हिसिं ' धातु और ' लभति ' धातु का क्या अर्थ है? इनकी प्रवृत्ति कहाँ कैसे होती है? ' न हिस्यात् ' इस निषेध शास्त्र की प्रवृत्ति कहाँ होती है? इन सब विषयों पर भी विचार किया गया है । इसके लिये उत्सर्ग और अपवाद के स्वरूप की तथा मीमांसकों और देवातियों के मतभेदों की भी चर्चा की गई है । देवता के स्वरूप के संबन्ध में प्रदर्शित आर्यसमाजियों के भ्रम को प्रबल प्रमाणों और तर्कों के सहारे दूर किया गया है । इसी तरह के अन्य प्रासंगिक विषयों पर भी यहाँ विस्तार से विचार हुआ है । इस वृद्धावस्था में इस तरह का परिश्रम करने का क्या प्रयोजन है? लोक कल्याण के लिये हो तो वे यह सब कर रहे हैं । ऐसा न करने पर कालान्तर में सनातन धर्म और उसके आधारभूत वेदशास्त्र का स्वरूप वही मान लिया जायगा, जो कि आजकल के आर्यसमाजी एवं अन्य आधुनिक विद्वान् निश्चित करते हैं । यद्यपि सत्य को कोई छिपा नहीं सकता, तथापि कभी - कभी भ्रमवश मानव असत्य पथ की ओर भी उन्मुख हो जाता है । इसको रोकने के लिये स्वामी करपात्रीजी महाराज का यह प्रयत्न सार्थक है । आजकल के इस यान्त्रिक युग में धर्म में किसी की रुचि नहीं रह गई है, किन्तु आगामी काल भी इसी तरह का होगा, यह कोई निश्चित रूप से नहीं कह सकता है Trees घूमता रहता है । फिर ऐसा समय आ सकता है, जिसमें कि चिरन्तन धर्म और संस्कृति का सुन्दर समन्वय हो । जनता और शास्त्र के साथ भी छल कपट करने की आर्यसमाजियों तथा अन्य कुछ लोगों की प्रवृत्तिविद्वानों के लिये खेदजनक है । ये लोग सामने ही गाँख में धूल झोंकने का काम करते हैं । यदि ऐसा न होता तो ये कात्यायन, आपस्तम्ब, आश्वलायन प्रभृति महर्षियों के द्वारा निचित फलपुत्र प्रभुति ग्रन्थों के रहते हुए भी कहते हैं कि इन ऋषि महर्षियों ने नून मन्त्रों की रमना करके उनका विनियोग विविध कर्मकाण्डों को फैलाने में किया है । चोर कुम्हड़े को नहीं छिपा सकता । उसी तरह से ये लोग भी अतिविशाल वैदिक साहित्य को आँख ओझल नहीं कर
पृष्ठ 18
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( १४ ) सकते । इन लोगों का कहना है कि तैत्तिरीय शाखा वेद नहीं है, यह कुछ लोगों के द्वारा कल्पित है | रामायण काल में कठ, वैत्तिरीय प्रभृति शाखाओं का अध्ययन होने लगा था, ऐसा हमें आदिकवि महर्षि वाल्मीकि के वचनों से ज्ञात होता है | आपरतम्ब प्रभूति महर्षिगण मिथ्यावादी थे और ब्रह्मदत्त जिज्ञासु, युधिष्ठिर मीमांसक प्रभृति सत्यवादी हैं । कर्मकाण्ड में सर्वप्रथम अनुष्ठेय आचमन के रहस्य को भी जो नहीं जानते, वे सत्यवादी हैं | इससे बढ़कर आश्चर्य की और क्या बात हो सकती है । आजकल भारतवर्ष में यजुर्वेद की तैत्तिरीय शाखा की जैसी अध्ययन - अध्यापन की परम्परा है और उसकी जिस तरह से रक्षा को जा रही है, वैसा प्रयास अन्य शाखाओं की रक्षा के लिये नहीं देखा जाता । इस बीसवीं शताब्दी में वेदों के अध्ययन - अध्यापन की परम्परा लुप्त होती जा रही है, इस बात को हम स्पष्ट देख रहे हैं | अध्ययन अपनी शाखा का ही होता है, वेद का नहीं । ' स्वाध्यायोऽध्येतव्य: ' इस विधिवाक्य के अनुसार स्वाध्याय अपनी शाखा को ही कहा जाता है । कर्मकाण्ड का अनुष्ठान अपनी शाखा को आनुपूर्वी के अनुसार मन्त्रपाठ करके ही किया जाता है, अपने ही वेद की अन्य शाखाओं के मन्त्रों का पाठ वहाँ मान्य नहीं है । अन्य बंद की शाखा की भी आवश्यकता पड़ सकती है, किन्तु उसका अध्ययन अपनी शाखा के अध्ययन के वाद ही किया जाय, ऐसा ही शास्त्रीय नियम है । जो व्यक्ति अपने सूत्र, गोत्र, प्रवर आदि को नहीं जानते, वे अवश्य हो कहेंगे कि चार संहिता ही वेद हैं । शिष्ट वैदिकजन किसी को अभिवादन करते समय सूत्र, गोत्र, प्रवर का इस तरह से उच्चारण करते हैं- भो भगवन्! भार्गव, व्यावन, आप्नवान् और्व, जामदग्न्य नामक पाँच आर्षेय प्रवर वाला श्रीवत्स गोत्र वाला आपस्तम्ब सूत्रवाला यजुर्वेदान्तर्गत तैत्तिरीय शाखा बाला में श्रीकृष्ण शर्मा आपको प्रणाम करता हूँ । इसी तरह से सामवेदी का भारद्वाज गोत्र और ब्राह्यायण सूत्र सामवेदान्तर्गत कौथुमशाखा, ऋग्वेदी की शाकल शाखा का अध्येता --- इस तरह से अपनी - अपनी परम्परा प्राप्त शाखा का उल्लेख भी इन