वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 111–120
वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 111–120
पृष्ठ 111
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ६८ ] afrat देवानामध्वर्यू पूषादेवताहि देवानां भागधुक सर्वात्मकस्य सर्वैश्वर्य पूर्णस्याग्नेस्तादृशं लोकोत्तर हविर्न-मनुष्येण ग्रहीतुं शक्यम् इति सवित्रानुज्ञातो ऽहमश्विबाहुभ्यां पूष्णोहस्ताभ्यां दिव्याभ्यां लोकोत्तराभ्यां बाहुभ्यां तादृशा-भ्यामेव हस्ताभ्यामाग्नेयं हविगृह्णामीत्यर्थः । ' सत्य ' वै देवा अनृत ' मनुष्याः ' ( श ० १ | १ | २ | ७ ) देवानां सत्यरूपत्वात् तदनुस्मृतिपूर्ण हविर्ग्रहणं फलपर्यवसायीति देवतास्मृत्यभावे मनुष्याणामनृतस्वभावत्वात् तत्कृतमनुष्ठानं निष्फलत्वादनृतं भवतीति देवतास्मरणम् । हविर्गृह्णन्तमध्वर्यु देवताः सेवन्ते । अनामग्राहं हविषि गृहीते तासां मिथः कलहः सम्भाव्यते । तन्निवृत्तये अग्नये जुष्टंमग्नीषोमाभ्यां जुष्टमिति देवतानिर्देशपूर्वकमेव हविग्रहण युक्तम् । तदुक्त काण्वश्रुत्या - " ये अथ मुख्यं गृह्णाति देवताय आदिशति सर्वा वै देवता अध्वर्युं हविगृह्णन्तमुपतिष्ठन्ते मम नाम ग्रहीष्यतीति । ताभ्य एतत् सर्वाभ्यो सहस्वतीभ्यः समदं करोती ' ' ति सायणाभिप्रायः । यद्यपि अग्नीषोमयो व्यासज्यवृत्तिदेवतात्वं तथापि अग्निश्च सोमश्च पृथक पृथक शब्देनाभिधातु ं शक्येते । ' देवो अग्निः ' ( वा ० सं ० २१।५८ ) ' देवः सोमः ” ( ऋ ० सं ० ७१-१। ३२ ) इति मन्त्राभ्याम् । उव्वटरीत्या तु देवस्य सवितुः प्रसवे अभ्यनुज्ञायां वर्तमानः, देवेन सवित्रा प्रसूतः अश्विनो-बहुभ्यां न स्वाभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्ट रुचितमभिप्रेत ं हविर्गृह्णामि । योऽग्निः सर्वेश्वरः सर्वात्मा तस्य तथा-भूतमेतदन्न भवितुमर्हति । न च तथाभूतं मनुष्येण ग्रहीतुं शक्यते । अतोऽहं सावित्र प्रसवमास्थायाश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां त्वां हविष्याग्नये ऽभिरुचितं गृह्णामीत्यर्थः । दयानन्दस्तु — ' देवस्य सर्वजगत्प्रकाशकस्य सर्वसुखदातुरीश्वरस्य त्वा तत् सवितुः ' सविता वै देवानां प्रसविता ' ( श ० १।१।२।१७ ) सर्व जगदुत्पादकस्य सकलैश्वर्यप्रदातुः प्रसवे सवितृप्रसूतेऽस्मिन् जगति अश्विनोः सूर्याचन्द्रमसोरध्वर्य्यो-र्वा बाहुभ्यां बलवीर्याभ्यां वीर्य वा एतद्राजन्यस्य यद्वाहू ' ( श ० ५ | ४ | ११७ ) पूष्णः पुष्टिकतु: प्राणस्य हस्ताभ्यां ग्रहण-विसर्जनाभ्यामग्नये अग्निविद्यासम्पादनाय जुष्टं विद्यां चिकीर्षुभिः सेवितं कर्म गृह्णामि । अग्नीषोमाभ्यामग्निजल-विद्याभ्यां जुष्टं विद्वद्भिः प्रीतं फलं गृह्णामि । तद्रीत्यापि ( श ० १।१।२।१७ ) मन्त्रो व्याख्यातः ”, ( पृ ० ६०-६१ ) इति, बाहुओं से तथा पूषा देवता के हाथों से अर्थात् लोकोत्तर बाहुओं से और वैसे ही हाथों से आग्नेय हवि का ग्रहण कर रहा हूँ । ' सत्य ' वै देवा अनृतं मनुष्या ' - इस शतपथ के अनुसार देवताओं के सत्यरूप होने से उनकी स्मृतिपूर्वक जो विहण किया जाता है, वह फल पर्यवसायी होता है । देवता स्मरण के अभाव में अनृत स्वभाववाले मनुष्यों के द्वारा किया गया अनुष्ठान निष्फल रहने से अनृत होता है, इसलिये देवता स्मरण करना आवश्यक है । हविग्रहण करने वाले अध्वर्यु की सेवा देवता करते हैं । देवता का नाम ग्रहण किये बिना हवि के ग्रहण करनेपर उनमें परस्पर कलह होने की संभावना रहती है, तन्निवारणार्थ ' अग्नये जुष्टम् ', ' अग्नीषोमाभ्यां जुष्ट इस प्रकार देवता निर्देशपूर्वक ही हवि ग्रहण करना उचित है । इसी अभिप्राय को काण्व श्रुति ने भी कहा है । यद्यपि अग्नीषोम में व्यासज्यवृत्ति देवतात्व है, तथापि ' देवो अग्निः ', ' देवः सोमः ' मन्त्रों के द्वारा अग्नि और सोम का पृथक - पृथक शब्दों से अभिधान किया जा सकता है । उव्वाचार्य की रीति से इस प्रकार अर्थ किया जाता है, कि सविता देव की अनुज्ञा में देवता के बाहुओं से; अपने बाहुओं से नहीं,, - - तथा पूषा देवता के हाथों से; अपने हाथों से नहीं रुचिकर हवि का ग्रहण कर रहा हूँ । जो अग्नि सर्वेश्वर सर्वात्मा है, उसी का वैसा यह अन्न हो अन्न को मनुष्य नहीं ग्रहण कर सकता । इसलिये मैं सविता देवता की