वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 101–110

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 101–110

पृष्ठ 101

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 101 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ 55 ] इति । योगवियोगसामानाधिकरण्यसिद्धिः । स्फ्योपहितपात्रीतो ग्रहणपक्ष अनःपक्षादतिशयः । अयमभिप्रायः अनसो-निर्वापपक्ष हि जुहूपभृतौ शकटस्य धुरो निदध्यात् । पात्रीतः पुनर्निर्वापे तदाधारभूते स्पये तयो निधानं विमोकः । तदुक्तं कात्यायनेन ' घृताची इति धुरि निदधात्यनसि चेदग्रहणम् स्फ्ये पात्र्याञ्चेत् ( का ० श्रौ ० सू ० ३।१३७ - १३८ ) तथापां प्रणयनञ्च स्पयेन सहेत्युक्तमापस्तम्बेन – ' स्फ्येनोपसङ्गृह्याविषिञ्चन् हरति ' ( आपस्त ० श्र ० सू ० १।१६।८ ) एवं च फ्येन योग: सफ्यएव वियोगात्मको विमोकोऽपीति पात्रीतो ग्रहणे योगवियोगयोः सामानाधिकरण्यलाभोऽतिशयः । यत्रैव योगस्तत्रैव वियोगो युक्तः । नहि कर्णे युक्तः कटयां विमुच्यते इत्यर्थः । T ‘ तस्य वा एतस्यानसः । अग्निरेव धूरग्निहि वैधूरथ य एनद्वहन्त्यग्निदग्धमिवैपां वहं भवत्यथ यज्जघनेन कस्तम्भीं प्र उगं वेदिरेवास्य सानीड एव हविर्धानम् ' ( श ० १ ॥ २६ ) । ७ - धुरः समन्त्रकमभिमर्शनं विधास्यन् तदुपोद्धातत्वेन तस्या देवतारूपतामाह अग्निरेव धूरित्यादिना । तत एव वलीवर्दवहनस्कन्धस्थानमग्निदग्धमिव दृश्यते । शकटान्निर्वापस्य प्राशस्त्यातिशयं वक्त तस्मिन् वेदिहविर्धानयोः सम्पत्तिमाह – ' अथ यज्जघनेने ' ति । शकटस्याधः पतनं वारयितुमीषादण्डप्रोत्तम्भनार्था मेथी कस्तम्भी । ईषाद्वयं यंत्र संसृप्तं ततः प्रत्यग्भागः, तयोरीषयोर्मध्यदेशः प्र उगम् । तच्च पश्चाद्विस्तृतम् पुरस्तात् ह्रसीयः । वेदिरपि तथाविधा । ' त्रिशत्पदानि पश्चात्तिरश्ची भवति षट्त्रिंशत्प्राची, चतुर्विंशतिः पुरस्तात् तिरश्ची ( तै ० सं ० ६ २ ४ ८ ) इतिश्रुतेः । अतस्तत्सारुप्यात् प्रउगस्य वेदित्वव्यपदेशः । नीड एवेति । धान्यनिधानाय परिश्रित प्रदेशो नीडः । हविर्घानमपि परि-श्रितम् । परिश्रयणसामन्यात् नीडस्य हविर्धानत्वम् । ' स धुरमभिमृशति - धूरसि धूर्व धूर्वन्तं घूर्व तं योऽस्मान् धूर्वतितं धूर्व यं वयं धूर्वा । इत्यग्निर्वा एष धुर्यस्तमे तदत्येष्यन् भवति हविग्रहीष्यं स्तस्मा एवैतान्निनुते तथो हैतमेषो अति-यन्तमग्निधुर्यो न हिनस्ति । ( श ० १।१।२1१० ) एतावता स्पष्ट धुरोऽभिमर्शनेऽस्य मन्त्रस्य विनियोगः । तस्मादर्थोऽपि से वियोग को भी हम प्राप्त करते हैं । इस रीति से योग - वियोग के सामानाधिकरण्य की सिद्धि होती है । स्फ्य से उप-हित पात्री से ग्रहण करने के पक्ष में अनःपक्ष की अपेक्षा अतिशय होता है । अभिप्राय यह है - अनस् से निर्वापपक्ष में जुहू और उपभृत् को शकट की धुरापर रख दे । और पात्री से निर्वाण करने के पक्ष में उसके आधारभूत स्पय पर उन दोनों को रख दे । कात्यायन ने भी यही बताया है । तथा आपस्तम्ब ने भी स्फ्य के साथ अपाम्प्रणयन को बताया है । एवं च पय के साथ योग और उसी के साथ वियोगात्मक विमोक भी होता है । एवं च पात्री से ग्रहण करने में योग-वियोग के सामानाधिकरण्यलाभरूप अतिशय होता है । जहाँ योग होता है वहीं पर वियोग का होना उचित है । ' कर्ण मे ' सम्बन्ध हुआ और कमर में विमुक्त हुआ ' - ऐसा कभी नहीं होता । ७ - धुरा के स्पर्श का समन्त्रक विधान करते हुए उसके उपोद्घात के रूप में उसकी देवतात्मकता को ' अग्नि-रेव धू: ' से बताया गया है । इसीलिये बलीवद का वहन स्कन्ध स्थान, अग्निदग्ध हुआ सा दिखाई देता है । शकट से किये जानेवाले निर्वाप का प्रशस्त्यातिशय बताने के लिये उसमें वेदि और हविर्धान दोनों की सम्पत्ति को ' अय यज्ज घनेन ' से बताया गया है । श्रुतिवचन के अनुसार शकट के अधःपतन का निवारण करने के लिये ईषादण्ड के प्रोत्तम्भ-नार्थ मेथी स्तम्भी होती है, ईषाद्वय जहाँपर फैले हुए हैं वहाँ से जो प्रत्यग्भाग है, वही मेथीकस्तम्भी है । दोनों ईषाओं का जो मध्य प्रदेश है, उसे ' प्रउग ' कहते हैं । वह पश्चाद्भाग में विस्तृत और अगले भाग में लघु होता है । वेदी भी वैसी ही होती है । इसी समानता के आधार पर ' प्रउग ' में वेदि शब्द का व्यवहार किया जाता है । धान्य रखने के लिये परिश्रित प्रदेश को ' नीड ' कहते हैं । हविर्धान भी परिश्रित है । इसी परिश्रयण सादृश्य को देखकर ' नीड ' को हविर्धान कहा गया है । इसी अभिप्राय को बतानेवाले शतपथ ब्राह्मण से स्पष्ट होता है कि धुरा के अभिमर्शन में इस मन्त्र का विनियोग होता है । इसलिये मन्त्र का अर्थ भी तदनुसारी ही किया जाता है । ' अग्निर्वा ' से अभिमर्शन का प्रयोजन बताते हैं - युग की धारा में होनेवाले अग्नि को ' धुर्यं ' कहते हैं । हविग्रहण करने के लिये शकट के पश्चात्भाग रूप