अवसरों पर किया जाता है । यदि चार संहिताएँ ही वेद मानी जायँ तो फिर इस तरह के उल्लेखों की क्या आवश्यकता रह जायगी? केवल इतना ही नहीं, अपनी - अपनी शाखा के वाक्य, पद, वर्ण, स्वर की और उनके देवता, करण, स्थान, कालमान आदि की रक्षा के लिये भी वैदिकगण निरन्तर प्रयत्नशील रहते हैं । जैसे कि-' अग्नि ' इस पद की रक्षा के लिये वेदों के विद्वान् अध्यापक अध्यापन कार्य आरंभ करने से पहले शुद्धवर्ण, स्वरवर्ण, मात्रावर्ण, अङ्गवर्ण और वर्णसार नाम के पाँच क्रमों से सुने गये पदों की रक्षा को शिक्षा देते हैं । १. अकार, दो गकार, तृतीय यम, नकार, इकार और विसर्जनीय - यह शुद्धवर्ण कम है । २. अनुदात अकार, दो गकार, तृतीय यम, नकारोत्तर उदात्त इकार और विसर्जनीय यह स्वरवर्ण कम है । ३. एकमात्रिक अनुदात्त अकार, अर्धमात्रिक विराम, अणुमात्रा के दो कार अणुमात्रिक तृतीय यम, अर्धमात्रिक नकार, एक-मात्रिक उदात्त इकार, अणुमात्रक विराम वाला अर्धमात्रिक विसर्जनीय और द्विमात्रिक विराम - यह मात्रावर्ण म हुआ । ४. एकमात्रिक अनुदात्त अकार, अर्धमात्रिक विराम, दो अणु मात्रा के पूर्वांग भूत दो गकार, अणुमात्रक पूर्वागभूत तृतीय यम, अर्धमात्रिक परांगभूत नकार, एकमात्रिक उदात्त इकार, अणुमात्रिक विराम, अर्धमात्रिक पूर्वांगभूत विसर्जनीय और द्विमात्रिक विराम - यह अंगवर्ण क्रम कहलाता है । पंचम वर्णसार क्रम अधिक जटिल है । प्रस्तावना के संस्कृत भाग में इसको समझाने का प्रयत्न किया गया है । जिज्ञासु जनों को गुरुमुख से हो उसको ना चाहिये । एक अति पद की रक्षा के लिये इतना प्रयत्न किया गया है । प्रत्येक वैदिक पद की रक्षा इसी पद्धति से की गई है । इस विधि के सभी नियम हमारे द्वारा संपादित ' व्यासशिक्षा ' नामक ग्रन्थ में स्पष्ट उल्लिखित हैं । इसी पद्धति से वेदशास्त्र की रक्षा करने वाले वैदिक विद्वान् आज भी जीवित हैं । इन सबकी अनदेखी करके आजकल के लोग कट से ग्राह देते हैं कि वैत्तिरीय शाखा वेद नहीं है । इस तरह के सभी प्रलापों का प्रामाणिक उत्तर महाराजश्री ने यथावसर अपने ग्रन्थ में दिया है । उनको वही देखना चाहिये ।
पृष्ठ 19
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
( १५ ) इस ग्रन्थ का अध्ययन बहुत सावधानी से किया जाना चाहिये । वेदशास्त्र पर की गई सभी प्रकार की शंकाओं का समाधान यहाँ किया गया है । यह ग्रन्थ अनुसन्धाताओं के लिये बड़ा उपयोगी होगा, ऐसा हमारा विश्वास है | संस्कृत भाषा से अनभिज्ञ पाठकों के लाभ के लिये इस ग्रन्थ का हिन्दी अनुवाद भी प्रकाशित किया जा रहा है | भूमिका का यह पहला भाग है । इसके द्वितीय भाग में विदेशी जिज्ञासुओं को ग्रन्थ के विषयों से परिचित कराने के लिये अंग्रेजी भाषा में एक सार - संक्षेप भी दिया जायगा । इस ग्रन्थ की पाण्डुलिपि को तैयार करने में उद्धृत वचनों का स्थल निर्देश करने में, मुद्रणालय संवन्धी संशोधन कार्य में और हिन्दी भाषा के अनुवाद कार्य में पण्डित श्री मार्कण्डेय शास्त्री, श्री व्रजवल्लभ द्विवेदी ओर श्री गजानन शास्त्री मुसलगांवकर का परिश्रम अत्यन्त प्रशंसनीय रहा है । वेदभाष्य निर्माण के इस पुण्य कार्य में वैदिक शिरोमणि श्री रामनाथ मिश्र, उनके पुत्र श्रीनाथ मिश्र पण्डितप्रवर श्री नारायण जी सारस्वत, वादलोपाह्न श्री मंगल जी कर्मकाण्डी, उनके पुत्र श्री विनायक जी, शिवसायुज्य प्राप्त माननीय सखारामजी दीक्षित, हस्तलिखित प्राचीन पाण्डुलिपियों को देकर उपकृत करने वाले घनान्तपाठी सांगवेद विद्यालय में यजुर्वेद के अध्यापक, सहृदयता, औदार्य, आभिजात्य आदि गुणों से अलंकृत, दीक्षित कुल को अपने जन्म से धन्य करने वाले श्री लक्ष्मीकान्त दीक्षित, संस्कृत विश्वविद्यालय में प्राचीन व्याकरण विभाग के अध्यक्ष पण्डितप्रवर श्री रामप्रसाद त्रिपाठी, स्वर्गीय भगवत्प्रसाद मिश्र, अद्भुत प्रतिभा वाले आजकल के प्राय: सभी प्रसिद्ध वैयाकरण और वेदान्तशास्त्र के विद्वानों के गुरु महामीमांसक अनेक ग्रन्थों और टीका - टिप्पणी ग्रन्थों की रचना करने वाले बलिया जिले के छाता ग्राम के निवासी पण्डित श्री रघुनाथ शर्मा प्रभृति सभी विद्वानों ने पुस्तक आदि की सहायता देकर तथा विभिन्न पूर्वपक्षों की उपस्थापना करके अपना बहुमूल्य सहयोग प्रदान किया है । हम कह सकते हैं कि इन सबके सहयोग से उद्भावित इस वेदार्थपारिजात नामक वेदभाष्य के रूप में साक्षात् सनातन धर्म ही मूर्त रूप में प्रकट हुआ है । ये सभी विद्वान् श्री स्वामी जी के शुभाशीर्वाद के अवश्य ही अधिकारी हैं | भूमिका भाग के द्वितीय खण्ड का और सम्पूर्ण वेदभाष्य का प्रकाशन अविलम्ब निर्विघ्न पूरा हो जाय, इसके लिये हम भगवान् विश्वनाथ की अनुकम्पा के लिये विनयावनत हैं । विक्रम संवत् २०३६ चैत्र शुक्ल रामनवमी वाराणसी | विनयावनत पट्टाभिराम शास्त्री, विद्यासागर