प्रेरणा से अश्वि तथा पूषा हाथों से ही तुम्हारे लिये रूचिकर अभीष्ट हवि का ग्रहण करता हूँ । रहनेवाला मैं अश्वि-अग्नि के लिये प्रिय सकता है । वैसे उस देवता के बाहु और दयानन्द स्वामी तो उक्त मन्त्र का अर्थ, अपनी इच्छा के अनुसार मन - मानी कर रहे हैं- " सर्वजगत्प्रकाशक सर्वसुखदाता उस सविता के द्वारा प्रसूत हुए इस जगत् में सूर्य - चन्द्रमा के अथवा अध्वर्यु के बल - वीर्य से और पुष्टि -कारक प्राण के ग्रहण विसर्जन के द्वारा अग्निविद्या के सम्पादनार्थ विद्याप्राप्ति के इच्छुकों द्वारा सेवित कर्म को स्वीकार करता हूँ । अग्नि, जल की विद्या के द्वारा विद्यद्वत्प्रिय फल का ग्रहण करता हूँ । "
पृष्ठ 112
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ 22 ] तत्रोच्यते, सूर्याचन्द्रमसोर्बलवीर्याभ्यां प्राणस्य ग्रहणविसर्जनाभ्यां की दृश्या अग्निविद्याया: सम्पत्तये विद्वद्भिः सेवितं कीदृशं कर्मेति तु नोक्तमेव । सूर्याचन्द्रमसो बलवीर्ये तत्रैव तिष्ठतः, तत्र कथं मनुष्यस्य स्वातन्त्र्यम्! श्रुत्या तु वीर्षम् राजन्यस्य इत्युच्यते तत्र बलमिति कुतो गृहीतम्? ग्रहण विसर्जन साधनयोर्हस्तयोर्ग्रहण विसर्जन प्रयोगो लक्षणामन्तरा कथं-भवति । लक्षणा चान्वयानुपपत्ति तात्पर्यानुपपत्तिं च विना कथमुपपद्यते? अग्नये इत्यग्निविद्या अग्नीषोमाभ्यामित्यग्नि-जलविद्याभ्यामित्यादिकं सर्वमपि व्याख्यान निर्मूलमेव । ३ - विद्वद्भिर्मनुष्यैविद्वत्सङ्गत्या सम्यकपुरुषार्थेनेश्वरोत्पादितायां सृष्टौ सकलविद्या सिद्धये सूर्यचन्द्रजलाग्निपदा-र्थानां सकाशात् सर्वेषां वलवीर्यं सिद्धये सर्वा विद्याः संसेव्य प्रचारयितव्याः । प्रायेणायं भावार्थो बहुत्र मन्त्रेषु दृश्यते । किमिदमेव सर्वेषु मन्त्रेषु विवक्षितम्? किश्च दयानन्देन तदीयैर्वा तथाभूता विद्या ज्ञायन्ते? न वा? न चेन्निरर्थकः प्रलापः, ज्ञायते चेत् कियतां बलवीर्यवृद्धिः सम्पादिता? वस्तुतस्तु श्रुतिसूत्रपारम्पर्यत्यागस्येदमेवफलं यत्पदे पदे वेदार्थव्याख्याने प्रमादः । अत एव शतपथेऽस्यार्थस्य गन्धोऽपि नोपलभ्यते । ४– - तथाहि - " अथ गृह्णाति देवस्य त्वा जुष्ट ं गृह्णामीति सविता वै देवानां प्रसविता तत्सवितृप्रसूत एवैतद्-गृह्णात्यश्विनोर्बाहुभ्यामित्यश्विनावध्वर्यू र पूष्णो हस्ताभ्यामिति पूषा भागदुघोऽशनं पाणिमुपनिधाता सत्यं देवा अमृत मनुष्यास्तत्सत्येनैवैतद्गृह्णाति ( ० १ १/२/१७ ) अथ गृह्णातीति - अत्र शातपथी श्रुतिः समन्त्र हविग्रहणं विदधाति अनुष्ठेहविहानुगुण्यं मन्त्रस्य दर्शयति- देवानां मध्ये सविता खलु प्रसविता स्वस्वव्यापारे सर्वस्य लोकस्य प्रेरयिता । सूते प्रेरयतीति सविता । ( निघण्टु ५ | ४ | २० ) ( निरुक्त ७ ७६ ) पुरा खलु देवकतृ के यागेऽश्विनावध्वर्यू अभूताम् । अतस्तयोरेव बाहुभ्यां हविगृह्णामीति मन्त्रार्थो युक्तः । पूषा भागदुधः भागंदोग्धीति, भागप्रद इत्यर्थः । तादृशः पूषा उस पर यह पूछा जा सकता है कि सूर्य और चन्द्रमा के वल - वीर्य से तथा प्राण के ग्रहण विसर्जन से कौन - सी अग्निविद्या की सम्पत्ति के लिये, और विद्वानों के द्वारा सेवित कौन - सा कर्म है? यह तो आपने बताया ही नहीं । सूर्य और चन्द्रमा के बलवीर्य तो उन सूर्य - चन्द्रमा में ही रहेंगे, उनमें मनुष्य की स्वतन्त्रता कैसे हो सकेगी? श्रुति ने तो राजन्य ( क्षत्रिय ) के बाहुओं को ही ' वीर्य ' ' कहा है । वहाँ ' बल ' अथं कहाँ से गृहीत हुआ? ग्रहण विसर्जन के साधन-रूप हस्त में ' ग्रहण - विसर्जन ' का प्रयोग, लक्षणा के बिना कैसे हुआ? और लक्षणा भी अन्वयानुपपत्ति अथवा तात्पर्या-पपत्ति के बिना कैसे संभव हुई? ' अग्नये ' से अग्निविद्या, अग्नीषोमाभ्यां ' से अग्निजलविद्या इत्यादि सभी व्याख्या जो की है, वह नही है । ३ - विद्वानों की सङ्गति तथा सम्यक, पुरुषार्थ से ईश्वर के द्वारा उत्पादित सृष्टि में सम्पूर्ण विद्याओं की सिद्धि के लिये सूर्य, चन्द्र, जल, अग्नि पदार्थों से सभी के बल - वीर्य की सिद्धि के लिये विद्वान् लोग समस्त विद्याओं का सेवन कर उनका प्रचार करें । प्रायः यह भावार्थ अनेक जगह मन्त्रों में दिखाई देता है । क्या यही सब मन्त्रों में विवक्षित है? किञ्च स्वामी दयानन्द अथवा उनके अनुयायी उन