पृष्ठ 102

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 102 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ८ ] तदनुसार्येव । अभिमर्शस्य प्रयोजनमाह अग्निर्वा इति । युगस्य धुरि भवोऽग्निधुर्यः । हविग्रहणाय शकटस्य परिश्रित प्रदेशं पश्चाद्भाग ं यास्यन् तं धुर्यं पौरस्त्यमतिक्रमिष्यन् भवति । तदतिक्रमे च स क्र ुद्धयेत् तस्य प्रसादनाय एतद्धरसीति मन्त्रोच्चारणेन तस्मै एवाग्नये निह्नुते अपनयति अतिक्रमजनितं स्वापराधं प्रशमय्य प्रसादयति । नुङ अपनयने यश्चा-स्माक ं हिंसिता योऽस्माक ं हिस्यः तं द्विविधं शत्रु मे धूर्व हिस्या इति योऽस्मानिति मन्त्रार्थः । तथा सत्येवं प्रार्थितो ऽग्निरतिक्रामन्तमप्यध्वर्यु ' न बाधत इत्यर्थः । ‘ तद्धस्मैतदारुणिराह – अर्धमासशो वा अह सपत्नान् धूर्वामीत्येतद्ध स्म तदभ्याह । ( ० १ १ २ ११ ) महर्षिभ्यवहारेण तन्मन्त्रोच्चारणेन शत्रुहिंसनं संवादयति-- एतच्छब्दपरामृश्यं दर्शयति - मासस्यार्धमर्धमासः । अर्धमासे अर्धभासे पौर्णमास्यां दर्शे च सपत्नान् धूर्वामीत्यर्थः । ' अथ जघनेन कस्तम्भीमीषामभिमृश्य जपति । देवानामसि यजमानो वै यज्ञपतिस्तद्यजमानायै वैतदह्वला मा शास्ते । ' ( श ० १ | १ | २ | १२ ) । इदमपि ब्राह्मणममुं मन्त्र कस्तम्भी-सहितेषाभिमर्शने विनियुङ्क्ते । नैतत्सर्वं दयानन्दीयव्याख्याने सङ्गच्छते । अतः श्रुतिसूत्रादिसम्मतः सायणोक्तोऽर्थ एव प्रामाणिकः । ८ - एतदविरुद्धाश्चानेकेऽर्थाः सम्भवन्ति । ' सर्वेवेदा यत्पदमामनन्ति ' इति श्रुत्यनुरोधेन हे वेदवेद्य त्वं देवानां मध्ये धूरसि सर्वजगद्धारकोऽसि सर्वाग्रगण्यो वासि । शकटादिहवनसाधनयुगधारकत्वात् अग्र यत्वाच्च धूरित्युच्यते । तद्गुणवस्वाल्लक्षणया च परमेश्वरो धूरुच्यते । त्वं धूर्वन्तं स्वरूप सुखमाच्छिद्य जननमरणाविच्छेदलक्षणायां संसृतौ पात-यन्तं मोहविवेक धूर्व स्वस्वरूप प्रकाशनेन नाशय । अन्योऽपि कामक्रोधादिरान्तरः शत्रुर्बाह्यश्च यो मम मदीयराष्ट्रस्य चाकारी योऽस्मान् मां राष्ट्र च धूवंति बाधते पुरुषार्था च्च्यावयति तं धूर्व नाशय । यश्च बाह्यमान्तर ' वा बाधक ' द्वेष्टार ं वयं धूर्वामः द्विष्मस्तं च धूर्व समूलमुन्मूलय । त्वं देवानां देवो मुख्योऽसि । त्वां वयमाश्रयामः । कीदृशं त्वां देवा-नामिन्द्रादीनां मध्येऽतिशयेन सुखादिप्रापकम् । देवा अपि सुखप्रापकास्त्वं तु बह्नितमः । देवा अपि पूतास्त्वं तु पूततमः । परिश्रित प्रदेश की ओर जानेवाले को उस पौरस्त्य धुर्य अग्नि का अतिक्रमण करना होगा, उस कारण वह अ क्रुद्ध होगा । उसे प्रसन्न करने के लिये एतद्धरसि ' इस प्रकार मन्त्रोच्चारण करते हुए उसी अग्नि से अति क्रमजनित स्वापराध की क्षमा के लिये उसे प्रसन्न करता है । इस प्रकार से प्रार्थना के द्वारा प्रसन्न करने पर वह अग्नि, उस अध्वर्यु को उसके अतिक्रमण करने पर भी पीडा नहीं पहुँचाता । शतपथ के द्वारा महर्षिव्यवहार और मन्त्र का संवाद प्रदर्शित कर रहे हैं । अर्ध- अर्ध मास पर अर्थात् पौर्णमासी और दर्श पर विघ्नकारक शत्रुओं का मैं नाश करता हूँ । ' अथ जघनेन कस्तम्भोमीषामभिमृश्य ' - यह ब्राह्मण भी कस्तम्भी सहित ईषाभिमर्शन में इस मन्त्र का विनियोग बता रहा है । किन्तु दयानन्दीय व्याख्यान में यह सब सङ्गल नहीं होता है । अत: श्रुति - सूत्रादि सम्मत सायणोक्त अर्थ को ही प्रामाणिक समझना चाहिये । ८-5- श्रुति - सूत्र के अविरुद्ध अर्थ, अनेक हो सकते हैं । ' सर्वे वेदा यत्पदमामन्ति ' इस श्रुति के अनुरोध से हे वेदवेद्य! तुम देवताओं के मध्य सम्पूर्ण जगत् के उद्धारक हो अथवा सर्वाग्रगण्य हो । शकटादि हवनसाधनयुग के धारक होने से और अग्रच होने से भी ' धूर ' कहे जाते हो । उन गुणों के कारण लक्षणा के द्वारा परमेश्वर को ' धूर ' शब्द से कहा गया है | ऐसे हे परमेश्वर! तुम अपने स्वरूप सुख से हटाकर जनन - मरण के अविच्छेद लक्षण संसार में गिराने-वाले मोहरूप अविवेक को स्व - स्वरूप के प्रकाशन के द्वारा नष्ट कर दो । काम - क्रोधादि आभ्यन्तर शत्रु एवं बाह्य शत्रु जो मेरे अथवा मेरे राष्ट्र के अपकारी अन्य शत्रु हों, जो मुझे या मेरे राष्ट्र को पीडा पहुंचाते है, हमें पुरुषार्थं से गिराते हैं, उन्हें नष्ट कर दो । पीडा पहुँचानेवाले बाहरी, तथा भीतरी जो शत्रु हैं, जो हमसे द्वेष रखते हैं उनका समूल उन्मूलन कर दो । तुम देवताओं में मुख्य हो । हम तुम्हारा आश्रय करते हैं । इन्द्रादि देवताओं की अपेक्षा तुम अत्यधिक सुख देनेवाले हो । अन्यान्य देवता भी सुख पहुँचाते हैं, किन्तु तुम उनसे भी अधिक सुख की प्राप्ति कराते हो । अन्य देवता भी पवित्र हैं, किन्तु तुम उनसे भी अधिक पवित्रतम हो । अन्य देवता भी मनोरथ पूरक हैं, किन्तु तुम सभी कामनाओं