पृष्ठ 20
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
IRI REVERENCE TO THE PRECEPTORS We are now publishing the commentary on the Veda called Vedärthapärijäta for the use of research scholars, philosophers and all seekers of truth. The author of this book is IrI Karapatrisvämi, an all - round supermaster, and an illustrious rejuvenator of Sanatanadharma. The present volume is the first part of his introduction to the commentary on the Vedas. The second part of this introduction and a detailed commentary will shortly be available to the learned reader. I need not say much about the author. He is well known to people as a great ascetic. All who live in India know that he strives in his every breath to promote the universal Sanatanadharma which at present seems to be constantly waning, as UdayanIcIrya observed in the NyIyakusumãñjali when he said that it must be waning now, since we observe that it has waned in the past. It is equally well known that the Svami has many times travelled on foot throughout India, right from Himalayas to Cape Comarin and has successfully taught the true teachings of Sanatanadharma for the benefit of the world and has been able to attract people's attention in his own peculiar inspiring way. In accordance with the authoritative maxim " Dharma is the support of this entire universe ", the condition of the universe depends on Dharma. Even so, Manu has said that this sacred land of ours India, since time immemorial simply due to her dependence on Dharma has stood as a preceptor to the whole world. Imagining our country as a great palace, we may observe the following. It is a common knowledge that bricks, sand, cement and whitewash are necessary for constructing a proper house. Just as the construction crew make two kinds of cement mixture, a special one for joining the bricks and an ordinary one for stuccoing the walls, so also our ancients, who led simple lives, took KIma and Artha as bricks and put Dharma as the cement, both special and ordinary. They joined the bricks with special cement and made the walls very high, put a hard stone roof over them, applied ordinary cement to the walls to make them bard and decorated the walls with whitewash in the form of MokIa ( the ultimate liberation ). In this way they erected a beautiful house and it may easily be seen that we live happily in it. This description, I believe, I have made without exaggeration. Because India's primary goals are Kama and Artha as controlled by Dharma, this feature is quite distinct from other nations whose primary goals are KIma and Artha. In this palace Dharma alone is the cementing force that joins together the bricks, walls and thus supports the roof. The source of this Dharma, which figures as cement in the above metaphor, is the Veda. This is manifest in the smrti quotation, " The entire Veda is the source of Dharma ". If we look at India deprived of this source of Dharma i. e. the Vedas and