विद्याओं को जानते हैं? या नहीं? यदि नहीं जानते हों तो उनका यह प्रलाप निरर्थक ही है । यदि जानते हैं तो कितने लोगों ने बल - वीर्यबुद्धि का सम्पादन किया? वस्तुतस्तु श्रुति सूत्र परम्परा का परित्याग करने का यही फल है कि पग - पगपर वेदार्थ व्याख्या करने में प्रमाद हो रहा है । यही कारण है कि शपथ में इनके किये हुए अर्थ का गन्ध भी उपलब्ध नहीं है । ४ - तथाहि - शतपथी श्रुति के अनुसार समन्त्रक हविग्रहण का विधान उपलब्ध होता है और अनुष्ठेय हविग्रहण के अनुकूल मन्त्र का भी प्रदर्शन किया है । पहिले कभी देवकर्तृक याग में आश्विन देवता अध्वर्यु हुए थे । इसलिये उन्हीं के बाहुओं से मैं हविग्रहण कर रहा हूँ - ऐसा मन्त्रार्थ करना उचित ही है । पूषा देवता को भागदुघ् अर्थात् भागप्रद बताना भी उचित ही है । वह पूषा देवता अपने दोनों हाथों से समस्त लोगों के लिये भोग्य अन्न को उपस्थापित करता रहता है । तथा च पूषा देवता के हाथों से हविग्रहण करना उचित ही है । देवता अमरण शील होने
पृष्ठ 113
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १०० ] पाणितलाभ्यां सर्वस्य जनस्य अशनं भोग्यमन्नमुपनिधाता उपनिधापयितुम् उपस्थापयितुं शीलवान् । ताच्छीलिकस्तृन् । ' न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतृनाम् ' ( पा ० सू ० २।३।६६ ) इति कर्मणि षष्ठीप्रतिषेधः । तथा च पूषदेवताया हस्ताभ्यां हवि-ग्रहणं युक्ततरम् । सत्य ं देवा अनृत ं मनुष्याः ' ( श ० १।१।२।१७ ) अतोऽमरणत्वेन विनाशाभावात् । मनुष्यास्तु तद्वैपरी-त्यादनृतरूपाः । तस्मादश्विनोर्बाहुभ्यामित्यादिमन्त्रोच्चारणात् देवतारूपेण सत्येनैव तद्धविर्ग्रहणं कृतं भवति इत्यर्थः । ' अथ देवताया आदिशति । सर्वाह वै देवता अध्वर्यु हविग्रहीष्यन्तमुपतिष्ठन्ते । मम नाम ग्रहीष्यति मम नाम ग्रहीष्यतीति ताभ्य एवैतत् सहसातीभ्योऽसमदं करोति । ' ( श ० १ १/२/१८ ) अग्नये जुष्टमिति देवतानामनिर्देश-स्यावश्यकर्त्तव्यतामाह— सर्वा देवता स्वस्वनाम ग्रहणसम्भावनयोपस्थितानां मध्ये कस्याश्चिदग्न्यादिदेवताया आदेशने सति सह सत्यः सहवर्तमानाः, ताभ्यः षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । तासां देवतानामसमदमकलहं परस्परमविरोधं करोति । ' यद्वेव देवताया आदिशति । यावतीभ्योह वै देवताभ्यो हवींषि गृह्यन्त ऋणमुहैव तास्तेन मन्यन्ते यदस्मै तं काम = समर्धयेयुर्यत् काम्या गृह्णाति तस्माद्वै देवताया आदिशत्येवमेव यथापूर्व २७ हवी १७ षि गृहीत्वा ' ( श ० १1३1२-१६ ) प्रकारान्तरेण नामनिर्देश समर्थयते यावतीभ्यो देवताभ्यो हवींषि गृह्यन्ते स्वस्वनामोद्देश्येन गृहीत ' हविॠणमेव ता देवता मन्यन्ते । कुत इति चेदुच्यते - यत् काम्या यस्य फलस्येच्छ्या हविगृह्णाति तं कानं काम्यमानं फलविशेषमस्मै यजमानाय यत् यस्मात् समर्धयेयुः तस्मात् कारणात् हविष ऋणरूप त्वमवगम्यते । यच्छब्दादिच्छार्थे काम्यच्च ' ( पा०-सू ० ३ | १ | 4 ) इति काम्यच् । तदन्तात् अप्रत्यात् ' ( पा ० सू ० ३।३।१०२ ) इत्यकारप्रत्यये तृतीयाया लुक । तस्मात् हविषि देवतानामृणत्वाभिमानात् फलप्रदानेन तत्प्रत्यर्पणार्थं देवतानामादेशनमत्यावश्यकम् । एवमेवेत्यादिना आग्नयेवदेव यथाक्रममग्नीषोमीयादिहविरन्तरेऽप्युक्तमति दिशति । ५ - वस्तुतस्तु लोकायतिकमतप्रभावित त्वाददृष्टादि देवतादि तत्त्वमनभ्युपगच्छता तस्मिन्नेव पथि वेदं जिनी-षता सहस्राधिकसंहितानां तावतां सर्वेषां ब्राह्मणानामुपनिषदां श्रौतसूत्राणां तदनुप्राणितानां समेषामेवास्तिक प्रसिद्धानां ग्रन्थानामप्रामाण्यसाधनाय कलिहतकेन तेनाय प्रयासः कृतः । सिद्धान्तानुसारिख्याख्यातार्थाभिप्रायेणैवोपासका अन्त-योगे मानस्यां भावनायां परदेवताराधनोपयोगिदेहनिर्माणाय यतन्ते । प्राकृतैर्देहेन्द्रियमनोबुद्ध हङ्कारादिभिरप्राकृतस्या-से उन्हें ' सत्य ' कहना और मनुष्य मरणशील होने से उन्हें अनृतरूप कहना भी उचित ही है । इसलिये ' अश्विनो बाहु-भ्याम् ' इत्यादि मन्त्रोच्चारण करने से देवतारूप सत्य से ही यज्ञीय हविग्रहण किया हुआ समझा जाता है । शतपथ के अनुसार ' अग्नये जुष्टम् ' ऐसा देवता नाम निर्देश करना भी आवश्यक है । शतपथ ब्राह्मण के एक अन्य वचन के अनु-सार प्रकारान्तर भी नामनिर्देश करना बताया गया