पृष्ठ 103

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 103 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ० ] देवा अपि पूरकास्त्वं पप्रितमः सर्वकामपूरकतमः । देवा अपि भक्तः सेव्यन्ते त्वं तु जुष्टतमः । ब्रह्मादिभिरप्यतिशयप्रीत्या सेव्यमानत्वात् । देवा अपि यज्ञे हूयन्ते तेन ते देवह्न उच्यन्ते । त्वं तु तैरपि हूयसे तेन देवहूतमोऽसि । यद्वा देवानामाह्वा-तारो मन्विक्ष्वाकु मान्धात्रादयस्त्वं तेष्वप्यतिशयितो रामरूपेण देवहूतमः । तं तादृशं त्वां वयमाश्रयामः । ६ - यद्वा जीव एव शास्त्राधिकारीति हेतोः स एव सम्बोध्यः । हे आत्मन् त्वं धूरसि चेतनाचेतनात्मके जगति धूरसि अग्रगण्योऽसि । ‘ अपांसुलानां धुरि कीर्तनीया ' ( रघुवंश म ० का ० २।२ ) इति महाकविप्रयोगात् । कर्मोपासनादि-वेदविधाने प्राधान्येनाधिकृतोऽसि । त्वं धूर्वन्तं हिंसन्तं धूर्व हिंसय । ' व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु येन मायिन: । ' ( कि ० म ० का ० १ | ३० ) ' यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिस्तथा वर्तितव्यं सधर्मः । मायाचारो मायया वर्तितव्यः साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः ॥ ' ( म ० भा ० उ ० प ० ३७ ७ ) इत्यादिनीतिवचनेभ्यः । यश्चास्मान् वेदान् वेदा-नुयायिनश्चास्तिकान् देवान् वा धूर्वति तं धूर्व । स्वधर्मानुष्ठानार्जित दिव्याध्यात्मबलेन विनाशय । वयं वेदा आस्तिका देवा वा यान् नास्तिकान् अर्धनास्तिकान् चावकिप्रायान् वा धूर्वामः नाशयितुमिच्छामः तच धूर्व । वेदवेदान्ततदर्थानुष्ठान प्रचारादिभिरलौकिकशक्त्या सङ्घटनेन च धूर्व नाशय । शिक्षया वा त्वं च प्रत्यक्चैतन्याभिन्न ब्रह्मवासि । कीदृशं तत् देवानामिन्द्रियाणामिन्द्रादीनाञ्च वह्नितमम् प्रकाशविषय हविरादिप्रापकतमम् । सस्नितमम् पवित्रतमम्, ' पवित्राणां पवित्र ं यो मङ्गलानाश्च मङ्गलम् ' ( म ० भा ० अनु ० प ० १४ ९ | १० ) पावनानाञ्च पावनम् ' इत्यादिस्मृतेः । पप्रितम् सर्व-पूरकस्वव्याप्त्या सर्वेषां सत्तास्फूर्तिप्रदश्च । जुष्टतमम् सर्वसेव्यम् नास्तिकानामपि प्राणस्य प्राणत्वात् । सुखस्य सुखत्वात् । आत्मनामप्यत्मत्वात् परमसेव्यत्वेन जुष्टतमम् | देवहूतमम् सर्वप्राणिपरप्रेमास्पदत्वात् देवा अपि आहूता एव त्वामाश्र-यन्ते इति त्वं देवहूतम् ( नपुंसक - प्रयोगः ) ' प्राणस्य प्राणम् ' ( केनोपनिषद् १ २ ) सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्निः प्रभोः प्रभुः । श्रियः श्रीश्च भवेदग्रया कीर्तेः कीर्तिः क्षमाक्षमा || ' ( वा ० रा ० २।४४।१५ ) इत्यादिवचनेभ्यः । के पूरक हो । भक्त लोग देवताओं की सेवा करते हैं । यज्ञों में देवताओं को बुलाया जाता है, उस कारण उन्हें ' देवहव् कहा गया है, किन्तु तुम्हें तो वे देवता भी बुलाते हैं, इसलिये तुम ' देवहूतम ' कहलाते हो । अथवा देवताओं को बुलाने वाले मनु, इक्ष्वाकु, मान्धाता आदि कितने ही बड़े - बड़े लोग हैं, किन्तु तुम उनसे भी अत्यधिक हो, राम के रूप में ' देवहूतम ' हो । तुम्हारा हम आश्रय करते हैं । ६ — अथवा शास्त्र का अधिकारी ' जीव ' ही है, इस कारण वह ही सम्बोध्य है । हे आत्मन्! तुम चराचर जगत् में अग्रगण्य हो । महाकवि कालिदास ने भी ' अपांसुलानां धुरि कीर्तनीया ' - यह प्रयोग किया है । कर्मोपासनादि वैदिक विधान में प्रधानतया तुम्हारा अधिकार है । तुम हिंसक का विनाश करो । नीतिशास्त्र के अनेक वचन भी इसी बात को बता रहे हैं । जो ' वेदों का और वेदानुयायियों का तथा हम आस्तिकों का नाश करना चाहता है उसे तुम नष्ट कर दो । अर्थात् स्वधर्मानुष्ठान से अंजित दिव्य अध्यात्मबल से उन हिंसकों का नाश करदो । हम, वेद, आस्तिक लोग अथवा देवगण, जिन नास्तिकों ' अर्धनास्तिकों अथवा चार्वाक प्राय लोगोंको नष्ट करना चाहते हैं, उन्हें तुम नष्ट करदो । वेद - वेदान्त, तदर्थ के अनुष्ठानप्रचारादि से और संघटनात्मक अलोकिक शक्ति से उनको विनष्ट करदो । तुम तो प्रत्यक " चैतन्य से अभिन्न ब्रह्म ही हो । देवगण, इन्द्रिय इन्द्र आदि के प्रकाश विषय हविरादि के प्रापक हो! अत्यन्त पवित्र हो | श्रुति स्मृतियाँ भी तुम्हारी अत्यधिक पवित्रता का समर्थन करती हैं । और सर्वपूरक स्व व्याप्ति से सभो के सत्तास्फूर्ति के प्रदायक हो । तुम नास्तिकों के प्राणों के भी प्राण हो, इस कारण सभी के द्वारा सेव्य हो । तुम सुख भी सुख हो, आत्माओं के भी आत्मा हो, इस कारण परम सेव्य हो । समस्त प्राणियों के प्रेमास्पद हो, इसी कारण देवगण भी आहूत हुए से तुम्हारा ही आश्रय करते हैं इसलिये तुम ' देवहूतमम् ' कहलाते हो । यहाँ ' प्राणस्य प्राणम् ' के समान नपुंसलिंग में प्रयोग किया गया है । उक्त अभिप्राय का समर्थन वाल्मीकि रामायण के वचन से भी किया गया है ।

पृष्ठ 104

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 104 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ६१ ] १० - अनुतमसीत्यत्रापि स्वामिदयानन्दो व्यत्ययाधारमेव व्याख्यातवान् । तद्रीत्या यथाश्रुतार्थव्याख्याना-सम्भवात् उरु वाता येत्यस्य वायोः शुद्धये सुखवृद्धये वेति कथमर्थः? रक्ष इत्यस्य दुर्गन्धादिदोषजालमित्यादिकमर्थस्तु स्वच्छन्दताया अपूर्वमुदाहरणम् । पश्चयेत्यस्य उत्क्षेपणादिपञ्चकर्माणि । प्रथमान्तं पञ्चति कथं तृतीयात्वेन परिणेयम्? किश्व तत्र मानम्? इत्यस्य मौनमेवोत्तरम् । यदुक्तम् — ' हे ऋत्विक यदग्निना हैं हितमनुतं हविर्धानमस्यास्ति तद् हस्व, तत्कदाचिन्मा ह्वाः मा त्यजेः, इदं ते तव यज्ञपतिदृ'हता मा ह्वार्षीत् मा त्यजतु । एवं भवन्तः सर्वे मनुष्याः पञ्चभिः पञ्चभिरुत्क्षेपणादिभिः कर्मभिर्यदग्नो हूयते तन्नियच्छन्ताम् निगृह्णन्तु यद् द्रव्यं विष्णुर्व्यापनशीलः सूर्यो अपहतं रक्षो यथास्यात्तथोरुवाताय क्रमतां क्रमयति चालयति । त्वा तत्सर्वं मनुष्या अग्नौ होमद्वारा यच्छन्ताम् निगृह्णन्तु ' ( पृ ० ५६ ) इति, तदपि न किञ्चित् हे ऋत्विक इति सम्बोधनस्यैव निर्मूलत्वात् पूर्वेणसङ्गत्ययोगाच्च । कीदृशं हविर्धानम् अग्निना कथं दृहितमित्यपि अस्पष्टत्वात् छायावादिव्याख्यानम् । मा त्यजेरिति किं हविर्धानस्य त्यागो निषिध्यते? दृ हस्वेति क्रियायास्त्वमित्येन सम्बन्धो योग्यः । यज्ञपति हतामिति किमर्थं व्यत्ययः? स किं न त्यजतु? पञ्चभिः कर्मभिर्होमस्य कथं नियमनम्? वेत्यस्य तत्सर्व होम-द्वारा कथं निग्रहः? सर्वथाऽपि दुर्बोधोऽयमर्थः । यदा मनुष्याः परस्परं प्रीत्या कुटिलतां विहाय शिक्षकशिष्या भूत्वेमा-मग्निविद्यां विजक्रियाभ्यां ज्ञात्वानुतिष्ठन्ति तदा महतीं शिल्पविद्यां सम्पाद्य शत्रु- दारिद्रय निवारणपुरःसरं सर्वाणि सुखानि प्राप्नुयुरिति भावार्थस्तु ततोऽपि विलक्षणः । १०- ' अह्नुतमसि ' मन्त्र का व्याख्यान स्वामी दयानन्द ने व्यत्यय का सहारा लेकर ही किया है । उनकी रीति के अनुसार यथाश्रुत अर्थ करना संभव ही नहीं है । ' उरुवाताय ' का वायु की शुद्धि के लिये अथवा सुख वृद्धि के लिये. - यह अर्थ कैसे हुआ? ' रक्ष ' का दुर्गन्धादि दोष इत्यादि अर्थ करना तो अपनी स्वच्छन्दता प्रदर्शन करने का अपूर्व उदाहरण है । पञ्च ' का उत्क्षेपणादि पांच कर्म । प्रथमान्त ' पश्च ' पद का तृतीयान्त के रूप में परिणाम कैसे किया गया? ऐसा करने में क्या कोई प्रमाण है? इत्यादि प्रश्नों के उत्तर देने में दयानन्दानुयायियों को मौन ही रहना पड़ता है । दयानन्दजी ने यह जो कहा है कि ' हे ऋत्विक! तुम जो अग्नि से दृहित जिसका हविर्धान है, उसे तुम दृढ़-कर दो, उसका त्याग कभी मत करो । यज्ञपति से दृहित हुए उसका त्याग न करे । इसी प्रकार आप सभी मनुष्य उत्क्षेपणादि पाँच कर्मों से अग्नि में जो हवन करते हैं उसका निग्रह करें । व्यापनशील सूर्य ( विष्णु ) जिस द्रव्य को प्राप्त कर सके, राक्षस लोग उसका अपरहण न कर पावें ऐसा करो हे मनुष्यों अग्नि में होम के द्वारा उन सब का निग्रह करो | यह उपर्युक्त दयानन्दीय व्याख्यान, निःसार है । हे ऋत्विक! इस सम्बोधन के प्रयोग करने में कोई मूल नहीं है, अर्थात् यह प्रयोग निर्मूल है । पूर्व कथन के साथ कोई उसकी सङ्गति भी नहीं है । वह हविर्धान कैसा है? अग्नि के द्वारा वह कैसे दृहित है? इसकी कोई स्पष्टता नहीं की है । केवल छायावादी व्याख्यान किया है । ' मा त्यजे ' कहकर क्या हविर्धन के त्याग का निषेध किया जा रहा है? ' ह ' हस्व ' इस क्रिया का ' त्वम् ' के साथ सम्बन्ध करना उचित है । ' यज्ञपति हताम् ' ऐसा व्यत्यय क्यों किया गया है? वह क्या न त्यागे? पाँच कर्मों से होम का कैसे निय-मन होता? ' वा ' का तत्सर्व होम के द्वारा विग्रह कैसे होता है? सर्वथापि यह दुर्बोध अर्थ है जब मनुष्य परस्पर प्रेम कर और कुटिलता का त्याग कर शिक्षकों के शिष्य बनकर इस अग्निविद्या का विज्ञ क्रियाओं के द्वारा जानकर अनुष्ठान करेंगे तब महान् शिल्प विद्या का सम्पादन कर शत्रुओं का दरिद्रता का निवारणपूर्वक समस्त सुखों को प्राप्त कर सकेंगे ' - यह भावार्थ तो पूर्वोक्त व्याख्यान से भी विलक्षण है ।

