वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 91–100

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 91–100

पृष्ठ 91

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 91 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ७८ ] शरीर तव तपसा रक्षः प्रत्युष्टं प्रत्येक दग्धं प्रतिज्ञया दग्धं वा । अरातयः दानविघ्नकारका अपि ज्ञया दग्धा वा । अथवा रक्षः रक्षन्त्येभ्य इति रक्षः अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशादिक्लेशपदवाच्य प्रत्येक दग्धाः, प्रति-अरातयोऽपि कामक्रोधाद्या निःशेषेण तप्ताः । अतः परमहम् उरु विस्तीर्णम् निरतिशयं निःशेषेणे तप्तम्, व्योर्मध्ये इक्ष्यते ज्ञायते इति अन्तरिक्षम् । छान्दसो ह्रस्वः । ज्ञानसामान्यार्थ ईक्षतिः । कर्मणि वृहत् अन्तरिक्षम् अन्तर्द्यावापृथि काशे ईक्ष्यते ज्ञायते उपलभ्यते इति अन्तरिक्षम् ब्रह्म अन्वेमि अनुसरामि । ' त्वं भावयोगपरिभावितहृत्सरोज घत्र । अथवा अन्तः हार्दा -श्रुतेक्षितपथो ननु नाथ पुंसाम् || ' ( श्री ० भा ० म ० पु ० ३ | १ | ११ ) इति श्रीमद्भागवत महापुराणवचनात् आस्से भूतानां हृद्दशेऽजुन तिष्ठति । ' ( श्री ० भ ० गी ० १८ । ६ ) इति भगवद्वचनाच्च ॥ ' ईश्वरः सर्व-३ – स्वामिदयानन्दस्तु - ' प्रत्युष्टम् यत्प्रतीतिश्च तदुष्ट ं दग्ध ं च तत् । रक्षः रक्षः स्वभावो दुष्टो मनुष्यः प्रत्युष्टाः प्रत्यक्षतया उष्टा दग्धव्यास्ते । अरातयः अविद्यमाना रातिर्दान ं येषु ते शत्रवः । निष्टप्त नितरां । पयुक्तं च कार्यम् । रक्षः स्वार्थी मनुष्यः । निष्टप्ताः पूर्ववत् । अरातयः कपटेन विद्यादानग्रहणरहिताः । तप्त उरु सन्ता-सुख प्राप्रापा । उर्विति बहुनामसु पठितम् । ( नि ० ३।१ ) अन्तरिक्षम् सुखसाधनार्थम् अवकाशम् | बहुविधं अनुगत ' प्राप्नोमी ' ति, तदपि न विचारचार, श्रुतिसूत्रविरोधात् । श्रुतिसूत्रानुसारी अर्थ: उपरिष्टात् वर्णितः । अन्वेि अत्र अन्वेति क्रियापदम् । अस्य कर्ता सदा अस्मदर्थं एव । अयं च महात्मा ' इदमीश्वर आज्ञापयति सर्वे -नुष्यैः स्वकीय ' दुष्टस्वभाव त्यक्तवान्येषामपि विद्याधर्मोपदेशेन त्याजयित्वा दुष्टस्वभावान् मनुष्यांश्च निवार्य ज्ञानं सुखं च सम्पाद्य विद्याधर्मपुरुषार्थान्विता सुखिनः सर्वेप्राणिनः सम्पादनीया: ' इति भावार्थं वर्णयति बहुविधं -विकोऽपि दोषः स्वभावत एव त्यक्त्वातामर्हेतु उपदेशेन वा रक्ष: स्वभाव: क्रूरः कुटिलोजनः स्वाभाविकों । क्रूरतां यदि स्वाभा कौटि-यच अपहाय साधीयान् सम्पद्यत कृतं तर्हि दण्डविधानेन । अद्यत्वे सर्वोऽपि जन: विनाशस्य मुखे घोरकण्टकाकीर्णे अवनतेः गर्ते पिपतिषु रालोक्यते । संहारास्त्राणां विविधानामाविष्कारात् सर्वेऽपि विभ्यति । अद्यतनां परिस्थितिमीश्वरो । न जानातिस्मेति सम्भावायतुमपि न शक्यते । यतो हि सर्वज्ञः । सर्वस्य देशस्य सर्वस्य कालस्य सर्वस्याः परिस्थितेश्च ज्ञाता । सर्वमिदं जानानोऽपि स ईश्वरः उपदेशेन दुष्टस्वभावत्यागं मनुते इति बुद्धिविकल एवं कश्चन वाल्मीकीय रामायणे -- प्रतीयात् । संसक्त शरीर! तुम्हारी तपस्या से अथवा प्रतिज्ञा से प्रत्येक राक्षस दग्ध हो चुका है । तथा दानविघ्नकारक शत्रु भी तुम्हारी तपस्या अथवा प्रतिज्ञा से दग्ध हो गये । अथवा अविद्या अस्मिता राग द्वेष अभिनिवेशादि क्लेशपद वाच्य राक्षस पूर्णतया तप्त हो चुके और काम - क्रोधादि शत्रु भी पूर्णतया तप्त हो चुके । इसके बाद मैं द्यावा - पृथिवी के मध्य स्थित विशाल अन्तरिक्ष प्रदेश में जा रहा हूँ । अथवा अन्तः स्थित हृदयाकाश में ऊपलब्ध होनेवाले अन्तरिक्षरूप ब्रह्म का अनुसरण कर रहा हूँ । श्रीमद्भागवत और भगवद्गीता के वचन भी इसी बात को बता रहे हैं । ३ – स्वामी दयानन्दजी ने उक्त मन्त्र का अर्थ यह बताया है कि राक्षस स्वभाव वाले दुष्ट मनुष्य को तुम्हें जला देना चाहिये | दान न देनेवाले शत्रुओं को भी सन्तप्त कर देना चाहिये । क्योंकि राक्षस मनुष्य स्वार्थी होता है । उसे सन्तप्त कर देना चाहिये । शत्रु भी कपट से युक्त होने के कारण विद्या के देने और ग्रहण करने की भावना से हत होते हैं । अब मैं सुख प्राप्ति के लिये अवकाश प्राप्त कर रहा हूँ । ' किन्तु यह दयानन्दोक्त अर्थ, श्रुति और सूत्र के विरुद्ध होने से ग्राह्य नहीं है । ग्राह्य अर्थ वही होता है, जो श्रुति और सूत्र का अनुसरण करता हो । इस मन्त्र में ' अन्वे'ि यह क्रियापद है, उसका कर्ता सर्वदा अस्मदर्थ ही होगा । किन्तु ये महात्मा स्वामी दयानन्दजी बता रहे हैं कि ईश्वर यह आज्ञा देता है कि सभी मनुष्य अपने दुष्ट स्वभाव को त्याग कर और दुष्ट स्वभाववाले मनुष्यों को दूर कर और बहुविध ज्ञान तथा सुख का सम्पादन कर विद्या - धर्म पुरुषार्थ से युक्त हुए समस्त सुखी प्राणियों का सम्पादन करें । यह भावार्थं उन्होंने बताया है । यदि स्वाभाविक दोष भी स्वभाव से ही छूटने योग्य हो जाय अथवा उपदेश से राक्षस-

पृष्ठ 92

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 92 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ७८ ] ' इह सन्तो न वा सन्ति सतो वा नानुवर्तते । यथा हि विपरीता ते बुद्धिराचारवजिता ॥ ' इति भगवत्या: सीताया उक्तिः उपदेशमकिश्चित्करमेव ब्र ूते । इत्यलं पल्लवितेन । ( वा ० सं ० १।७ ) ॥ I “ धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं योस्मान् धूर्वति तं धूर्व यं वयं धूमः । दे॒वाना॑मसि॒ वह्नतम " सस्नितमं पतिमं जुष्टतमं देवहूतमम् ॥८ ॥ '