है । जितने देवताओं के लिये हविग्रहण किया जाता है, उन देवताओं के अपने - अपने नामपूर्वक ग्रहण किया हुआ हवि, ऋण के रूप में ही समझा जाता है । एवं च उन हवियों में ऋणत्व समझने के कारण ही फल प्रदान के द्वारा ऋण के प्रत्यर्पणार्थ देवताओं का आदेशन करना अत्यावश्यक होता है । आग्नेय के समान ही यथाक्रम अग्नीषोमीयादि अन्य हवियों में भी उसका अतिदेश किया जाता है । ५ - वस्ततस्तु लोकायतिक मत से प्रभावित होने के कारण अदृष्ट आदि देवता तत्त्व को स्वीकार न करके उन्हीं नास्तिकों के मार्गपर वेद भगवान् को पहुँचा दिया और सहस्राधिक संहिताओं तथा सभी ब्राह्मणों उपनिषदों, श्रौतसूत्रों तथा तदनुप्राणित सभी आस्तिक प्रसिद्ध ग्रन्थों के अप्रामाण्य साधन का प्रयत्न इन्होंने दुर्भाग्यवश किया है । सिद्धान्तानुसारि व्याख्यात अर्थ के अभिप्राय को ध्यान में रखकर ही उपासक लोग अन्तर्यामी में मानसिक भावना के द्वारा आराधनों के उपयुक्त देह निर्माण में प्रयत्नशील रहते हैं । क्योंकि प्राकृतदेह, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, अहङ्कार आदि से अप्राकृत अचिन्त्य अनन्त आनन्दरससार सर्वस्व परमात्मा के साथ सम्बन्ध होना सम्भव नहीं है । क्योकि ग्राह्य-ग्राहक भाव में साजात्य की अपेक्षा होती है । इसी कारण पार्थिव घ्राण से ही पार्थिव गन्ध का ग्रहण होता है । तैजस चक्षु के द्वारा तैजसरूप का ग्रहण होता है । इसीलिये तार्किकों ने शब्दादि पाँचों विषयों के ग्रहणार्थ अन्तःकरण को
पृष्ठ 114
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १०१ ] चिन्त्यानन्तानन्दरससारसर्वस्वस्य परमात्मनः सम्बन्धासम्भवात्, ग्राह्यग्राहकभावे साजात्यापेक्षणात् । तत एव पार्थिवेन घ्राणेनैव पार्थिवस्य गन्धस्य ग्रहः, तैजसेन चक्षुषा तेजसस्य रूपस्य ग्रहः । तत एव शब्दादीनां पञ्चानामपि ग्रहणायान्तः करणस्य पञ्चभूतात्मकत्वमभिप्रेयते तैथिकैः । तस्मादप्राकृतदिव्यपरमतत्त्वग्रहणाय देहादीनामप्य प्राकृतत्वं सम्पादनीयम् । तल एवं पूर्वं भूशुद्धिभूतशुद्धयादिर्भिर्दिव्यताधीयते । साधका विवस्वद्युतभास्वराया विद्युत्पुञ्ज पिञ्जरायाः कुण्डलिन्या रश्मिनिकरेण कश्मलजालं दग्ध्वापि कुक्षिस्थं पापवासनामयं पापपूरुषं यं बीजयुतेन पूरकेण संशोध्य रं बीजयुतेन कुम्भ-केन दग्ध्वा वायुबीजवता रेचकेण तद्भस्म रेचयन्ति । ६ - पश्चाच्च लं वं रं यं हं इति पञ्चभूतबीजवता प्राणायामेन पार्थिवं जगत् पृथिव्यां तामप्सु तास्तेजसि तच्च वाय तमाकाशे तमहमि तम्महति महान्तमव्यक्त व्यक्तञ्च स्वप्रकाशे सति प्रविलापयन्ति । पुनश्चामृतात्मकेन वं बीजेन प्राणानायम्य दिव्यानि भूतानि महदादिक्रमेणोत्पाद्य दिव्यं देहं प्रसाध्य तत्र कुण्डलिनीं प्राणं च प्रतिष्ठाप्य षोडशवारोच्चा-रितमहामन्त्रेण षोडशसंस्कारान् सम्पाद्य अन्तर्मातृकाबहिर्मातृदमन्त्राक्षरादिन्यासजालैः देहादीन् संस्कुर्वन्ति । सामान्यार्घ्य-विशेषासम्बन्धिनि पात्राधारेऽग्निमण्डलत्वं पात्रेषु सूर्यमण्डलत्वं सामान्यार्घ्यादिद्रव्येषु सोममण्डलत्वं मन्त्रैर्भाविनया च सम्पाद्य षडध्व शोधनादिद्वारा मन्त्राणां ब्रह्मात्मत्वं विभाव्य तदभिमन्त्रितः सामान्याध्यं विशेषार्ध्य विन्दुभिरान्तरं बाह्यश्च परिशोध्य देवा भूत्वा देवान् यजन्ति । तत्रापि अकुलेन्दुगलितामृतधारारूपिणीः चन्दनकुसुमधूपदीपनैवेद्यशालिक रकमलाः पीतासितश्याम रक्तशुक्लवर्णा धरणिवियदनिलानलजललक्षणा दिव्या देवता विभाव्य ताः सम्पूज्य ताभिः परदेवतायै सर्वोपचारान् समर्प्य परदेवताया नासायां गन्धदेवता श्रोत्रे पुष्पदेवता नाभौ धूपदेवता नयने दीपदेवता जिह्वायां नैवेद्य-देवता विलीना विभाव्य ताः सम्पूज्य स्वात्मानं पादकमले विलीन विभाव्यानन्त'नवच्छिन्न चैतन्यानन्दात्मना प्रत्यक्-चैतन्याभिन्न ं ब्रह्मानुभवन्ति । सर्वे यज्ञा महायज्ञाश्च ब्राह्मीतनू निर्माण एवोपयुज्यन्ते । ' महायज्ञैश्च यज्ञश्च ब्राह्मीयं क्रियते पञ्चभूतात्मक माना है | अतः अप्राकृत दिव्य परमतत्त्व के ग्रहणार्थ देहादिकों को भी अप्राकृत बनाना पड़ता है । इसी-लिये सर्वप्रथम भूशुद्धि, भूतशुद्धि आदि करके दिव्यता का वातावरण पैदा किया जाता है । साधकलोग विवस्वद्युत भाम्वर विद्युत्पुञ्ज पिञ्जर कुण्डलिनी की रश्मियों