पृष्ठ 105

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 105 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ६२ ] ११ – यत्तु —अध्यात्मपक्षविवरणे ' अनुतमसि हविर्धानं वेदविज्ञानं वाक् चैव मनश्च हविर्धानं ( को ० ६।३ ) दृ ७ " हस्व, मा ह्वाः अस्मान् ' ( पृ ० ५८ ३ ) इत्यादिकमुक्तम्, तदपि तुच्छम्, तत्र कौटिल्यासम्भवेन अद्भुतत्वोक्ते रयो-गात् । कौषीतको वचनेन तु वाङ्मनसयोः प्रत्येकस्य हविर्धा रणहेतुत्वेन हविर्धानत्वमुक्तम् । किञ्च वेदविज्ञानं दृढमेवास्ति तत्र हस्वेति नियोगो व्यर्थ एव स्यात् । दयानन्दीयं हिन्दीभाष्यमपि विरुद्धमेव । तथाहि तत्र तु हे ऋत्विक मनुष्य तुम जो अग्नि से बढ़ा हुआ ( अत ) कुटिलता रहित ( हविर्धान ) होमके योग्य पदार्थों का धारण करना है उसको ( ह - हस्व ) बढ़ाव किन्तु किसी समय में ( मा ह्वाः ) उसका त्याग मत करो । तथा वह तुम्हारा यज्ञपति यजमान भी उस यज्ञ को बढ़ावे और उसके अनुष्ठान को न छोड़े । ' नात्र वेदविज्ञानं तेनोक्तम् । यद्यप्येतेनापि न मन्त्रार्थः स्फुय्यते । तुम लोग एक तो ऊपर को चेष्टा करना दूसरा नीचे को तीसरा चेष्टा से अङ्गों को सङ्कोचना चौथा उनको फैलाना पांचवां चलना - फिरना । इन पाँच प्रकार के कर्मों से हवन के योग्य जो द्रव्य हो उसको अग्नि में नियम से धारण करो अर्थात् हवन करो त्वा वह जो हवन किया द्रव्य है उसको व्यापनशील जो सूर्य है वह अपहृतं रक्षः दुर्गन्धादि दोषों को दूरकर उरु वाताय अत्यन्त वायु की शुद्धि वा सुख की वृद्धि के लिये ऊपर को क्रमता है - बढ़ा देता है त्वा उस सब को हवन द्वारा नियम से धारण करें । इति दृश्यतां दयानन्दीयं चमत्कृतिमय विज्ञानभूय विज्ञानम् । कि होम उत्क्षेपणसङ्कोचनप्रसारणादीना-मुपयोगो भवति? दृ हते बृद्ध्यर्थता वरतेस्त्यागार्थंता त्वेत्यस्य तदर्थता रक्ष इत्यस्य दुर्गन्धतार्थता - इत्यपूर्वोऽर्थः । वातायेत्यस्य वातशुद्धिपरत्वादिक ं तु पूर्वमिहैव भूमिकायाश्च निरस्तमेव । विवरणकृताऽनावश्यकं बहुप्रलपतापि भाष्या-भिप्रायवर्णने मौनमेवालम्बितम् । अय ं मन्त्रो ( शत ० १।२।१२ - १६ ) इत्यप्युक्तं दयानन्देन परन्तु शतपथवचनानि सर्वथा तद्व्याख्यानवि-रुद्धान्येव तथाहि - ' अथ जघनेन कस्तम्भीमीषामभिमृश्य जपति देवानामसि बि ' ' देवहृतमम् । अनुतमसि हविर्धानं ह - हस्व माह्वारित्यन एवैतदुपस्तो - त्युपस्तुताघ्रातमनसो हविगृह्णानीति मा यज्ञ-पतिह्वार्षीदिति यजमानो वै यज्ञपतिस्तद्यजमानावैतदह्वलामाशास्ते । ( ० १ १ २ १२ ) शकटस्याधःपतनं वारयितुं -मीषादण्डप्रोत्तम्भनार्थ मिथी कस्तम्भी । कस्तम्भीमीषां स्पृशति । यद्यप्ययं मन्त्र ईषाभिमर्शने विनियुक्तस्तथाप्यवयवस्तु-स्याऽवयवः स्तुतो भवतीत्यभिप्रेत्य तन्मन्त्रवाक्यं वो हृतमत्यादिगुणकथनेनान एवोपस्तोति - अभिभ्रष्टव्येषापरित्यागेन ११ - अध्यात्मिक पक्ष के विवरण में जो कहा है, वह भी तुच्छ है, क्योंकि उसमें कौटिल्य का संभव न होने से अन्तत्वोक्ति सङ्गत नहीं हो रही है । कौषीतकी बचन से तो वाक और मन दोनों में से प्रत्येक में हविर्धारण की हेतुता रहने से दोनों को हविर्धान शब्द से कहा गया है । किञ्च वेद का विज्ञान तो दृढ़ ही होता है, उसमें ' दृ'हस्व ' ऐसा नियोग करना व्यर्थ ही होगा । दयानन्दीय हिन्दी भाष्य भी विरुद्ध ही है । तथाहि —उसमें जो कहा है, वह तो दयानन्दीय चमस्कारमय विज्ञान का अद्भुत तमाशा ही है । क्या होम में उत्क्षेपण अपक्षरोपण, सङ्कोचन, प्रसारण आदि का उपयोग होता है? किच- ' दृ'ह ' का अर्थ वृद्धि, ' हव ' का अर्थ त्याग, ' स्वा ' का अर्थ तदर्थ, ' रक्ष ' का अर्थ दुर्गन्ध, यह अपूर्व हो अर्थ बताये गये हैं । ' वाताय ' का वात शुद्धि अर्थ जो बताया है, उस का खण्डन हमने भूमिका में कर दिया है । दयानन्दी भाष्य के विवरणकार ने अनावश्यक बहुत - सा प्रलाप करते हुए भी भाष्य के अभिप्राय वर्णन में मौन का ही अवलम्ब किया है । शतपथ के ( १।२।१२- १६ ) को दयानन्दजी ' मन्त्र ' कह दिया है, परन्तु शतपथ के वाक्य उनके व्याख्यान के सर्वथैव विरुद्ध हैं । शतपथ के अनुसार यद्यपि इस मन्त्र का ईषाभिमर्शन में विनियोग बताया गया है, तथापि अवयवी की स्तुति करने से अवयव स्तुत हो ही जाता है - इसी अभिप्राय से यह मन्त्र वाक्य वोद्धृतमत्व आदि गुणों को बताकर