। - ( वा ० सं ० १1८ ) १ – ' श्रपणस्य पश्चादनस्तिष्ठत्समङ्गि ', ' धूरसीति धूरोऽभिमर्शनम्, ' देवानामित्युपस्तम्भनस्य पश्चादीषाम् ( का ० श्रौ ० सू ० २।२।१२ - १३ - १४ ) श्रपणस्य गार्हपत्यस्य पश्चिमदेशे तिष्ठत्समङ्गि तिष्ठन्ति विद्यमानानि समस्तानि समीचीनानि वा अङ्गानि तिष्ठत्समङ्गानि तानि सन्ति यस्य तत् तिष्ठत्सर्माङ्ग समीचीनसमस्तयुगयोक्त्रवस्त्रादिभिरङ्ग -रुपेतम् अनः शकट ं प्रति अध्वर्युर्गच्छेत् । धूरसीतिमन्त्रेण पूर्वं दक्षिणां धुरमभिमृश्य तत उत्तरां धुरमभिमृशेत् । देवाना-मितिमन्त्रेण उपस्तम्भनस्य पश्चाद्भागे ईषां स्पृशेत् । इति सूत्रार्थः । उपस्तम्भनपदार्थश्च – शकटे प्रागपरायतो दीर्घः . काष्ठविशेषः ईषा । तदग्रस्य भूमिस्पर्शो मा भूदिति तदाधारत्वेन स्थापितः काष्ठविशेषः । २ - व्रीहिरूपहविर्धारकशकटसम्बन्धिनो युगस्य बलीवर्दवहन प्रदेशे कश्वित् हिंसकोऽग्निः शास्त्रदृष्टोऽस्ति, तं. है प्रार्थयते, ' अग्निर्वा एष धुर्यस्तमेतदत्येष्यन् भवति ' ( श ० १ १ २ १० ) इति श्रुतेः । ३ – हे वह्न े त्वं धूरसि हिंसकोऽसि । ' तुर्वी घुर्वी दुर्वी धुर्वी ' हिंसार्थाः । यतो घूरसि अत: धूर्वन्तं पाप्मानं स्वभाव वाला क्रूर कुटिल मनुष्य अपनी स्वाभाविक क्रूरता कुटिलता को त्यागकर अच्छी बातों को ग्रहण करने लगे तो दण्डविधान की आवश्यकता ही क्या रहेगी? आज के युग में सभी लोग विनाश के मुख में घोर कण्टकाकीर्ण-अवनति के गर्त में पतन के इच्छुक दिखलाई पड़ रहे हैं । संहार कारक विविध अस्त्रों के आविष्कार को देखकर सभी लोग भयभीत हो रहे हैं । आज की परिस्थिति को ईश्वर ने नहीं जाना होगा यह तो संभव नहीं है । क्योंकि वह तो सर्वज्ञ है । समस्त देश, काल, सम्पूर्ण परिस्थिति का वह ज्ञाता है । यह सब जानता हुआ भी ईश्वर केवल उपदेशमात्र से दुष्टों के दुष्टभाव का त्याग हो जायगा -यह समझता है, यह तो कोई बुद्धिशून्य ही कल्पना करेगा । वाल्मीकीय रामायण में भगवती सीता कह रही है कि यह असम्भव बात है । अर्थात् ऐसे लोगों के लिये ' उपदेश ' अकिञ्चित्कर है । १ – पहले बता चुके हैं कि समस्त युग - योक्त्र, वस्त्रादि अङ्गों से युक्त शकट के प्रति अध्वर्यु जाय । ' धूरसिं ' इस मन्त्र से प्रथमत: दक्षिण धुरा का स्पर्श करे, तदनन्तर उत्तर धुरा का स्पर्श करे । ' देवानाम् ' इस मन्त्र से उपस्तम्भन के पश्चात् भाग में स्थित ' ईषां ' का स्पर्श करे । शकट में प्रागपरायत लम्बा लगा हुआ काष्ठविशेष ‘ उपस्तम्भन ' कह-लाता है । उसके अग्रभाग का भूमिस्पर्श न हो सके इसलिये उसके आधार के लिये स्थापित काष्ठविशेष को ' ईषा ' कहते हैं । २ - व्रीहिरूप हविर्धारक शकट से सम्बन्धित युग के बलीवर्दवन प्रदेश में कोई हिंसक अग्नि जो शास्त्रक-गम्य है, उसकी प्रार्थना की जा रही है । ३ - अग्ने! तुम हिंसक हो इसलिये हिंसा करनेवाले पाप्मा का नाश कर दो । और जो याग में विघ्न उत्पन्न

पृष्ठ 93

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 93 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ८० ] धूर्व विनाशय 1 । किं च यो राक्षसादिः यागविघ्नेन अस्मान् धूर्वति हिंसितुमुद्युक्तः तमपि धूर्व विनाशय । यं च वयं धूर्वा -मस्तमपि धूर्व । यमालस्यादिरूपं वैरिणं वयमनुष्ठातारो धर्वामो हिंसितुमुद्यतास्तमपि धूर्व विनाशय । शकटस्थिताग्न्य-तिक्रमणनिमित्तमपराधमपह्नोतुमग्न्याधारभूता शकटस्य धूः अनेन मन्त्रेण स्पृश्यते । उपस्तम्भनस्य पश्चाद्भागे देवानाम-सीतिमन्त्रेण ईषां स्पृशेत् । हे शकट त्वं देवानां सम्बन्धि असि भवसि । किम्भूतम् वह्नितमम् । वहति प्रापयति हुतं हव्यं देवेभ्य इति वह्नि । ' वहिश्रश्रुयुद्र ग्लाहात्वरिभ्योनित् ' ( उ ०४ | ५२ ) इति रूपसिद्धि: । अतिशयेन वह्निम् वह्नितमम् । सर्वे तमपः अति-शार्थाः । वोद्धृतमम् । व्रीहिरूपस्य हविषोऽतिशयेन प्रापकम् । सस्नितमम् स्नाति तच्छीलः, तद्धर्मः, तत्साधुकारी वेति सनि । अतिशयेन सस्नि । अतिशयेन शुद्धम् । ' आहगमहन ' ( पा ० सू ० ३।२।१७१ ) इत्यादिना किः । यद्वा ( ष्णै वेष्टने, शोभायाश्च ेति स्वाम्यादयः ) स्नायति तच्छीलस्ताद्धर्मः तत्साधुकारी वा सस्नि । अतिशयेन सनि । दार्या चर्मादिभिरतिशयेन वेष्टितम् । पप्रितमम् प्राति पूरयति तच्छीलादिर्वा इति पनि । अतिशयेन पत्रि पप्रितमम् । व्रीहिभिरतिशयेन पूरितम् । जुष्टतमम् जुष्यते इति जुष्टम् । अतिशयेन जुष्टम् देवानामतिशयं प्रियम्, देवैरतिशयं सेवितं वा । ( जुषी प्रीति-सेवनयो: ) । देवहूतमम् देवान् ह्वयतीति देवहु अतिशयेन देवहुदेवहूतमम् अतिशयेन देवानामाह्वात् । ( ह्व ेञ् शब्दे च ' ) इत्यस्य रूपम् । व्रीहिपूर्णं शकटं दृष्ट्वा देवा आहूता इव शीघ्रमागच्छन्तीत्यर्थः । स्पर्धायां अत्र ब्राह्मणम् -'स धुरमभिमृशति । धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं योऽस्मान् धूर्वति तं धूर्व यं वयं धूर्वाम इत्यग्निर्वा एष धुर्यस्तमेतदत्येष्यन् भवति हविग्रहीष्यंस्तस्मा एवैतान्निह्नुते तथो हैतमेषो अतियन्तमग्निधुर्यो न हिनस्ति । ' ( श०-१।१।२।१० ) । समन्त्रकभिमर्शनं विधत्ते - स धुरमिति । अस्याभिर्शस्य प्रयोजनमाह अग्निर्वा इति । युग स्य धुरि भवोऽग्नि-धु'र्य: । ' भवेच्छन्दसि ' ( पा ० सू ० ४ | ४ | ११० ) इति यत् । हविग्रहणाय शकटस्य परिश्रित प्रदेशं पश्चात् भाग यास्यन् तं धुपौरस्त्यग्निमतिक्रमिष्यन् भवति । तदतिक्रमे च स क्र ुध्येत् । तस्य प्रसादनाय एतत् एतेन धूरसीति मन्त्रोच्चार-तस्मै वाग्नये निह्नुते अपनयति । अतिक्रमजनितं स्वापराधं प्रशमय्य प्रसादयति । नुङ् अपनयने इत्यस्य रूपम् । ' श्लाघनुङ स्थाशपां ज्ञीप्समान: ' ( पा ० सू ० १/४ | ३४ ) इति तच्छब्दाच्चतुर्थी । यश्चास्माकं हिंसता, योऽप्यस्माभिर्हिस्यः तं द्विविधमेव शत्रुम् धूर्वं हिंस्या: । योऽस्मानिति मन्त्रार्थः । तथा सत्येवं प्रार्थितोऽग्निरतिक्रान्तमप्यध्वर्यु ' न बाधत इत्यर्थः । २।११ ) । ' तद्ध स्मैतदारुणिराह - अर्धमासशो वा अह ' सपत्नान् धूर्वामीत्येतद्ध स्म स तदभ्याह । ( श ० १1१1-तन्मन्त्रोच्चारणेन शत्रुहिंसनम् महर्षिव्यवहारेण संवादयति - तद्धति । तत् तत्र अभिमर्शनविषये एतदारुणि-राह स्म । एतच्छब्दपरामृश्यं दर्शयति अर्धमासा इति । मासस्य अर्धमर्धमासः । ' अर्धं नपुसकम् ' ( पा ० सू ० २२ २ ) इति समासः । अर्धमासे अर्धमासे पौर्णमस्यां दर्शे च । संख्यैकवचनाच्च वीप्सायाम् ' ( पा ० सू ० ५।४।४३ ) इति करके हमारी हिंसा करने के लिये तत्पर रहनेवाले राक्षस आदि हैं उनका भी विनाश कर दो । तथा जिन आलस्यादि शत्रुओं को नष्ट करने के लिये । हम अनुष्ठाता लोग उद्यत हैं, उन शत्रुओं का भी नाश कर दो । इस प्रकार प्रार्थना करते हुए शकट स्थित अग्नि के अतिक्रमणजनित अपराध के परिमार्जनार्थ अग्नि की आधारभूत शकट की धुरा ' का इस स्पर्श मंत्र इस मन्त्र से किया गया है । उसके अनन्तर उपस्तम्भन के पश्चाद्भाग में स्थित ' ईषा ' का स्पर्श ' देवानामसि