से करमल समूह को दग्ध करके कुक्षिस्थित पापवासनामय पाप - पुरुष को ‘ यं ' बीज से युक्त पूरक के द्वारा सुखाकर तथा ' र ' बीज से युक्त कु भक के द्वारा, तथा वायु बीज से युक्त रेचक के द्वारा उसके भस्म को छोड़ देते हैं । ६ — तदन्तर ' लं वं र ं यं हं ' इन पञ्च भूत बीजों से युक्त प्राणायाम करके पार्थिव जगत् का पृथिवी में, पृथिवी का जल में, जल का तेज में, तेज का वायु में, वायु का आकाश में, आकाश को अहम् में, अहम् को महत् में, महत् को अव्यक्त ' में, अव्यक्त को स्वप्रकाश सत् में विलीन करते हैं । पुनः अमृतात्मक ' वं ' बीज से प्राणों का निरोध कर दिव्य-भूतों को महदादिक्रम से उत्पन्न कर और दिव्य देह का प्रसाधान करके उसमें कुण्डलिनी और प्राण की प्रतिष्ठा कर षोडशवार उच्चारित महामन्त्र से षोडश संस्कारों को सम्पन्न कर अन्तर्मातृकाबहिर्मातृकादि मन्त्राक्षरादि न्यासों के द्वारा देह का संस्कार किया करते हैं । सामान्य अर्घ्य, विशेष अर्ध्य से सम्बन्धी पात्र के आधार में अग्निमण्डलत्व, पात्रों में सूर्यमण्डलत्व, सामान्य अर्ध्यादि द्रव्यों में सोममण्डलत्व, का सम्पादन मन्त्रों से भावना के द्वारा करके षडध्व शोधनादि के द्वारा मन्त्रों में ब्रह्मात्मत्व की भावना करके उनसे अभिमन्त्रित हुए सामान्यार्ध्य विशेषार्ध्य के बिन्दुओं से आन्तर और बाह्य का शोधन करके स्वयं देवतारूप होकर देवताओं का यजन करते हैं । उसमें भी अकुलेन्दु से गलित अमृत-धारारूपिणी, चन्दन पुष्षधूपदीप नैवेद्य शालिकर कमल, पीत असित श्यामरक्तशुक्लवर्ण, धरण, आकाश, अनिल, अनल, जलात्मक दिव्य देवता का ध्यान कर और उसकी पूजाकर उनके द्वारा परादेवता के लिये सम्पूर्ण उपचारों को समर्पणकर परदेवता की नासिका में गन्ध देवता, श्रोत्र में पुष्पदेवता, नाभि में धूपदेवता, नेत्रों में दीपदेवता, जिह्वा में नैवेद्यदेवता, विलीन हो गई है, ऐसा सोचकर उनकी पूजा करके अपने को उनके चरणकमल में विलीन करने की भावना करके अनन्त अनवच्छिन्न चैतन्यानन्दरूप प्रत्यक, चैतन्याभिन्न ब्रह्म का अनुभव करते हैं । समस्त यज्ञ और महायज्ञों का ब्राह्मी तनु के निर्माण में ही उपयोग होता है । मनु ने भी इसी बात को कहा है । उससे भी नानाविध तपों के द्वारा
पृष्ठ 115
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १०२ ] तनु: ' ( मनु ० २।२८ ) । ततोऽपि नानाविधस्तपोभिरन्ते भगवद्विप्रयोगजन्य तीव्रतापेनान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमया-नन्दमयाख्यान् पञ्चकोशान् शरीरत्रयश्च दग्ध्वा भगवत्सम्प्रयोगामृतरसेन दिव्यान् देहेन्द्रियमनोबुद्धयहङ्कारान् निर्माय-भगवन्तं भजन्ति । ७ – प्रकृतेऽपि दिव्येन मन्त्रेण दिव्यभावनया च स्ववाह्वोरश्विबाहुत्वं स्वहस्तयोः पूषहस्तत्वं विभाव्य स्वात्मा-प्रसूतं सवितृप्रेरितं च विभाव्य अग्नये परदेवतायाः परमैश्वर्यशालिनेंऽशाय देवताविशेषाय तद्द्द्वारा च सर्वयज्ञ-परदेवता हविर्गृह्णात्यध्वर्युः । अयमेव मुख्योऽर्थो मन्त्रस्य । अस्यार्थस्यापि परमात्मप्राप्तौ पर्यवसानात् । एतद-र्थाविरुद्धा अन्येऽप्यर्था ऊहनीयाः । ८ - हे सकलसच्छास्त्रतात्पर्यगोचर देव स्वप्रकाशस्य सवितुः सर्व प्रेरकस्य सर्वोत्पादयितुस्तव प्रसवे प्रेरण एवाहं त्वां तोषयितुं प्राप्तु वा अश्विनोः परमसुन्दरयोर्देवविशेषयोर्मनोहराभ्यां विविधालङ्कारालङ्कृताभ्यां बाहुभ्यां तथाविधाभ्यामेव पूष्णोऽतिभास्वरस्य देवस्य भास्वराभ्यां रत्नालङ कृतकङ्कणाङ्ग ुलीयकादिभूषिताभ्यां हस्ताभ्यामग्नये सर्वदेवनायकाय भवते जुष्टमभिरुचितं कूपूपसितानवनीतादिविविधनैवेद्य समर्पयितुं तदुपकरणं पयोदध्यैक्षवादिक गृह्णामि । तच्च श्रमणो फल कमलाका मसौदामकण कौशल्या यशोदास्तन्यश्री राधाधरामृतादिभावभावितमतिप्रीत्या स्पदमभि-' रुचतं गृहाण । अग्नीषोमाभ्यां त्वदीयनेत्राभ्यांमभिरुचितं जुष्टं दिव्यं भूषणं वसनं च त्वां प्रीणयितुं गृह्णामि तव पुरतः स्थापयामि त्वदङ्गेषु वा धारयामि । ६ - यद्वा हे भक्त सवितुर्देवस्य तथाविधस्य परमात्मनः प्रसवे रामादिरूपेण प्रादुर्भावाय त्वा त्वामहमश्विनो-• द्यावापृथिव्योरश्विनाम्नोर्देवविशेषयोर्बाहुभ्यां पूष्णः सूर्यस्य हस्ताभ्यां गृह्णामि लालयामि वर्धयामि च । कीदृशं त्वां अन्त