पृष्ठ 106

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 106 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ६३ ] तदवयवादिशकट ं स्तुवतोऽभिप्रायमाह उपस्तुतादित्यादिना । उपस्तुतादनस: घ्रात देवानां तृप्तिजनने पर्याप्त ( तृप्ता ) वितिधातो रूपम् । हविगृह्वानीति । तेन यज्ञपतिर्मा ह्वाषत् । यजमानो वै यज्ञपतिः स मा ह्वार्षीत् यज्ञविघ्नेन • कुटिलगतिर्माभूत् । तद्यजमानायैवैतदङ्खलामाशास्ते । अह्वरा इत्यत्र रेफस्थाने लकारप्रयोगः, रलयोरभेदात् । ह्वरण-निषेध एव तदर्थः । यजमानस्य कुटिलगत्यभावमेवाशास्ते । १२ - अथाक्रमते विष्णुस्त्वा क्रमतामिति । यज्ञो वै विष्णुः स देवेभ्य इमां विक्रान्ति विचक्रमे येषामियं विक्रा-न्तिरिदमेव प्रथमेन पदेन पस्पाराथेदमन्तरिक्ष द्वितीयेन दिवमुत्तमेनैताभ्वेवैष एतस्मै विष्णुर्यज्ञो विक्रान्ति विक्रमते । ( श ० १।१।२।१३ ) । शकटारोहणं विधत्ते - हे शकट त्वां विष्णुरेवाक्रमताम्, नाहम् । विष्णोरेव क्रमणं किमिति प्रार्थ्यते इतिचेद् तत्राह यज्ञो वै विष्णुः, व्यापनसामान्यात् तादात्म्यव्यपदेशः । एषां देवानामर्थं इयं वैष्णवी विक्रान्तिः । इदं परिदृश्यमानं पृथिव्याख्यं स्थानं प्रथमेन पदा पादनिधानेनाक्रममाणः पस्पार पालयामास ( पृ प्रीतिपालनयो: ) द्वितीयेनान्तरिक्ष तृतीयेन पदा दिव ' पस्पार पालयामास । एवं त्रिभिः पद्भिः त्रीण्यपि स्थानानि स्वायत्तीकृतवान् विष्णुरिति मन्त्रेषु ब्राह्मणेषु पुराणेषु च स्पष्टमेव । ' अथ प्रेक्षते । उरु वातायेति प्राणो वै वातस्तद्ब्रह्मणैवैतत् प्राणाय वातायोरुगायं कुरुते । ( श ० १।१।२।१४ ) । पुरोडाशीयानां व्रीहीणां समन्त्रकमीक्षणं विधत्ते - ' वायुः प्राणोभूत्वा नासिके प्राविशत् ' ( ऐ ० आ ० २ ४ २ ) इति प्राणवातयोर क्यमभिप्रेत्य ब्राह्मणा मन्त्रेणैव प्राणात्मकाय बाताय एतत् उरुगाय मुरुभवनकीर्तनं क्रियत इत्यर्थः । वातात्मक-प्राणसखाराय हे शकट उरु विस्तीर्णं त्वां करोमीति । ' अथापास्यति । अपहृत 3 रक्ष इति । यद्यत्र किञ्चिदापन्न भवति मृत्तनाष्ट्रा एवैतद्रक्षा, स्यतोपहन्ति ( श ० १।१ २ ।१५ ) अत्र व्रीहिषु यदि किञ्चित् तृणादिकमापन क्षिप्त भवेत् तत्र अपहतमितिमन्त्रेण निरस्येत् । यदि तन्न भवेत्तदा पुरोडाशीयं ब्रोहिसमूहमेवानेन मन्त्रेणाभिमृशेत् । ' अथाभिपद्यते । यच्छन्तां पञ्चेति पञ्च वा इमा अङ्ग लयः पाङ् क्तो वै यज्ञस्तद्यज्ञनेवैतदत्र दधाति । ' ( श ० १।१।२।१६ ) | ही स्तुति कर रहा है । अभिष्टव्य ईषा का परित्याग करके उसके अवयवादि शकट की स्तुति का अभिप्राय ' उपस्तु-तात् ' आदि से कहा गया है । इस प्रकार उपस्तुत हुए शकट से देवताओं को तृप्त करने में प्रर्याप्त हवि का ग्रहण करता है । उस कारण यजमानरूप यज्ञपति यज्ञ में कदाचित् समुत्पन्न विघ्न के कारण कुटिल गति न हो । यजमान के निमित्त इस अल ( आशीर्वाद ) को माँगता है । अर्थात् यजमान की कुटिल गति के अभाव की वह कामना करता है । १२ २ - शतपथ के वचनानुसार शकटारोहण करते समय वह कहता है कि हे शकट! तुम पर विष्णु ही आन-मण करे, मैं नहीं । विष्णु के ही आक्रमण को वह क्यों चाहता है? तो कहा है कि ' यज्ञो वै विष्णुः ', व्यापन की समा-नता को देखते हुए दोनों में तादात्म्य व्यवहार किया गया है कि यज्ञ ही विष्णु है । इन देवताओं के लिये विष्णु का यह आक्रमण है । परिदृश्यमान इस पृथिवीस्थान पर प्रथम पादनिधान के द्वारा आक्रमण कर उसका उसने पालन किया । द्वितीय पादनिधान के द्वारा आक्रमण कर अन्तरिक्ष का पालन किया । तदनन्तरं तृतीय पाद से द्यलोक ( स्वर्ग ) पर आक्रमणकर उसका पालन किया । इस प्रकार तीन ही पदों से ( पादनिधान के द्वारा ) तीनों ही स्थानों को उस विष्णु ने अपने स्वाधीन कर लिया । यह कथा मन्त्र, ब्राह्मण और पुराण ग्रन्थों से स्पष्ट ही है । शतपथ ब्राह्मणवचन के अनु सार पुरोडाशीय व्रीहियों का समन्त्रक ईक्षण का विधान किया गया है । प्राण और वात की एकता के अभिप्राय से मंत्र ने ही उसका विस्तीर्ण होना बताया है । अर्थात् वातात्मक प्राण के सञ्चारार्थ हे शकट! मैं तुम्हें विस्तीर्ण कर रहा हूँ । तदनन्तर शतपथ ने कहा है कि उन व्रीहियों में यदि कोई तृणादि गिरा हो तो उसे उनमें से निकाल दे । यदि कोई व्रण-