पृष्ठ 94

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 94 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ८ ] शस्प्रत्ययः । एतद्धस्य इति ऋषेरभिप्रायकथनम् । एतदिति धूरसीत्यभिमर्शनमित्यर्थः । ' अथ जघनेन कस्तम्भीमीषामभिमृश्य जपति । देवानामसि वह्नितम है ' सस्नितमं जुष्टतमं देवहूतम् । अह्नत-मसि विर्धानं हस्व माह्वारित्यन एवैतदुपस्तौत्मुपस्तुताद्रात मनसो हविगृह्णानीति मा ते यज्ञपतिह्नार्षीदिति यजमानो वै यज्ञपतिस्तद्यजमानायैवैतदङ्खलामाशास्ते । ' ( श ० १।१।२।१२ ) । अथ समन्त्रकमीषाभिमर्शनं विधत्ते - अथ जघनेनेति । शकटस्य अध: पतनं वारयितुमीषादण्डप्रोत्तम्भनार्था मेथी कस्तम्भी । अन एवेति - यद्यप्यय मन्त्र ईषाभिमर्शने जप्यः, तथापि अवयविस्तुत्या अवयवोऽपि स्तुतोभवतीत्यभि-प्रेत्य एतन्मन्त्रवाक्यो वोढृतयत्वादिगुणकथनेन अन एव उपस्तौति । अभिभ्रष्टव्येषापरित्यागेन तदवयविशकटं स्तुवतो-ऽभिप्रायमाह— उपस्तुतादित्यादिना । घ्रातं तृप्तं देवानां तृप्तिजनने पर्याप्तमित्यर्थः । ( ' तृप्ती ) इति भौवादिको धातुः । अह्वलामाशास्त इति - यज्ञपतिर्माह्वार्षीत् कुटिलगतिर्मा भवत्विति मन्त्रवाक्ये प्रतिपादनात् हरणनिषेध एव अह्वलाशब्दार्थः । ४ – अध्यात्मपक्षे - हे गुरुकृपापीयूषपाकप्रस र परिप्लुतशास्त्रसंस्कारसंस्कृतभावनोद्रे कविभावितमनः । त्वं धूरसि जननमरणाविच्छेदलक्षणसंसारसागरमुत्ततु मिति शेषः । यतो धूरसि अतः धूर्वन्तं हिंसन्तं हिंसां कतु पुरुषार्था-त्प्रच्यावयितु ं प्रवृत्त समस्तमपि विघ्नगणं धूर्व विनाशय । यो राक्षसादिः अस्मान् साधकान् धूर्वति हिसितुमुद्युक्तस्तमपि धूर्व विनाशय । यमालस्यादिरूपं वैरिणं वयं हिंसितुमुद्युक्तास्तमपि विनाशय । भगवदनुग्रहात् त्वया सर्वमेतद्विधातव्यमिति-भावः । तदेव स्पष्टयति त्वं देवानामिन्द्रियाणाम् कृपापात्रमसि । यतः इन्द्रियाणि वशीभूतानि अतः त्वं इन्द्रियाणां विषय-समर्पकतया वह्नितमं वोढृतमम् सस्नितमम् पवित्रतमम् । पप्रितमम् भगवद्भावनया परिपूर्णम् जुष्टतमम् भगवतोऽतिशयं प्रियम् । देवहूतमम् अतिशयेन भगवतः समाह्वानकारणं चासि अत: कामक्रोधादिगणं हृदये कृतनीडं निःसार्य भगवत्परा-यणो भवेत्यर्थः । ५ – स्वामिदयानन्दस्तु — ' धूः सर्वदोषनाशकोऽन्धकारनाशको वा । असि अस्ति वा । अत्र सर्वत्र भौतिकपक्षे व्यत्ययेन प्रथमपुरुषो गृह्यते । धूर्व हिंसय, धूर्वति हिनस्ति वा । धुर्वन्तं हिसाशील प्राणिनम् । धूर्व हिंसय हिनस्ति वा । से बताया गया है । हे शकट! तुम देवताओं के सम्बन्धी हो । क्योंकि तुम व्रीहिरूप हवि को देवताओं तक अच्छी तरह पहुँचा देते हो । तथा तुम अत्यन्त शुद्ध पवित्र हो । अथवा अपनी दृढता के लिये चर्म आदि से अच्छी प्रकार सुवेष्टित हो । और विपुल व्रीहि से तुम पूर्ण हो । एवं देवताओं के तुम अतिशय प्रिय हो, अथवा उनके द्वारा तुम सुसेवित हो । तथा तुम देवताओं को अच्छी तरह निमन्त्रित करते हो । क्योंकि ब्रीहि से भरे हुए शकट को देखकर निमन्त्रित की तरह देवता लोग शीघ्र आते हैं । इसी अभिप्राय को शतपथ ब्राह्मण ने भी व्यक्त किया है । ४ - अध्यात्मपक्ष में — हे गुरुकृपा पीयूषपाकप्रसरपरिप्लुत शास्त्रसंस्कारसंस्कृत भावनोद्र के विभावित हे मन! तुम जनन - मरणविच्छेदलक्षण संसारसमुद्र के पार जाना चाहते हो । अतः पुरुषार्थ से प्रच्यावित कराने के लिये प्रवृत्त हुए सम्पूर्ण विघ्नसमूहों को नष्ट कर दो । और जो राक्षस आदि, हम साधकों की हिंसा करने में लगे हुए हैं, उनको भी नष्ट कर दो । और जिन आलस्यादि शत्रुओं को नष्ट करना चाहते हैं, उनको भी तुम नष्ट कर दो । अर्थात् भगवान् के अनुग्रह को प्राप्त करके यह सभी कार्य तुम को करना है । क्योंकि तुम इन्द्रियों के कृपापात्र हो, इन्द्रिय तुम्हारे वशी-भूत है । अत: तुम इन्द्रियों के विषयों का अर्पण करने के कारण उनके श्रेष्ठतम वाहक हो । तुम अति पवित्र हो, भग-वद्भावना से परिपूर्ण हो, भगवान् के अतिशय प्रिय हो, भगवान् को बुलानेवाले हो । अतः हृदय में घर बनाकर रहने-वाले काम, क्रोधादिकों को निकाल कर भगवत्परायण बन जाओ । ५ – स्वामी दयानन्दजी ने व्याख्या की है - " सर्वदोषनाशक अथवा अन्धकारनाशक तुम हो या वह है । यहाँ सर्वत्र भौतिक पक्ष में व्यत्यय स्वीकार कर प्रथमपुरुष किया गया है । हिंसाशील प्राणी की हिंसा कर दो या हिंसा