में भगवद्विप्रयोग जन्य तीव्र ताप से अन्नमय - प्राणमय - मनोमय विज्ञानमय आनन्दमय संज्ञक पञ्चकोशों को और ' 1 तीनों शरीरों को दग्धकर भगवत्सम्प्रयोगामृतरस से दिव्य देह, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, अहङ्कार को निर्माण कर भगवान् का भजन यानी सेवन करते हैं । ७ – प्रकृत में भी दिव्य मन्त्र और दिव्य भावना से अपने बाहुओं में आश्विबाहुत्व और अपने हाथों में पूषह-स्तत्व की भावना करके और अपने को सवितृ प्रेरित और प्रसूत मानकर परदेवता के परमैश्वर्यशाली अंशभूत देवता विशेषरूप अग्नि के लिये, और उसके द्वारा सर्वयज्ञ भोक्त्री परदेवता के लिये अध्वर्यु हविग्रहण करता है । यही मन्त्र का मुख्य अर्थ है । इस अर्थ का पर्यवसान भी परमात्मप्राप्ति में हो होता है । इस अर्थ के सदृश अन्यान्य अविरुद्ध अर्थ भी किये जा सकते हैं । ८ -- हे सकल सच्छास्त्र तात्पर्यं गोचर देव! स्वप्रकाश सर्व प्रेरक सर्वोत्पादक सविता द्वारा प्रेरित होनेपर ही मैं तुम्हें सन्तुष्ट करने के लिये अथवा प्राप्त करने के लिये परमसुन्दर देवविशेष अश्विनी कुमारों के मनोहर विविधा -लङ्कारालङ ्मकृत बाहुओं से और उसी तरह अत्यन्त भास्वर पूषा देवता के भास्वर और विविधरत्नालङ्कारों से अलंकृत कङ्कण, अङ्गुलीयक आदि आभूषणों से विभूषित हुए हाथों से सर्व देवनायक भगवान् अग्नि के लिये प्रीतिकर कूर्चा असता नवनीतादि विविध नैवेद्य का अर्पण करने के निमित्त उसके उपकरणभूत पयस् । दधि, इक्षु, आदि का मैं ग्रहण करता हूँ । उसे हे भगवान्! श्रमणी फल के समान, कमला - भामा - सुदामा के कण के समान, कौशल्या - यशोदा के स्तन्य के समान, श्रीराधा के अधरामृतादि की भावना से देखकर प्रीत्यास्पद अभिरुचित मानकर स्वीकार करें । तुम्हारे नेत्ररूप अग्नीषोम देवताओं को प्रीति कर दिव्य आभूषण. वस्त्र आदि का तुम्हें प्रसन्न करने के लिये ग्रहण कर रहा हूँ और तुम्हारे सामने उसे रख रहा हूँ तुम्हारे अङ्गों पर उन्हें स्थापित कर रहा हूँ । ६ - अथवा हे भक्त! परमात्मा सवितादेव के रामादिरूप से प्रादुर्भाव के लिये तुम्हें मैं द्यावा - पृथिवी के अथवा आश्विनाम के देवविशेषों के बाहुओं से तथा सूर्य के हाथों से तुम्हारा लालन पालन, वर्धन करता हूँ । तुम
पृष्ठ 116
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १०३ ] पूर्णकामस्या -अग्नये सर्वप्रतापहन्त्रे दैत्यराक्षसादिध्वान्तध्वंसिने भगवते जुष्टमभिरुचितम् प्रियतमम् । भक्तियोग त्वत्प्रीणनायैव विधानार्थं कथं पश्येमहि प्तसमस्तकामस्य तस्यावतरणसम्भवात् । ' तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् । पुनः कीदृशमग्नीषोमाभ्यां विप्रयोगसम्प्र-स्त्रियः ॥ ' ( श्री ० भा ० म ० पु ० १।८।२० ) इति श्रीमद्भागवते कुन्तीवचनात् तौ सेव्येते त्वां तु तावेव सेवेते इति योगाभ्यां तदात्मकाभ्यां रसविशेषाभ्यां जुष्टम् सेवितम् । अन्यैस्तु रसविशेषनिष्पत्तये भक्ता भक्तिरसरूपा भानौ प्रभेव चन्द्रमसि चन्द्रिकेव ताभ्यां जुष्टम् त्वामहं वेदपुरुषो लालयामि । विशेषतः सीताराधाद्या एव । सम्भोगविप्रलम्भाख्यो शृङ्गार-अमृते माधुर्यमिव गङ्गायां पावित्र्यमिव परमानन्दार्णवे तदीयैश्वर्यमाधुर्यसाररूपा सम्भोगस्य सम्भोगेऽपि विप्रलम्भस्य दर्शनात् । विवृत-रसमहार्णवौ तत्र सर्वदैवोबुद्धावुद्वेलितौ चोपलभ्येते । विप्रलम्भे ऽपि भक्तिरसार्णवे । ' अङ्कस्थितेऽपि दयिते किमपि वैतत् ' बर्हापीड ' ( श्री ० भा ० म ० पु ० १० २१५ ) मित्यादिव्याख्यानप्रसङ्ग ४६ ) | ( वा ० सं ० ११० ) I प्रलापं हा मोहनेतिमधुरं विदधत्यकस्मात् | ' ( श्रीराधासुधानिधी 1 ' भू॒ताय॑ त्वा॒ वनात नारा॑तये॒ स्व॒रभि॒विख्येषं दृ ं ह॑न्तो॒ दुर्याः पृथि॒व्याम् 28 उर्व॒न्तरि॑त॒न्वै पृथि॒व्यास्त्वा॒ नाभौ सादया॒म्यदित्या s उपस्थे हव्य I रक्ष ' ॥ ११ ॥