पृष्ठ 107

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 107 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ६४ ] हविग्रहणाय समन्त्र ं स्पर्शनं विधत्ते - अथाभिपद्यत इति । अथानन्तरमभिपद्यते आलभते स्पृशति हविग्रह-णाय मुष्टि वध्नन्तु पञ्चांगुलय इत्यर्थः । मन्त्रगतपञ्चशब्दार्थमाह पाङक्तो वा इति । ' पञ्चपदा पक्तिः ' ( ऐ ० आ ० ११३८ ) यज्ञोऽपि धानाकरम्भादिपञ्चहविष्कः पञ्चसंख्यायोगसाम्यात् । तदुक्तम् धानाः करम्भाः परिवापः पुरोडाशः पयस्था तेन पङ्क्तिराप्यते तद्यज्ञस्य पाङ् क्तत्वम् । ( तै ० सं ० ६ ५ ११1८ ) तथा सति एतेन पञ्चशब्दो-पेतमन्त्रोच्चारणेन अत्र अस्मिन् शकटे पाङ्क्तं यज्ञमेव धारयतीत्यर्थः । यद्वा पञ्चाङ्ग लिना युक्तेन मुष्टिना ब्रीहीन् गृह्णीयादित्यर्थ उक्तः । १३ – अत्र दयानन्दोयस्पार्थस्य गन्धोऽपि नोपलभ्यते । दुर्भाग्यवशात् दयानन्देन प्रभुसम्मितस्य ब्राह्मण-भागस्यापौरुषेयत्वं वेदत्वं चापलप्य महतेऽनर्थायैव परिकरबन्धः कृतः । तत एव पदे पदे स्वेच्छाचारितामवलम्ब्य श्रुतिषु बलात्कारः कृतः । वस्तुतस्तु प्रभुस्थानीयं ब्राह्मणमेव तानि कर्माणि विदधाति तदर्थ देवताद्रव्यसम्बन्ध-मभिधाय यथाद्रव्ये प्रोक्षणादिसंस्कार विदधाति तथैव द्रव्यदेवतादिस्तुतौ मन्त्रं विनियुङ्क्ते । संस्कारार्थमेव मन्त्र-व्याख्यानमपि करोति । तावतैवानभिज्ञा मन्त्रव्याख्यानमेव ब्राह्मणं मन्वते तेनैतज्जानन्ति यत् मन्त्रो यथा द्रव्याणां प्रोक्षणावघातादीन् संस्कारान् विदधाति तथैव मन्त्रानपि विनियोगानुसार व्याख्याय ब्राह्मणं मन्त्रसंस्कारानपि विद-धाति । १४ – अथाक्रमते विष्णुस्त्वाक्रमतामिति ( श ० १ | १ | २ | १३ ) अत्र शकटारोहणे विष्णुस्त्वाक्रमतामिति मन्त्रो विनियुक्तः । अथ प्रेक्षते अरु वातायेति प्राणो वै वातस्तद्ब्रह्मर्णवैतत्प्राणाय वातायोरुगायं कुरुते ' ( श ० १।१।२।१४ ) प्राणवातयोरैक्यमभिप्रेत्य ब्रह्मणा मन्त्रेणैव प्राणात्मकाय वाताय उरुगायं उरुभवनकीर्तनं कुरुते । ' अथापास्यति । कड़ आदि अपद्रव्य न गिरा हो तो पुरोडाशीय ब्रीहि का इस मन्त्र से स्पर्शमात्र ही कर ले, और हविग्रहण करे | हविग्रहण करने के लिये अपनी पांचों अगुलियों से मुठ्ठी भर ले । पञ्चशब्द का अर्थ ' पाङ कोवा से बताया गया है । ' पञ्चपदा पङक्ति: ' इस ब्राह्मण वाक्य के अनुसार यज्ञ भी धाना, करम्भ आदि पांच पदार्थों से युक्त होने के कारण ' पञ्च हविष्क ' कहलाता है । कहा भी है कि ' धाना, करम्भ, परिवाप पुरोडाश और पयस्या ' - इन पदार्थो से पङक्ति क्तत्व है । ऐसी स्थिति में इस पञ्चशब्दोपेत मन्त्र के उच्चारण से इस का स्वरूप निष्पन्न होता है । यही यज्ञ का पाङक शकट को पाङक्त यज्ञ के रूप में ही समझा जाता है । अथवा पांच अँगुलियों से युक्त मुठ्ठी के द्वारा व्रीहियों को ग्रहण करे - यह भी अर्थ बताया गया है । १४- यहाँ पर दयानन्दीय अर्थ का गन्ध भी उपलब्ध नहीं है । दयानन्द दुर्भाग्यवश प्रभुसम्भित ब्राह्मण भाग के अपौरुषेयत्व और वेदत्व का अपलाप कर महान् अनर्थ पैदा करने के लिये कमर बांध ली हैं । उसी कारण पंग - पग पर स्वेच्छाचारी बनकर भगवती श्रुतिमाता पर बलात्कार किया है । वस्तुतः प्रभुस्थानीय ब्राह्मण ने ही उन कर्मों का विधान किया है । उन कर्मों के लिये देवता - द्रव्य के संबंध को बता कर जैसे द्रव्य पर प्रोक्षणादि संस्कार का विधान किया है, वैसे ही द्रव्य - देवता आदि की स्तुति में मन्त्र का विनियोग भी उसीने किया है । संस्कार के लिये ही मन्त्र का व्याख्यान भी किया है । यही देखकर वेद के स्वरूप को न जाननेवाले अनभिज्ञ लोग मन्त्रव्याख्यान को ही ब्राह्मण समझते हैं । उस कारण वे इतना ही जानते हैं कि जिस प्रकार मन्त्र,, द्रव्यों के प्रोक्षण, अवघातादि संस्कारों को बताता है । उसी प्रकार ब्राह्मण, विनियोगानुसार मन्त्रों की भी व्याख्या करके मन्त्र संस्कारों का भी विधान करता है । १४ - शकट पर आरोहण करने में ' विष्णुस्त्वा क्रमताम् ' मन्त्र का विनियोग बताया गया है । ' उरु वाताय ' इस मन्त्र से उसकी ओर देखता है । प्राण और वात की एकता के अभिप्राय से मन्त्र के द्वारा प्राणात्मक वायु के सञ्चा-रार्थ उसे विस्तीर्ण होने के लिये कहता है तदन्तर उन व्रोहियों में गिरे हुए तृणादि अपद्रव्य का निरसन मन्त्र बोलकर करता है । यदि उन व्रीहियों में तृणादि कोई अपद्रव्य न हो तो उन व्रीहियों का मन्त्र बोलते हुए स्पर्श करता है ।