पृष्ठ 95

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 95 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ८२ ] तम् सर्वमूताभिद्रोग्धारम् । यः अस्मद्वेष्टा । अस्मान् धार्मिकान् सर्वेभ्यः सुखोपकतृन् । धूर्वति हिनस्ति । तं दुष्टं दस्युं चोरं वा । धूर्व हिंसय हिनस्ति वा । यं पापिनम् । वयं विद्वांसः सर्व मित्राः । धूर्वामः हिंसामः । देवानां विदुषां पृथिव्या-दीनां वा । असि उत्पादको वर्त्त से प्रकाशको वर्तते वा । वह्नितमम् वहति प्रापयति यथायोग्य ' सुखानि वह्निः सोऽति-शतिस्तम् । सस्तितमम् अतिशयेन शुद्ध शुद्धिकारक च, तथा शुद्धिहेतु ं वा भौतिक वा । अथवा स्वव्याप्त्या सर्वजग-द्वेष्टयितारम् ईश्वर ' शिल्पविद्याहेतु व्यापनशीलं भौतिक वा । ष्णा शौचे अथवा ष्णं वेष्टने इत्यस्य रूपम् । पप्रितमम् प्रति प्रपूरयति सर्वाभिर्विद्याभिरानन्देश्च जनान् स्वव्याप्त्या जगद्वा मूर्तं वस्तु शिल्पविद्या साध्याङ्गानि च यः सोऽतिशयि -तस्तम् । जुष्टतमम् धार्मिकैर्भक्तजनैः शिल्पिभिश्च यो जुष्यते स जुष्टः । अतिशयेन जुष्टस्तम् । देवहूतमम् देवैविद्वद्भिः स्तूयते शब्दयते सोऽतिशयितस्तम् । ञ स्पर्धायां शब्दे चेत्यस्य रूप ' मिति, तत्तुच्छम् । प्रत्यक्षग्राह्यस्य जडपदार्थस्योप-देशार्थं वेदप्रमाणस्य अनुपयोगित्वात् । प्रत्यक्षप्रमाणपरिगृहीतमर्थं सर्वोऽपि लोकः प्रत्येति । तदर्थं वेदस्य कावश्यकता | सिद्धान्ते तु अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्य सोमाद्यर्थम् आधानेन संस्कृतस्य अग्निविशेषस्य तेन सह तदभिमानिनः चेतनस्य देवस्य च स्तुतिः । तथा चाह भगवान् वादरायणः - ' अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ' ( व्र ० सू०-२११५ ) इति । तदेवं मुधैवास्य महात्मनः श्रुतिविरोधे प्रवृत्तिः उभयलोकविनाशफलेति । ( वा ० सं ० १1८ ) - हुतमसि हविर्द्धानिन्द्र १७ I हस्व मा हार्मा ते यज्ञपतिर्द्धार्षित् ॥ ॥६ ॥

विष्णुस्त्वा क्रमतामुरु वाताया हत रक्षो यच्छन्तां पञ्च ॥ ६ ॥

- ( वा ० सं ० १14 ) १ - हे शकट त्वम् अनुतम् असि । ( कौटिल्ये ) ततो निष्ठायां नुह्वोश्छन्दसि ' ( पा ० सू ० ७ २ ३१ ) करता है । समस्त प्राणियों से द्रोह करनेवाले तथा सर्व सुखोपकारक हम धार्मिकों से जो द्वेष रखता है, उसे नष्ट कर दो अथवा नष्ट करता है, उस दुष्ट या चोर को मार दो या मारता है । तुम देवताओं विद्वानों के अथवा पृथिवी आदि के उत्पादक अथवा प्रकाशक हो, यथोचित सुखों को अच्छी प्रकार देनेवाले हो, तुम अति पवित्र या पवित्रकारक हो, तथा शुद्धि के हेतुभूत भौतिक स्वरूप के हो, अथवा अपनी व्याप्ति से सम्पूर्ण जगत् को वेष्टित करनेवाले ईश्वर स्वरूप हो, अथवा शिल्पविद्या के हेतुभूत व्यापक कोई भौतिकपदार्थ हो । समस्त विद्याओं से और आनन्दों से लोगों को भर देनेवाले अथवा अपनी व्याप्ति से सम्पूर्ण जगत् को मूर्त वस्तु शिल्पविद्या साध्य अङ्गों को पूर्णकर देनेवाले हो । धार्मिकों के द्वारा भक्तों तथा शिल्पियों के द्वारा जिसकी सेवा की जाती है, ऐसे तुम हो । देवताओं विद्वानों के द्वारा तुम्हारी जाती है । ञ, स्पर्धायां शब्दे च ' से ' हूतमम् ' रूप की निष्पत्ति बता रहे हैं । किन्तु यह व्याख्या भी निःसार है । क्योंकि प्रत्यक्षग्राह्य जड़पदार्थ के उपदेशार्थं वेदप्रमाण का कोई उपयोग नहीं है । प्रत्यक्ष प्रमाण से ज्ञात हुए पदार्थ को तो सभी लोग अच्छी तरह जानते हैं । उसको जानने के लिये वेद की आवश्यकता क्यों होगी? किन्तु सिद्धान्त पक्ष में-- अग्निहोत्र, दर्शपूर्णमास, चातुर्मास्य, सोम प्रभृति यागों के लिये आधान से संस्कृत हुए अग्निविशेष के साथ उसके अभिमानी चेतन देवता की स्तुति के लिये वेदप्रमाण का उपयोग होता है । भगवान् वादरायण ने भी ' अभिमान ' - ( २५ ) सूत्र से उक्तार्थ का समर्थन किया है । इस श्रुति - सूत्रसिद्ध शिष्टपरम्परानु-मोदित राजमार्ग को त्यागकर व्यर्थ ही श्रुति विरुद्ध मार्ग में अपने को प्रवृत्त किया है, जिसका फल, उभयलोकविनाश १ - हे शकट! तुम अकुटिल हो, अर्थात् तुमपर आरोहण करनेपर भी भङ्ग होने का भय नहीं है । तुम