- ( वा ० सं ० 1199 ) शकटे परिशिष्टं व्रीहि-१ – ' भूताय त्वेति शेषाभिमर्शनम् ' ( का ० श्रौ ० सू ० २।३।२३. ) भूताय त्वेति ब्राह्मणभोजनस्य मन्त्रेण च भवनाय पुन-• शेषमभिमृशेत् । मन्त्रार्थस्तु – हे शकटेऽवस्थितव्रीहिशेष त्वा त्वां भूताय यागान्तराणां । नारातये न कर्मणि ब्राह्मणभोजने चादा-रपिभवनाथ, उप्तं रोपितं सत् व्रीह्यादि पुनरपि बहु भविष्यतीति, परिशेषयामि ) इति श्रुतेः । ततः तत्र शकटे नाय परिशेषयामि । ' तद्यत एव गृह्णाति तदेवैतत्पुनराप्याययतीति ' ( श ० १ १ २ २० प्रभूताय समृद्ध्यर्थं त्वामभिमृशा-यत एवस्थानाद् गृह्णाति तदेव तत्स्थानमेवानेन मन्त्रेण पुनराप्याययति वर्धयति भूताय , तुम्हारी सर्वविध पाप ताप को दूर करनेवाले हो । दैत्य - राक्षसादिरूप ध्वान्त को नष्ट करनेवाले का अवतरण भगवान् को संभव प्रियतम हो सकता है । प्रसन्नता के लिये ही वह सब है, क्योंकि पूर्णकाम - आप्तसमस्त काम उस भगवान् रसविशेषों से सेवित श्रीमद्भागवत में कुन्ती ने भी ऐसा ही कहा है । पुन: अग्नीषोम देवताओं से विप्रयोगसम्प्रयोगरूप वे दोनों देवता ही तुम्हारी है । और लोग तो रसविशेष की निष्पत्ति के लिये उनकी सेवा करते हैं, किन्तु उसके विपरीत हूँ । विशेषतः भक्तिरसस्वरूप सेवा करते हैं । इस प्रकार उनके द्वारा सुसेवित हुए तुम्हारा मैं वेदपुरुष लालन समान करता, अमृत में मधुरिमा के समान, सीता -राधा आदि भक्तगण तो भानु में प्रभा के समान, चन्द्रमा में चन्द्रिका के - विप्रलम्भसंज्ञक शृङ्गार-गङ्गा में पावनता के समान उस परमानन्दार्णव में उसके ऐश्वर्य माधुर्य साररूप उपलब्ध ही होते हैं । सम्भोग हैं । विप्रलम्भ में भी सम्भोग का रस के महान् समुद्र हैं । उसमें सर्वदेव वह उबुद्ध और उद्वेलित होते विव-है । भक्तिरसार्णव में ' बर्हापीडम् ' की व्याख्या प्रसङ्ग में इसका और सम्भोग में भी विप्रलम्भ का दर्शन होता ' ॥ र दिया गया है - ' अङ्कस्थितेऽपि दयिते किमपि प्रलापं हा मोहनेति मधुरं विदधत्यकस्मात् १ - ' भूनायत्वा ' इस मन्त्र से शकट में परिशिष्ट व्रीहिशेष का अभिमर्शन ( स्पर्श ) करे । के लिये मन्त्रार्थ इस प्रकार है- शकट में अवस्थित हे व्रीहिशेष! अन्यान्य यागों के लिये और ब्राह्मण भोजन
पृष्ठ 117
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १०४ ] मीति । यतो वा शकटस्थात् देवतार्थं पृथक्कृत्येदं हविगृहीतं तदेव शकटस्थमेतेन प्रत्यभिमर्शनेन पुनराप्याययति भूयोऽ-भिवर्धयतीत्यर्थः । २ - ' स्वरिति प्राङीक्षते ' ( का ० श्रौ ० सू ० २३ २४ ) स्व: अभिविख्येषमिति मन्त्रेण प्राङ मुखो यज्ञभूमि वीक्षते इति सूत्रार्थः । यज्ञ - दिवस- देव सूर्याः स्वः शब्देनोच्यन्ते, स्वर्गहेतुत्वादपि यज्ञः स्वः पदाभिधेयः । अभितो विशेषेण ख्यापयेयं पश्येयमित्यर्थः । किं कारणमिति श्रुतिरेवाह - ' परिवृतमिव वा एतदनो भवति तदस्यै तच्चक्षुः पाप्मगृहीतमिव भवति यज्ञस्वरहर्देवाः सूर्यस्तत्स्वरेवैतदयोऽभिपश्यति । ( श ० १।१।२।२१ ) परिवेष्टितमिव खल्वनो भवति धान्य-निधानार्थम् । तन्मध्येऽवस्थितस्याध्वर्योः चक्षुः काच काम लादिदोषदूषितमिव द्रष्टुं समर्थं न भवति । तत्र सहकारिण आलोकस्याभावात् । कथं तस्य दर्शनं स्यात् इत्युच्यते अवेक्षणमन्त्रगतस्वरितिशब्देन स्वर्ग वाचिना तत्साधनभूतो यज्ञो-S भिधीयते । अहरादीनि च तेन लक्षणया प्रतिपाद्यन्ते । अत एव स्वरशब्दस्य सूर्यनामत्वमुक्तम् यास्केन – ' स्वरादित्यो भवति । सुअरणः । सुई रणः । ( नि ० ५।४ ) तत् तथा सत्येतन्मन्त्रकरणकेन प्रेक्षणेन स्वरशब्दप्रतिपादितस्य यज्ञ - दिवस-देव सूर्येति चतुष्टयस्यार्थजातस्य प्राच्यां दिशि प्रथमत उपलभ्यमानत्वेन अस्माच्छकटस्थानात् तद्दोषपरिहाराय यज्ञ-भूमिः सर्वा द्रष्टव्या । यज्ञ एव स्वरादिभिः पञ्चभिः शब्दस्तत्र तत्र विवक्ष्यते । तस्माद्यज्ञदर्शनविवक्षयास्वरभिविख्येष-मितिमन्त्र प्राहेत्यर्थः । आपस्तम्बो विस्पष्टमिममर्थमाह - ' स्वरभिविख्येषमिति प्राक प्रेक्षते । सुरभिविख्येयमिति विख्ये-मिति सर्वं विहारमनुवीक्षते । ' तमसीव वा एषोऽन्तश्चरति । यः परीण हि सुवरभिविख्येषं वश्वानर ज्योतिरित्याह ' ( तै ० ब्रा ० ३२४७ ) इति तैत्तिरीयश्रुतेश्च । ह हन्तामित्यवरोहति ( का ० श्री ० सू ० २/३/२५ ) पृथिव्यां वर्तमाना ये दुर्यो दुरो द्वाराणि अर्हन्तीति दुर्या गृहास्ते ह ं हन्तां दृढा भवन्तु । दृह्यन्तामिति प्राप्ते दृ ७ हन्तामिति विकरणव्यत्ययः । अनेन मन्त्रेण शकटादवरो-हेण हविर्गृहीत्वावतरतोऽध्वर्योर्भारेण गृहाणामदाढ्यं शङ्का सम्भाव्यते । अनेन मन्त्रेण तत्समाधानं क्रियते । ३ - शतपथश्रुतिरपि तथैवाह - ' अथाव रोहति । दृ ७ हन्तां दुर्याः पृथिव्यामिति गृहा वै दुर्यास्त हैत ईश्वरो गृहा यजमानस्य योऽस्यैषोऽध्वर्युर्यज्ञेन चरति तं प्रयन्तमनुप्रच्योतोस्तस्येश्वरः कुलं विक्षोब्धोस्तानेवैतदस्यां पृथिव्यां इति तथा प्रच्यवन्ते तथा न विक्षोभन्ते तस्मादाह दृ २७ हन्तां दुर्याः पृथिव्यामिति ' ( श ० १।