पृष्ठ 108

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 108 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ६५ ] अपहृत 25 रक्ष इति यद्यत्र किञ्चिदापन्न भवति यद्युनाभ्येवमृशेत्तन्नाष्ट्रा अपहन्ति । " ( ० १ १/२/१५ ) पुरोडाशीयेषु व्रीहिषु यत्किञ्चित् तृणादिक ं क्षिप्त ं भवति तत् ' अपहतमिति मन्त्रेण निरस्यति । यदि तु तत्र तृणादिक न भवेत् तदा तद्वत् ब्रीहिसमूहमेवानेन मन्त्रेणाभिमृशेत् इत्यर्थ: । ' अथाभिपद्यते । यच्छन्तां पञ्चेति । पञ्च वा इमा अङ्ग -लय: पाक्तो वै । यज्ञस्तद्यज्ञमेवैतदत्र दधाति ' ( श ० १।१।२।१६ ) दयानन्दस्तुत्क्ष े पणादीनि कर्माणि पञ्चपदेन गृह्णन् स्वाच्छन्द्यमेव दर्शयति । तेन धर्मकीर्त्यादीनां ' श्वमासं भक्षयेदिति विधिकल्पनावकाशो भवति । १५ - अध्यात्मपक्ष --- हे ' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' ( तै ० उ ० २ 11१ ) इति श्रुतिप्रतिपादित त्वमनुतमसि अकुटिलमसि सर्वप्राणिपरप्रेमास्पदत्वात् सर्वत्र सत्तास्फूर्तिप्रदत्वात् । त्वञ्च हविर्धानमसि देवतुल्यपुण्यात्मभोग्यस्यानन्द-लक्षणस्य हविषो निधानमसि । एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ' ( वृ ० उ ० ४ | ३ | ३२ ) रस १ ९ ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति ' ( तै ० उ ० २७ ) । इति श्रुतेः । A दृ ' ं , हस्व स्वसत्तया स्फूर्त्या च सर्वाणि वस्तूनि दृढ़ीकुरु । ( माह्वाः ) हे ब्रह्मन् यद्यपि त्वं पूर्वो-क्त्यनुसारेणाकुटिलमेवासि तथापि प्राणिनां कर्मानुसारेण कर्मफलप्रदत्वात् तत्तत्कर्मोचितदण्डविधानेन कुटिलमिव भवसि तेन प्रार्थये त्वं कौटिल्यं मा भज । अकारणकरुणावरुणालयत्वात् । क्षमा सिन्धुत्वाच्च । अपराधिजनेष्वपि कृपामेव कुरु । यथा जगज्जनन्या सीतया प्रोक्तम्- ' कार्यं कारुण्यमार्गेण न कश्चिन्नापराध्यति ॥ ' ( वा ० रा ० युद्धकाण्ड ११३।४४ ) शक्र-सुतजयन्तादिसम्बन्धे त्वदकौटिल्यदर्शनात् । ' चित्ते कृपा समरनिष्ठुरता च दृष्टा त्वय्येव देवि वरदे भुवनत्रयेऽपि । ' ( सप्तशती ४ २२ ) न्यायाचार्यैः श्रीमदुदयनाचार्यैरपि तथैव प्रार्थित न्यायकुसुमाञ्जली - ' इत्येवं श्रुतिनीतिसम्प्लवजलै भूयोभिराक्षालिते येषां, नास्पदमाद-धासि हृदये ते शैलसाराशयाः । किन्तु प्रस्तुतविप्रतीपविधयाप्युद्यं भवच्चिन्तकाः, काले कारुणिक त्वयैव कृपया ते भाव-नया नराः ॥ ' ( न्या ० कु ० ५।१८ ) रावण - शिशुपाल के सादयो विरोधिनोऽपि शत्रवादिबुद्धयापि भगवन्तं चिन्तयानाः सद्गति लेभिरे इति नाश्चर्यम् । भगवत्सत्त्वमप्यनङ्गीकुर्वाणास्तत्खण्डनपरायणा नास्तिका अपि प्रस्तुतेश्वरसिद्धिप्रतीप-ता महताभिनिवेशेन ये खण्डनीयतयोच्चैर्भवन्तं चितयन्ते ते ऽपि हे कारुणिक यथाकालं त्वयैव सद्बुद्धिप्रदानादिभिर्वास-नीयाः । स्वभावनया पूरणीया इति तात्पर्यम् । ते तव सम्बन्धी यज्ञपतिः यज्ञादिना भवदुपासकः सोऽपि त्वामनुसृत्य मा वार्षीत् कुटिलो माभूत् । स्वामिगुणानामेव सेवकेषु सञ्चारात् । नन्वेवं दण्डभयाभावादसुरा यथेच्छमास्तिकानां बन्धव-धादिकं करिष्यन्तीति चेत्तत्राह - विष्णुस्तु त्वदीयो जगत्पालकोंऽश उरु बहुधा आक्रमतामसुराणां वधाय दण्डदानाय शतपथ ब्राह्मण वाक्य में प्रयुक्त ' पञ्च ' शब्द का अर्थ, दयानन्द ने उत्क्ष ेपणादिकर्म किया है, जो उनकी स्वच्छन्दता का प्रदर्शन कर रहा है । उस कारण धर्म कीर्ति आदि बौद्धों ने जो ' श्वमांसं भक्षयेत् ' इस प्रकार विधि कल्पना की है, उसे भी अवकाश मिल जाता है । १५ - अध्यात्मपक्ष में —— सत्यं ज्ञानमन्त ं ब्रह्म इत्यादि श्रुतिप्रतिपादित स्वरूपवाले हे परमेश्वर! समस्त प्राणियों के परमप्रेमास्पद होने के कारण तथा सर्वत्र सत्ता स्फूर्ति के प्रदायक होने से तुम अकुटिल हो । उसी प्रकार देवताओं के पुण्यात्मा लोगों से भोग्य आनन्दलक्षण ' हवि ' के निधान हो । अर्थात् तुम हविर्धान हो । अपनी सत्ता और स्फूर्ति से सम्पूर्ण वस्तुओं को दृढ़ करो । हे ब्रह्मन्! यद्यपि तुम पूर्वकृत कथनानुसार अकुठिल ही हो, तथापि प्राणियों के उनके अपने - अपने कर्मानुसार उन्हें फलप्रदान करने के कारण, अर्थात् तत्कर्मोचितदण्डविधान करने के कारण कुटिल से हो जाते हो, इसलिये मैं तुमसे प्रार्थना कर रहा हूँ कि तुम कुटिल मत बनो । क्योंकि तुम तो अकारण करुण, करुणा वरुणालय हो । और क्षमा के तो सागर ही हो । अपराधीजनों पर भी कृपा ही करो । युद्धकाण्ड में जगज्जननी - सीता-जी ने भी इसी बात को कहा है । इन्द्रसुत जयन्त के सम्बन्ध में तुम्हारी अकुटिलता को सभी ने देखा है । सप्तशती के चतुर्थ अध्याय में भी कहा है- ' चित्ते कृपा समरनिष्ठुरता च दृष्टा त्वय्येव देवि वरदे भुवनत्रयेऽपि न्यायाचार्य श्रीमदु दयनाचार्य ने भी न्यायकुसुमाञ्जलि में उसी तरह प्रार्थना की है । शत्रुबुद्धि से भगवच्चिन्तन करनेवाले रावण, शिशुपाल,

पृष्ठ 109

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 109 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ६६ ] परिणामेऽनुग्रहाय च तेष्वाक्रमणं करोतु । किमर्थ भक्तानां प्राणाय प्राणरक्षणाय धर्मस्य जीवनाय सर्वस्यैव जगतः सप्रा-णत्वाय पालकस्य विष्णोराक्रमणमसुरेषु भवतु । तेनैव रक्षोऽपहत धर्मबाधका राक्षसासुरादयो बाधिता भविष्यन्ति । भक्तास्तु त्वदीयतादृक्चरित्रचिन्तनेन पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि यच्छन्ताम् नियमयन्तु । पञ्चोपलक्षण चतुर्दश करणानां तथा च समेषां नियमनेन भक्तास्त्वां प्राप्नुवन्तु । “ यदा पश्वावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह बुद्धिश्च न विचेष्टेत तामाहुः परमां गतिम् ॥ ( कठोप ० २ | ३ | १० ) बाह्मकरणावरोधमन्तरा नान्तःकरणावरोधस्तमन्तराखण्डनिर्विकल्प बोधात्मक-ब्रह्मस्फुर्त्यसम्भवेन न तदात्मलाभः सम्भवति । १६ - यद्वा हे आत्मचैतन्य त्वं पारमार्थिकचिदात्मरूपेण अनुतमसि हविर्धानं सुखनिधानमसि । दृहस्व परब्रह्मात्मपदप्राप्तये आत्मानं दृढीकुरु । मा ह्वाः भगवन्तं प्रति कोटिल्य मा भज । ' विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृद पद पदे पदे । ' ( श्री ० भा ० म ० पु ० २ २ १८ ) इति श्रीमद्भागवतवचनात् । तथा सति यज्ञपतिर्यज्ञभोक्ता भगवानपि ' भोक्तार ' यज्ञतपसां सर्वभूतमहेश्वरम् । ' ( श्री ० भ ० गी ० ५०२६ ) मा ह्वार्षीत् त्वां प्रति कुटिलो माभूत् । तस्य भक्तानुसारित्वात् ' ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् | ' ( श्री ० भ ० गी ० ४। १ 1 ) इति गीतोक्त ेः । त्वा त्वां विष्णुविशुद्धसत्त्वोपाधिकः पालको भगवान् त्वामभिलक्ष्य त्वद्धिताय त्वदीयबाधकेषु कामक्रोधादिष्वान्तरेषु बाह्येषु च सपनेषु आक्रमताम् । यद्वा त्वां त्वदीयं हृदयमाक्रम्य तिष्ठतु तत्राविर्भवत्वित्यर्थः । किमर्थम् उरु वाताय बहूनामास्तिकानां सप्राणत्वाय । तावतैवापत रक्षः बाधक सर्वमपन्न भवतु । तेन च सर्वे साधकाः पञ्च ज्ञानेन्द्रियादीनि करणानि यच्छ-न्ताम् नियमयन्तु । तद्व्याजेनैव यथा पूर्वस्मिन् मन्त्रे शठ प्रतिशाढ्यमिति नीतेरुपदेशस्तथैवात्र ' साध्वाचारः साधुना सादिविरोधियों ने भी सद्गति प्राप्त की- यह कोई आश्चर्य की बात नहीं है । भगवान् के अस्तित्व को भी स्वीकार न करनेवाले इतना ही नहीं, उसके खण्डन करने में प्रतिक्षण तलर रहनेवाले नास्तिक भी प्रस्तुत ईश्वरसिद्धि के प्रति-कूल रहने के कारण बड़े अभिनिवेश से आपके खण्डन में जोर - जोर से आपका चिन्तन करते हैं, उन अश्मसार लोगों को भी हे कारुणिक! यथासमय तुम ही सद्बुद्धि देकर अपनी ओर आकर्षित कर उनके ज्ञान की कमी को पूर्ण कर देना तुम से सम्बन्धित जो यज्ञपति अर्थात् यज्ञ के द्वारा आपकी उपासना करनेवाला यजमान है, वह भी तुम्हारा अनुसरण करे, कुटिल न बने । क्योंकि स्वामी के गुणों का सञ्चार ही सन्तानों में होता है । इस पर यदि कोई कहे कि दण्डभय के न रहने से असुरलोग अपनी इच्छा के अनुसार आस्तिकों का बन्ध - वधादि करेंगे । तब उसपर उत्तर दिया है कि तुम्हारा जगत्पालक विष्णु बहुधा आक्रमण करनेवाले असुरों को दण्ड देने के लिये और अन्त में अनुग्रह करने के लिये उनपर आक्रमण करे । अर्थात् भक्तों की प्राणरक्षा करने के लिये धर्म के जीवन के लिये सभी जगत् को सप्राण करने के लिये असुरों पर पालक विष्णु का आक्रमण हो । उसी कारण धर्म में बाधा पहुँचानेवाले राक्षस असुरादिक बाधित हो जायेंगे किन्तु भक्त लोग तुम्हारे तादृक चरित्र चिन्तन से पञ्च ज्ञानेन्द्रियों पर नियन्त्रण रखें । ' पञ्च ' शब्द चतुर्दश-करणों का उपलक्षण है, तथा च सभी इन्द्रियों के नियमन से भक्त लोग तुम्हें प्राप्त हों । कठोपनिषद् में कहा गया है कि बाह्येन्द्रियों को नियन्त्रित किये बिना अन्तःकरण पर नियन्त्रण नहीं हो पाता, और उसके बिना अखण्ड निर्विकल्प बोधात्मक ब्रह्म की स्फूर्ति का होना संभव न रहने से तद्रूपता की उपलब्धि का होना कभी संभव नहीं है । १६ - अथवा हे आत्म चैतन्य! तुम पारमार्थिक चिदात्मरूप से सुख के निधान ( हविर्धान ) हो । परब्रह्मात्म-पद की प्राप्ति के लिये अपने को दृढ़ करो । भगवान् के प्रति कुटिल मत बनो । श्रीमद्भागवत ( २।२1१८ ) में इसी प्रकार कहा गया है । वैसा बनने पर यज्ञभोक्ता भगवान् भी तुम्हारे प्रति कुटिल नहीं होगा, क्योंकि भगवान् तो भक्त का अनुसरण किया करते हैं । इसी बात को श्रीमद्भगवद्गीता में भी बताया गया है । विशुद्ध सत्वोपाधिक पालक विष्णु भगवान् तुम्हारा कल्याण करने के लिये तुम्हारे कार्य में बाधक बनने वाले काम - क्रोधादि आन्तर और बाहरी शत्रुओं पर आक्रमण करें । अथवा तुम्हारे हृदय पर आक्रमण कर उसमें निवास करें, अर्थात् तुम्हारे हृदय में वे भग-वान् श्रीहरि आविर्भूत हो । आविर्भूत होने से अनेक आस्तिकों में प्राण संचार हो सकेगा । उसी से जितने भी बाघक हैं, सभी नष्ट हो जायेंगे । ऐसा होनेपर सभी साधक लोग अपने पंच ज्ञानेन्द्रियादिकरणोंपर नियन्त्रणकर सकेंगे । इसी