पृष्ठ 96

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 96 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ८३ ] इति नु आदेशे नत्र ्मसमासे च रूपम् | अकुटिलमिति यावत् । आरोहणेऽपि भङ्गभीतिर्नास्तीति तात्पर्यम् । हविर्धानम् हविषो व्रीहिरूपस्य धानं निधानं धारक पोषक वा भवसि । अतः दृहस्व दृढं भव । मह्यमारुरुक्षतेऽवहितं भव । मा ह्वः मा ते यज्ञपतिह्वार्षीत् । कुटिलं मा भव । त्वत्सम्बन्धी यजमानोऽपि कुटिलो मा भूत् । ' विष्णुस्त्वेत्या रोहणम् ' ( का ० श्रो ० सू ० २।३।१५ ) अध्वर्यु ': ' विष्णुस्त्वा क्रमतामितिमन्त्रेण शकटस्य दक्षिणं चक्रमा रोहेदिति सूत्रार्थः । ' प्रेक्षत उस्वातायेति हविष्यान् ' ( का ० श्री ० सू ० २/३/१६ ) अध्वर्युः शकटस्थान् यवान् व्रीहन् वा हविरर्थान् उरुवातायेति मन्त्रेण आरोहणानन्तरं पश्येदिति सूत्रार्थः । इदमत्रावधेयम् - इदं प्रेक्षणं हविः संस्कारार्थम् । अतो हविषः प्राधान्यम् । कर्मणो गुणत्वम् । तथा च यत्र व्रीहि-यवादीनि भिन्नानि द्रव्याणि सन्ति तत्र संस्कार्याणां द्रव्याणां बहुत्वात् प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिरिति न्यायेन यावद्द्रव्यं वीक्ष-मार्तितव्यम् । तदङ्गत्वाच्च मन्त्रस्याप्यावृत्तिः । ' अपहृतमिति निरस्यत्यन्यत् ', अविद्यमानेऽभिमृशेत ' ( का ० श्रो ० सू ० २।३।१७ - १८ ) तत्र व्रीहियवेभ्योऽन्यत् तृणोष्टादिकं यदि स्यात् तर्हि तत् अपद्रव्यमनेन अपहतमिति मन्त्रेण निरस्येदध्वर्यु: ।१७ । यदि न भवेदपद्रव्यं तर्हि व्रीहीन् यवान् वा अनेन मन्त्रेण अभिमृशेदिति सूत्रार्थः । शकट विष्णुको यज्ञः त्वा त्वां क्रमताम् पादेनाक्रम्यारोहतु । नाहमारोहणे समर्थ इति भावः । हे शकट वाताय त्वदन्त तिव्रीहिषु वायुसञ्चाराय । उरु विस्तीर्णं भवेति शेषः । शकटस्थव्रीहीणाम् तृणाद्याच्छादितत्वात् सङ्कोचे वायुप्रवेशाभावात् आच्छादनमपनीय यथा वायुः प्रविशति तथा सङ्कोचं परित्यजेत्यर्थः । वायुरूपप्राणप्रवेशात् सप्राणं हविः क्रियते मन्त्रेण । किञ्च वायुप्रवेशरहित सबै वस्तु वरुणदेवत्यं भवति । वरुणश्च बन्धाधिष्ठाता देवः । बन्धकारित्वाच्च स यज्ञ तत्फलोभयनिरोधक: । तन्निवृत्त्यर्थमयं मन्त्रः । ' यद्व ' किं च वातो नाभिभवाति । तत्सर्वं वरुणदेवत्यम् । उरुवाताये-त्याह । अवारुणमेवैनत्करोति ' ( तै ० ब्रा ० ३२२ | ४ | ५ ) इति तित्तिरिवचनात् । रक्षः यज्ञविघातकम् । अपहतम् दूरीकृतम् । अस्मात् हविष इति शेषः । निराकृत तृणादिकमेव रक्ष इत्युच्यते । सूत्रार्थः । ‘ यच्छन्तामित्यालभते ' ( का ० श्री ० सू ० २ | ३ | ११ ) यच्छन्ताम् पच ेति मन्त्रेण अध्वर्युः हविष्यान् स्पृशेत् इति पञ्च पञ्चसंख्याका अङ ्मगुलयः स्वा त्वां व्रीहिरूपं हविर्मच्छन्ताम् निबध्नन्तु । अनेन पञ्चाङ, गुलियुक्तेन मुष्टिना ही गृह्णीयादित्यर्थ उक्तो भवति । अत्र ब्राह्मणम् – पूर्वस्यां कण्डिकायामुद्धृतम् ' अह तमसी ' ( श ० १ | १ | २ | १२ ) त्यादिब्राह्मणं सव्याख्यमत्रानु-सन्धेयम् । तदनन्तरक ' ब्राह्मणमत्रोयिते-' अथाक्रमते । विष्णुस्त्वा क्रमतामिति यज्ञो वै विष्णुः स देवेभ्य इमां विक्रान्ति विचक्रमे येषामियं विक्रान्ति-रिमेव प्रथमेन प्रथमेन पदेन पस्पाराथेदमन्तरिक्ष ं द्वितीयेन दिवमुत्तमेनैताम्बेवैष एतस्मै विष्णुर्यज्ञो विक्रान्ति विक्रमते । ' ( श ० १।१।२।१३ ) । व्रीहिरूप हवि के धारक अथवा पोषक हो । अतः दृढ़ रहो । तुमपर आरोहण करनेवाले यजमान के प्रति सावधान रहो । तुम कुटिल ( टेढे - मेढे ) मत होना । तुम्हारा यजमान भी कुटिल न हो । अध्वर्यु ' ' विष्णुस्त्वा क्रमताम् ' मन्त्र कहते हुए शकट के दक्षिण चक्रपर आरोहण करे । तदनन्तर शकट में रखे हुए यवों को अथवा व्रीहि को हवि के लिये ' उरु वाताय ' मन्त्र का उच्चारण करते हुए उनको देखे । यव अथवा व्रीहियों का अवलोकन हवि के संस्कारार्थ है । इसलिये हवि की

पृष्ठ 97

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 97 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ८४ ] शकटस्यारोहणं विधत्ते -- अथाक्रमत इति । हे शकट त्वां विष्णुरेवाक्रमताम्, नाहमिति मन्त्रार्थः । विष्णोरेवा-क्रमणं किमिति प्रार्थ्यते? इति चेत् तत्राह - यज्ञो वा इत्यादि । विष्णोर्यज्ञस्य च व्यापनसामान्यात् तादात्म्यव्यपदेशः । एषां देवानामर्थे या इयं वैष्णवी विक्रान्ति:, इमामिति पूर्वत्रान्वयः । का पुनरियमिति? तां दर्शयति - इदमेवेत्यादिना । विक्रमसमये इदमेव परिदृश्यमानं पृथिव्यांख्य स्थानं प्रथमेन पादनिधानेन आक्रममाणः पस्पार पालयामास । ( स्पृ प्रीति पालनयो: ) इति धातुः । स्पष्टमन्यत् । ‘ अथ प्रेक्षते । उरु वातायेति प्राणो वै वातस्तद् ब्रह्मणैवैतत्प्राणाय वातायोरुगायं कुरुते । ' ( श ० १।१।२।१४ ) । पुरोडाशीयानां व्रीहीणां समन्त्रकमवेक्षणं विधत्ते - अथ प्रेक्षत इति । प्राणो वा इति । ' वायुः प्राणोभूत्वा नासिके प्राविशत् ' ( ऐ ० आ ० २४ २ ) इतिश्रुतेः प्राणवातयोरेकत्वम् । तत् तथा सति ब्रह्मणा मन्त्रेणैव प्राणात्मकाय वाताय एतत् उरुगायम् उरुभवनं कीर्तनं कुरुत इत्यर्थः । ' अथापास्यति । अपहत ह् स्तो हन्ति । ' ( श ० १।१।२।१५ ) । इति किञ्चिदन्नं भवति यद्य नाभ्येव मृशेत्तन्नाष्ट्रा एवैतद्रक्षा 2, यद्यत्रेति - अत्र पुरोडाशीयेयु व्रीहिषु यदि किञ्चित् तृणादिकम् आपन्न ं क्षिप्तं भवेत् तत् अपहृतमितिमन्त्रेण निरस्येदित्यर्थः । यदि तु तत्र तृणादिकं न भवेत् तदा पुरोडाशीय व्रीहिसमूहमेव अनेन मन्त्रेण अभिमृशेदित्यर्थः । ‘ अथाभिपद्यते । यच्छन्तां पच ेति पञ्च वा इमा अङ, गुलयः पाङक्तो वै यज्ञस्तद्यज्ञमेवैतदत्र दधाति । ' ( श 10- ०. १।१।२।१६ ) ।" हिणा मन्त्र स्पर्शनं विधत्ते - अथाभिपद्यत इति । अभिपद्यते आलभते स्पृशतीत्यर्थः । हविग्रहीतु बध्नन्तु पञ्चाङ्गुलय इत्यर्थः । मन्त्रगत पश्ञ्चशब्दस्यार्थमाह - पाङ क्तो वा इति । ' पञ्चपदा पङि क्तः ' ( ऐ ० आ ०१।३।८ ) यज्ञो-ऽपि धानाकरम्भादिपञ्चहविष्क इति पञ्चसंख्यायोगसाम्यात् पाङ् क्तः । तथा च तैत्तिरीयकम् - ' धानाः करम्भः परिवापः प्रधानता है और कर्म की गोणता है । तथा च जहाँ व्रीहि यव आदि अनेक द्रव्य हों वहाँ संस्कार्य द्रव्यों की भिन्नता के कारण ' प्रतिप्रधानं गुणावृत्ति: ' इस न्याय से जितने द्रव्य हों उनका पृथक - पृथक. वीक्षण करे । उस वीक्षण अङ्ग होने से मन्त्र को भी बार - बार बोले । उन द्रव्यों में व्रीहि - यवों से भिन्न तृण - लोष्ठ आदि यदि हों तो उन अपद्रव्यों को ' अपहृतम् ' इस मन्त्र को बोलते हुए उनको उनमें से निकाल दे । यदि उनमें अपद्रव्य न हो तो व्रीहि अथगा यवों का उक्त मन्त्र से स्पर्शमात्र करले । हे शकट! यह यज्ञ व्यापक होने से विष्णु स्वरूप है । अतः वही तुमपर अपने पैर को रखकर आरोहण करे । अर्थात् मैं तुमपर आरोहण करने में समर्थ नहीं हूँ । हे शकट! तुम में रखे हुए व्रीहियों में वायु का सञ्चार हो पाने के लिये विस्तीर्ण हो जाओ । क्योंकि शकट में स्थित व्रीहियों के तृणाच्छादित रहने से उस संकुचित प्रदेश में वायु का प्रवेश नहीं हो पाता है, अत: आच्छादित को हटाकर जिस प्रकार वायु प्रवेश कर पाये उस प्रकार से संकोच को दूर करो । वायुरूप प्राण के प्रवेश से मन्त्र के द्वारा हवि को सप्राण किया जाता है । किञ्च वायु के प्रवेश से रहित सभी वस्तु, वरुणदेवता की हो जाती है । वरुण, बन्ध की अधिष्ठात्री देवता है । बन्धकारी होने से वह यज्ञ और उसके फल दोनों का निरोधक होता है । उसकी निवृत्ति के लिये यह मन्त्र है । तदन्तर पञ्चांगुलियुक्त मुष्टि से व्रीहि का ग्रहण करे । उक्त अभिप्राय को ही शतपथ ब्राह्मण ने भी बताया है । मन्त्रगत ' पञ्च ' शब्द का अर्थ, शतपथ ने ' पाङ्क्त ' बताया है । ऐतरेय आरण्यक ने भी ' पञ्चपदा पक्तिः ' कहा है । यज्ञ भी धाना- करम्भ आदि पश्च हवि तक है, अतः पञ्चसंख्या के साम्य से वह भी ' पाङ्क्त ' है । तंत्तिरीय संहिता में

पृष्ठ 98

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 98 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ८५ ] पुरोडाशः पदस्य, तेनं पेंडिक्तराप्यते, तद्यज्ञस्य पाङ क्तत्वम् ' ( तै ० सं ० ६।५।१।८ ) इति । तत् तथा सति एतत् एतेन पञ्च-शब्दोपेतमन्त्रोच्चारणेन अत्र अस्मिन् शकटे पाङ्क्त यज्ञमेव धारयतीत्यर्थः । मसीत्यर्थः । २ अध्यात्मपक्ष - हे सुसंस्कारसंस्कृत भगवद्भावनाभावितमनः त्वम् अह्न तमसि अकुटिलमसि अनाविल---' अकर्दममिदं तीर्थं भारद्वाज निशामय । रमणीयं प्रसन्नाम्बु सम्मनुष्य मनो यथा ॥ ' ( श्री ० वा ० रा ० १२५ ) इति रामायण उदाहरणात् । हविर्धानं स्वस्मिन् भगवत्सन्निधानं हं हंस्व ध्यानाभ्यासेन दृढ़ीकुरु । मा ह्वाः कामादिगणवशित्वात् कुटिलतया भगवद्विमुखं मा भूः । मा ते यज्ञपतिर्द्धार्षीत् - यज्ञः विष्णुः स एव पतिः पालकः सत् ते तव सन्निधिं त्वयि स्वस्य सन्निधा-नमित्यर्थः । मा ह्वार्षीत् । त्वां मा उपेक्षिष्टेत्यर्थः । तदुपेक्षायां कामक्रोध मोहलोभ मदमात्सर्यादीनां बाहुल्येन त्वयि सन्नि वेशात् तव घोरतरपतनप्रसङ्गात् । अतस्त्वामनुपेक्ष्यैव विष्णुः भगवान् श्रीरामचन्द्रः त्वा क्रमताम् अधितिष्ठतु । वाताय सर्वेषां प्राणानां प्राणभूताय भगवते रामचन्द्राय । तदुद्धारणार्थ मिति यावत् । त्वं उरु स्वस्मिन् भगवन्तं सन्निरुध्य तदा-च्छादक ं भव । उर्णोतेरुरुशब्द निष्पत्तेः । तथा सति कामक्रोधादिरूपं रक्षोऽपहतम् दूरापेतम् स्यात् । पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि शब्दस्पर्शादिविषयेषु स्वप्रसरः यच्छन्ताम् । विषयेभ्य उपरमन्तामित्यर्थः । ३ - स्वामिदयानन्दस्तु - ' अह्नतम् कुटिलता रहितम् । असि अस्ति । अत्र व्यत्ययः । हविर्धानं हविषां धानं स्थित्यधिकरणम् । दृहस्व वर्धयस्व वर्धयति वा । अत्र पक्ष व्यत्ययः । मा ह्वाः मा त्यजेः । अत्र लिङथें लुङ । मा क्रियार्थे निषेधवाची । ते तव । यज्ञपतिः पूर्वोक्तस्य यज्ञस्य पतिः पालकः । ह्वार्षीत् त्यजतु । अत्र लोडर्थे लुङ । विष्णुः व्यापनशीलः सूर्यः । त्वा तद्धोतव्य ं द्रव्यम् । क्रमताम् चालयति । अत्र लड थें लोट् । उरुबहु । वाताय वायोः शुद्धये कहा गया है— ' धान: करम्भः परिवापः पुरोडाशः पयस्या, तेन पङक्तिराप्यते, तद् यज्ञस्य पाङ् क्तत्वम् ' । अतः इस पंच-शब्दोपेत मन्त्र के उच्चारण से इस शकट में पाङक्त यज्ञ को ही स्थापित करता है । २ - अध्यात्मपक्ष में- हे सुसंस्कार संस्कृत भगवद्भावना भावित मन! तुम अनाविल ( दोषरहित ) हो । मन के निर्दुष्ट होने का समर्थन रामायण ने भी किया है । अपने में ध्यानाभ्यास के द्वारा भगवत्सन्निधान को दृढ़ करो । कामादिगणों के वशीभूत होकर कुटिलता से भगवान् से विमुख मत होना । यज्ञरूपी विष्णु ही पालक है अतः वह तुम्हारे सर्वदा समीप रहें, तुम्हारी उपेक्षा वह कभी न करे । यदि वह तुम्हारी उपेक्षा कर देगा तो काम - क्रोध- मोह- लोभ -मद- मात्सर्य आदि अत्यधिक रूप से तुममें प्रविष्ट हो जायेंगे, तब तुम्हारा घोर पतन हो जायगा । अतः तुम्हारी उपेक्षा बिना किये ही भगवान् श्रीरामचन्द्र तुममें अधिष्ठित हो जाँय | प्राणों के भी प्राणभूत भगवान् रामचन्द्र को धारण करने के लिये तुम अपने में भगवान् को सन्निरुद्ध कर उनके आच्छा-दक हो जाओ । वैसा करनेपर काम - क्रोधादि रूप राक्षस दूर भाग जायेंगे । पाँचों ज्ञानेन्द्रियाँ शब्द स्पर्शादि विषयों में अपने प्रसार को रोक दें अर्थात् वे विषयों से विरत रहें । ३ - स्वामी दयानन्दजी उक्त मन्त्र की व्याख्या इस प्रकार करते हैं- ' अह्न तमसि का अर्थ, ' कुटिलता से वह रहित है ' - किया है । यहाँ पुरुषव्यत्यय किया है । हवियों की स्थिति के अधिकरण को बढ़ाओ या बढ़ाता है । यहाँ पर पाक्षिक व्यत्यय किया है । ' मा ह्वा ' का अर्थ ' मा त्यजेः ' मत त्यागो किया है । यहाँ लिङ के अर्थ में लुङ का प्रयोग है । ' मा ', क्रिया के अर्थ में निषेधवाचक है । ते तुम्हारा । ' यज्ञपतिः पूर्वोक्त यज्ञ का पालक | ' ह्वार्षीत् ' त्याग दे । यहाँ लोट् के अर्थ में लुङ है । ' विष्णु ' व्यापनशील सूर्य । ' त्वा ' वह होतत्र्य द्रव्य । ' क्रमताम् ' चलाता है । यहाँ लट् के