पृष्ठ 110

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 110 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ७ ] प्रत्युपेय: ' ( म ० भा ० उ ० ३७७ ) इत्युपदिश्यते । भगवदाराधनबुद्धधानुष्ठीयमानं कर्मापि तत्प्राप्तिसाधनमिति दर्शपूर्ण-मासानुष्ठानमपि तदुपासनमेव । दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्रसवेश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्याम् । अ॒ग्नये॒ जुष्टं गृह्णाम्य॒ग्नीषोमा॑भ्यां॒ जुष्टं गृह्णामि ॥१० ॥

- ( वा ० सं ० १1१० ) १- - देवस्य त्वेति गृह्णात्याग्नेयं चतुरो मुष्टीनेवमग्नीषोमीयं यथादेवतमन्यत् ' ( का ० श्रौ ० सू ० २३ २०-२२ ) ततः सव्यहस्ते शूर्पं निधाय तस्योपरि अग्निहोत्रहवणीमुत्तानां निधाय प्राङासोनो देवस्यत्वेति मन्त्रेण मुष्ट्या प्रक्षि-पति । एवमपरं मुष्टिद्वयमनेनैव मन्त्रेण चतुर्थं मुष्टि तूष्णीं प्रक्षिपति । ततो गृहीतं हविः शूर्पमध्ये दक्षिणपार्श्वे प्रक्षेप-णीयं यथा हविरन्तरेण सङ्करो न भवेत् " देवस्य त्वा अग्नीषोमाभ्यां जुष्टमिति मन्त्रेण त्रिगृह्णाति चतुर्थ तूष्णीम् ' । २ - मन्त्रार्थस्तु – सवितुर्देवस्य प्रेरकस्य परमेश्वरस्य प्रेरणे सति तेन प्रेरितोऽहमग्निदेवतायै जुष्टमिदं व्रीहि-रूपं हविर्गृह्णामि । ग्रहणसाधनयोः स्वकीयबाह्वोरश्विबाहुभावना कार्या । हस्तयोस्तु पूषहस्तभावना कार्येत्यभिप्रेत्या-विनोर्बाहुभ्यां पूष्णोहस्ताभ्यां व्यासक्तदेवाभ्यां जुष्टं हविर्गृह्णामीत्यर्थः । काभ्याम् अश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां सविता देवानां मध्ये प्रसविता प्रेरको देवः । यद्वा देवानामप्येष प्रेरकः । “ अश्विना उदेवानामध्वर्यू " इति काण्वश्रुतेः । " पूषा वै देवानां भागधुग् भूषणम् पाणिभ्यामभिदधाति तस्मादाह पूष्णो हस्ताभ्यामि ' ति काण्वश्रुत्या चाश्विनोर्बाहुत्वस्य पूष्णोहस्तत्वस्य च चिन्तन युक्तम् | असमणिबन्धयोर्मध्यभागो दीर्घदण्डाकारो बाहुः पञ्चाङ्ग, लियुक्तोऽग्रभागो हस्तः । न्याज से जिस प्रकार पूर्व मन्त्र में ' शठम्प्रति शाठ्यम् ' इस नीति का उपदेश दिया गया था, उसी प्रकार यहाँ भी ' साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः ' का उपदेश दिया जा रहा है । भगवद दाधन बुद्धि से अनुष्ठीयमान कर्म भी भगवत्प्राप्ति का साधन होता है । अत: दर्शपूर्णमास कर्म का अनुष्ठान भी भगवदुपासना ही है ॥ ६ ॥

१ – कात्यान श्रौतसूत्र के अनुसार सव्य ( बाँये ) हाथ में शूर्प रखकर उस पर अग्निहोत्रहवणी पात्र को उत्तान रखकर पूर्व दिशा में बैठा हुआ ' देवस्य त्वा ' मन्त्र से अपनी मुष्टि से पूर्वोक्त पात्र में हविः - प्रक्षेप करे । उसी प्रकार दो मुट्ठियाँ इसी मन्त्र से तदनन्तर चतुर्थं मुष्टि से तूष्णीं ( मन्त्र को बिना बोले ) उसी पात्र में हविः प्रक्षेप करे । उस गृहीत हवि को शूर्प के दक्षिण पार्श्व में कर दे, जिससे अन्य हवि के साथ सङ्कर ( मिश्राण ) न हो पाये । ' देवस्व त्वा अग्नीषोमाभ्यां जुष्टम्, इस मन्त्र से तीन बार ग्रहण करता है और चौथी बार तूष्णीं ही ग्रहण करता है । }२ - मन्त्रार्थ इस प्रकार है - प्रेरक परमेश्वर सविता देव के प्रेरणा करने पर उनसे प्रेरित हुआ मैं अग्निदेवता के लिये प्रिय इस व्रीहि रूप हवि का ग्रहण करता हूँ । ग्रहण करने में साधनभूत अपने दोनों बाहुओं में अश्वि देवता के बाहुओं की भावना करे । अपने हाथों में पूषा देवता के हाथों की भावना करें । इसी अभिप्राय से व्यासक्त देवताओं के लिये प्रिय हवि का ग्रहण करता हूँ । अंस और मणिबन्ध के मध्यभाग जो दीर्ध दण्डाकार है, उसे ' बाहु ' कहते हैं । तथा पञ्चाङ्गुलियों से युक्त अग्रभाग को ' हस्त ' कहते हैं । दोनों अश्वि देवता देवों के अध्वर्यु हैं । और पूषादेवता देवों के भागधुक हैं | सर्वात्मक सर्वेश्वर्यपूर्ण अग्नि के तादृश लोकोत्तर हवि का ग्रहण करना मनुष्य के द्वारा शक्य नहीं है, इस लिये सर्वत्र अनुज्ञा प्राप्त करके मैं अश्वि देवता