पृष्ठ 99

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 99 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ८६ ] सुखवृद्धये वा । अपहतम् विनाशितम् । रक्षः दुर्गन्धादिदोषजालम् । यच्छन्ताम् । निगृह्णन्तु । पञ्च पञ्चभिः उत्क्षपणा-दिभिः कर्मभि: ' इति, अन्वयार्थे च हे ऋत्विक् त्वं यदग्निना दृहितं हविर्धानमास्ति तद् हस्व किन्तु तत्कदाचित् मा ह्वाः मा त्यजेः, इदं ते तव यज्ञपति हतां मा ह्वार्षीन्मात्यजतु । एवं भवन्तः सर्वे मनुष्याः पञ्च पञ्चभिः उत्क्षेपणादिभिः कर्मभिः यदग्न हूयते तन्नियच्छन्ताम् निगृह्णन्तु । यत् द्रव्य ं विष्णुर्व्यापनशील: सूर्य: अपहत रक्षो यथा स्यात्तथा उरु वाताय क्रमताम् क्रमयति चालयति त्वा तत्सर्वं मनुष्या अग्नो होमद्वारा यच्छन्तांमिति, भावार्थे च - ' यदा मनुष्याः कुटि-तां विहाय शिक्षकशिष्या भूत्वेमामग्निविद्यां विज्ञानक्रियाभ्यां ज्ञात्वानुतिष्ठन्ति तदा महतीं शिल्पविद्यां सम्पाद्य शत्रु-दारिद्र्यनिवारणपुरःसरं सर्वाणि सुखानि प्राप्नुवन्ती'ति तदपि यत्किञ्चित् श्रुतिसूत्रविरोधात् व्यत्ययबाहुल्यात्, अध्याहारबाहुल्यात् मन्त्रबाह्यत्वाच्च । ऋत्विगिति सम्बोधनस्य मन्त्रे अभावात् । सर्वस्यापि भावार्थस्य मन्त्रार्थत्वास्प-शित्वाच्च । ( वा ० सं ० १६ ) ॥ ४ - अनस एव ग्रहणे हेत्वन्तरमाह - यज्ञो वा इति । यज्ञसाधनमिति साधनस्तुत्यर्थमनसि यज्ञत्वोपचारः ॥ इज्यतेऽनेनेति करण एव नङ प्रत्ययः । वै शब्दस्तस्य विधिश्रुतिसिद्धं यज्ञसाधनत्वं स्तोतुं स्मारयति । न केवलं श्रुति-सिद्धं तस्य तत्साधनत्वमपि तु प्रत्यक्षादिप्रमाणैरपि तस्य साधनत्वं सिद्धम् इत्याह - यज्ञो हीति । यस्मादनस एव ग्रहण ं तस्माद् ग्रहणमन्त्रा ' धूरसीति ' ( वा ० सं ० १1८ ) ' अनुतमसि हविर्धानम् ' ( वा ० सं ० १14 ) इत्यादयोऽनोऽवयव-लिङ्गा दृश्यन्ते । न पुनः कोष्ठगतस्य कुम्भीगतस्य वाधान्यस्य लिङ्ग तत्रा कुम्भीशब्दस्तन्निष्ठं धान्यं लक्षयति मञ्चाः क्रोशन्तीतिवत् । लुप्तनिर्दिष्टा षष्ठी । ऋषिमतमाह भस्त्राया इति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । तस्मिन् पक्ष े भस्त्रायाः के मन्त्रा अर्थ में लोट् है । ‘ उक् ’ बहुत । ' वाताय ' वायु की शुद्धि अथवा सुखवृद्धि के लिये । ' अपहतम् ' विनाश कर दिया । ‘ रक्षः ’ दुर्गन्धादि दोषसमूह को । ' यच्छान्ताम् ' निगृहीत करें । ' पञ्च ' उत्क्षपणादि पाँच कर्मों के द्वारा ' इति । अन्वयार्थ करते हुए कहते हैं - हे ऋत्विक्! तुम जिस अग्नि से युक्त हविर्धान है, उसे दृढ़ करो, उसे कभी भी मत त्यागो | तुम्हारा यज्ञपति इसे न त्यागे । इस प्रकार आप सब मनुष्य उत्क्षेपणादि पाँच कर्मों के द्वारा अग्नि में जो हवन करते हैं, उसे नियमित करो । व्यापकसूर्य जिस द्रव्य को राक्षस जिस तरह नष्ट हो जाँय वैसे वह आयु को जोर से चलाता है । उस सबको मनुष्य लोग अग्नि में होम के द्वारा देते रहें । भावार्थ में कहा है कि ' जब मनुष्य कुटिलता का त्याग कर शिक्षकों के शिष्य होकर इस अग्निविद्या को विज्ञान और क्रिया के द्वारा जानकर उसका अनुष्ठान करते हैं, तब महान् शिल्प विद्या का सम्पादन कर शत्रु दारिद्रय आदि का निवारण करते हुए समस्त सुखों को प्राप्त करते हैं । किन्तु यह सभी अन्वयार्थ और भावार्थ, श्रुति तथा सूत्र के विरुद्ध होने से और व्यत्यय की बहुलता होने से एवं अध्याहार की प्रचुरता रहने से तथा मन्त्राक्षरों से कोई सम्बन्ध न रहने से नितान्त सारहीन है । मन्त्र में ऋत्विक शब्द का सम्बोधन में प्रयोग नहीं है? अतः स्वामी दयानन्दजी का मन्त्र व्याख्यान उपेक्षणीय है । ( १६ ) | ४ - अनस ( शकट ) के ही ग्रहण करने में हेत्वन्तर बता रहे हैं - ' यज्ञो वा इति ' । उसे यज्ञ साधन कहकर उसकी स्तुति के लिये अनस् में यज्ञत्व का उपचार किया गया है । ' इज्यते अनेन ' इस व्युत्पत्ति से ' करण ' अर्थ में ही ' ङ ' प्रत्यय किया गया है । ' वै ' शब्द उसकी विधिश्रुतिसिद्ध यज्ञसाधनता की प्रशंसा की याद दिलाने के लिये प्रयुक्त किया गया है । उसकी यज्ञसाधनता केवल श्रुति से ही सिद्ध नहीं हैं, अपि तु प्रत्यक्षादि प्रमाणों से भी सिद्ध है । जिस कारण से अनस् का ही ग्रहण किया जाता है, अतएव ग्रहण का जो मन्त्र ' धूरसि ', ' अनुतमसि ' है, उसमें अनस् के अव-व लिङ्ग ( चिह्न ) भी दिखाई देते हैं । कोष्ठगत अथवा कुंभीगत धान्य के लिङ्ग उसमें नहीं दिखाई देते । ' कु'भी ' शब्द तन्निष्ठ धान्य को लक्षित करता है, ' मञ्चाः क्रोशन्ति के समान । लुप्त निर्दिष्टा षष्ठी है । ऋषि मत बताते हैं कि-

पृष्ठ 100

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 100 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ८७ ] इत्याह तद्वृषीनिति । उ त्वर्थे । तदा तु तान्येव यजूंषि भस्त्रायाः प्रतिपादकानि स्युः यान्यतसः पक्ष हे अनः । यत् त्वं धूरसि त्वमुद्भूतमतुलं हविर्धानमसि तथैव भस्त्रापक्ष ऽपि । तत्र तु हे भस्त्र । तथाहि इत्येव यथा अनः भस्त्राया मन्त्रदारिद्र्य इव कस्मात्तान्येव? अन्यानि चेद् भस्त्रायाः के मन्त्रा इत्यत आह तान्येतहि विशेषः । यानि यजू ंषि प्रकृतावनस्यासन् तान्येवैवं सति विकृतौ भस्त्रायामपि स्युः । तथात्वस्यापि किं फलमिति तैरेव यजुभिग्रहणे दिति यज्ञसाधनमन आश्रित्य सकृत्प्रयुज्य तत इदमुक्त्वैव यज्ञ भस्त्रादिक ' ' निर्ममै ' अनुष्ठितानि चेत्तत्राह - ' यज्ञा-इत्यर्थः । इत्येतदनुष्ठातुराशय ५ - ननु प्रकृतावेव पक्षान्तरं भस्त्रा यथा यव:, तत्किमुच्यते प्राकृतानीति, सत्यं । प्राकृतमुपदिश्यमानं प्रथमं वैकृतं त्वतिदेशाच्चरमं प्रतीयते एवं स्वशब्देनाभिधानात् पृथक्प्रतिपत्तेरेव प्राकृतमुच्यते यथा त्वात् तु पश्चात्प्रतीतेर्भस्त्रा विकृतिवद्विकृतिः । अतो भस्त्रायामपि यववदुपदेशादेव धर्मसम्बन्धो नातिदेशात् तल्लक्षितापूर्व ' साधन-हन्तीति - अपूर्वं ब्रीहयः प्रकृतिद्रव्यमपहन्ति यथा तथानेनापि पदेन भस्त्रापरिग्रहः । ' उतो पात्र्यै गृह्णन्ति । अनन्तराय- । ब्रीहीनव-मुर्तार्ह यजूंषि जपेत् । स्पयमुत धस्तादुपोह्य गृह्णीयाद्यतोयुनजाम ततो विमुञ्चामेति । यतो ह्येव युञ्जन्ति ञ्चन्ति ' ( श ० १।१।२ | ८ ) । ततो विमु-' उतो ' अपि तु यदि पात्र्या गृहणीयात् तदा धूरीषाद्यभावेन तदुपस्थानविरहात् अननुष्ठानकृतं व्यवधानमन्त-रायमन्तरेण तत्प्रकाशक यजूंषि धूरसि देवानामसि इत्यादीनि जपेत् 1 । तत्रैव धर्मान्तरमाह - ' स्वयमु तर्हषि पात्रीपक्षे तस्या अधस्तात् स्त्यमुपनिधाय गृह्णीयात् । सर्वमेतदनः पक्षप्रशंसार्थमर्थवाद एव नहि निन्दानिन्द्यमिति तस्मिन् सिद्धा-` न्तात् । अत एव कात्यायन: - पात्र्यां वा स्पयोपहितायां, धूरोषारोहणानि पात्रीविले जपति ' ( का ० श्रौ ० सू ० अनसोग्रहणे स्फ्योपहितपात्रीतोग्रहणेऽतिशयितं प्रयोजनमाह - यतो युनजामेति । २३ २८-२६ ) ६ - योऽयं स्पयमाश्रित्य युनजाम यज्ञेन योग प्राप्नवाम ततस्तस्मिन्नेव स्पये विमुञ्चाम वियोगमपि करवाम ' भस्त्रायैः ' यह षष्ठी के अर्थ में चतुर्थी है । उस पक्ष में ' भस्त्रा ' के मन्त्र ' तद्वृषीन् ' इत्यादि है । ' उ ' यह ' तु है । तब तो जो यजुर्मंन्त्र ' अनस् ' के हैं, वे ही यजुर्मन्त्र, भस्त्रा के प्रतिपादक होंगे । अनस् के पक्ष में- हे ' के अनः अर्थ । ' त्वं में धूरसि - तुम उद्भूत अतुल हविर्धान हो । तथैव भस्त्रा के पक्ष में भी । उस समय ' हे भस्त्रे '! इतना ही विशेष होगा । मन्त्रदारिद्रय के समान भस्त्रा के वे ही ' यजु ' क्यों होंगे? यदि उसके ( भस्त्रा के ) अन्य यजु हैं तो वे कौन से मन्त्र हैं? उसके उत्तर में कहते हैं - तो यजुर्मन्त्र प्रकृति में अनस् के थे, वे ही मन्त्र विकृति में भस्त्रा के होंगे । ऐसा करने से जो फल होता है, उसे ' यज्ञात् ' से बताया है । यज्ञसाधनभूत अनस का आश्रय करके यानी एकबार प्रयोग करके, उससे ही भस्त्रादि यज्ञ को अनुष्ठित किया जाता है । यह अनुष्ठाता का आशय है । ५ - शंका - प्रकृति में ही पक्षान्तर ' भस्त्रा ' है, जैसे ' यव ' । तब ' प्राकृतानि ' क्यों कहा जा रहा है? उत्तर -तुम ठीक कह रहे हो, उपदिश्यमान प्राकृत जैसे प्रथम माना जाता है और अतिदेश से प्राप्त होनेवाला ' चरम ' अन्तिम प्रतीत होता है, उसी तरह स्वशब्द से अभिर्धान होने के कारण पृथक प्रतिपन्न को ही ' प्राकृत ' कहा जाता है उससे लक्षित जो अपूर्व है, उसका साधन होने से पश्चात् प्रतीयमान भस्त्रा, विकृति के समान होने से विकृति है । और भस्त्रा में भी यव के समान उपदेश से ही धर्म सम्बन्ध होता है, अतिदेश से नहीं । ' व्रीहीन् अवहन्ति ' यह वाक्य । अत जैसे: प्रकृतिद्रव्य अपूर्व साधनीभूत व्रीहि का अवहनन बताता है, वैसे ही इस पद से भी भस्त्रा का परिग्रह बताया गया शतपथ के द्वारा जो बताया जा रहा है, वह सब ' अन ' पक्ष के प्रशंसार्थ अर्थवादरूप है । क्योंकि ' नहि निन्दानिन्द्यम् है ' । यह सिद्धान्त है । अतएव कात्यायन ने भी कहा है । अनस से ग्रहण करने की अपेक्षा स्पय से उपहित पात्री से करने में अत्यधिक प्रयोजन बताया गया है- ग्रहण ६ – स्पय का आश्रय करके यज्ञ के साथ जो यह योग ( सम्बन्ध ) हम प्राप्त करते हैं, उसी रफ्य से वियोग