१।२।२२ ) समन्त्रक शकटावरोहणं विधत्ते - अस्य यजमानस्य य एषोऽध्वर्यु: यज्ञेन चरति हविग्रहणादिक यज्ञसाधनमनुतिष्ठति तं प्रयन्तं शकटस्थानात्प्रगच्छन्तमनुसृत्य यजमानस्य ते गृहा इतो भूलोकात्प्रच्योतोरीश्वराः प्रच्युति प्राप्तु समर्थाः । प्रच्योतुमुद्यता भवन्तीत्यर्थः । तथा तस्य यजमानस्य कुलं विक्षोन्धोः विक्षोभयितुं समर्थाः । विक्षोभयितुमुद्यताः । ' ईश्वरे तोसुन्कसुनो ' ( पा ० सू ० ३ | ४ | १३ ) च्यवतेः क्षमेश्च तोसुन् प्रत्यये रूपे सिद्धयतः । अनेन मन्त्रेणाध्वर्युः तानेव यजमानस्यगृहान् अस्यां पृथिव्यां दृ २७ हति दृढीकरोति । एवं सति तद्दोषनिवृत्तिमाह - तथा न विक्षोभन्ते इति । किञ्च हविग्र हणस्याभिचारादा-भी पुन: तुम्हारे सद्भाव के लिये तुम्हें बचा कर रख रहा हूँ । तुम्हारा केवल संग्रह कर रखने के लिये अर्थात् किसी को न देने के लिये तुम्हें बचा कर नहीं रख रहा हूँ । मैं यज्ञ को देख सकूँ । २ - स्वर्गप्राप्ति का हेतु होने से ' यज्ञ ' को ' स्वः ' शब्द से कहा गया है । ' स्वरभिविख्येषम् ' इस मन्त्र को पढ़ कर प्राङ्मुख हुआ यज्ञभूमि को देखता है । पृथिवी पर वर्तमान जो गृह हैं वे सुदृढ़ हों - ' दृ ' हन्तां दुर्याः पृथिव्याम्'-इस मन्त्र को पढ़कर शकट से व्रीहि को नीचे उतारे । हवि को लेकर उतरने वाले अध्वर्यु के भार से संभावित गृहक्षोभ का उक्त मन्त्र से निवारण किया जाता है । ३ - अभिप्राय यह है कि इस मन्त्र से अध्वर्यु, यजमान के उन्हीं गृहों को इस पृथ्वीपर सुदृढ़ कर देता है । यद्यपि राक्षसों के द्वारा अन्तरिक्ष आकुल है, तथापि - ' उर्वन्तरिक्षमन्वेमि ' इस मन्त्र से विस्तीर्ण अन्तरिक्ष का अनुसरण
पृष्ठ 118
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १०५ ] वपि सम्भवात् अयमध्वर्युः करिष्यतीत्यविज्ञाय लोकद्वयस्य भीत्या कम्पः सम्भाव्यते । तन्निवारणार्थोऽयं मन्त्रः । तदप्याह तित्तिरिः —— ‘ द्यावापृथिवी हविषि गृहीत उद्वेपेताम् । दृ १७ हन्तां दुर्गा द्यावापृथिव्योरित्याह गृहाणां द्यावापृथिव्योर्धृत्या इति । ' ( तै ० ब्रा ० ३।२।४।७ ) । ' देवा ह वै यज्ञं तन्वानाः । तेऽसुस्राक्षसेभ्य आसङ्गाद्विभयाञ्चक्र स्तद्यज्ञमुखादेवैतन्नाष्ट्रा रक्षा ७, स्यतोऽप-हन्ति ' ( श ० १।१।२।३ ) नाशयन्तीति नाष्ट्रा: आसूर्याः प्रजाः । ताश्च रक्षांसि यज्ञमुखात् यज्ञारम्भात् अपहन्ति । तेनान्त-रिक्ष ं तैरनाकुलं भवति । विस्तीर्ण प्रतिबन्धक रक्षोलक्षणमूर्तद्रव्यविरहादन्वेमि । श्रपणस्य पश्चात्सादयति पृथिव्यास्त्वेति ' ( का ० श्री ० सू ० २।३।२७ ) श्रपणस्य गार्हपत्याग्नेः पश्चात् पृथिव्यास्त्वेतिमन्त्रेण शूर्पस्थानि हवींषि आसादयत्यध्वर्यु -रिति सूत्रार्थः । मन्त्रार्थस्तु हे हविः त्वां पृथिव्या नाभी मध्ये सादयामि । तस्यैव व्याख्यानम् - अदित्या देवमातु मे-र्वोपस्थे अङ्के सादयामीत्यनुवर्तते । यथासुप्तं बाल पुत्रं माता स्वा स्थापयति एवमहमिदं हविरदित्या अ सादया-मीत्यर्थः । ४ – एवं वैदिकानां दृष्ट्या ' सर्वं खल्विदं ब्रह्म ' ( छा ० ३ | १४ | १ ) ति रीत्या सर्वाणि वस्तूनि परमात्मदेवता-रूपाण्येव । तत एव हवींषि हविर्धानं शूर्पादीनि सर्वाणि यज्ञसाधनानि देवतात्वेन सम्बोध्यन्ते स्तूयन्ते च । तदेतदजानाना वराका: सामाजिका जडपूजातिभीता बलात्कारेणापि मन्त्रार्थानन्यथा कुर्वन्ति । हे अग्ने, तव समीपे स्थापितमिदं हव्यं रक्षस्व । सुप्तपुत्रमिव बाधकभ्योऽसुरेभ्यः पालयस्व । सोऽयमर्थः — ‘ मध्यं वै नाभिर्मध्यमभय ं तस्मादाह - पृथिव्यास्त्वा नाभी सादयामीत्यादित्या उपस्थ इत्युपस्थ भरिति वा आहुर्यत्सुगुप्तं गोपायन्ति अग्नये चैवैतद्धविः परिददति गुप्त्या अस्यै च पृथिव्यै तस्मादा-हाग्ने हव्य रक्षति ' अनेनब्राह्मणे नोच्यते । ( ० १।१।२।२३ ) । ५ - गार्हपत्ये आहवनीये वा यस्मिन्नग्नौ श्रपणं तस्य पश्चात् पात्रासादनम् निरुप्तस्य हविषश्च सादनं कर्त्त -व्यम् । मनुष्यादिशरीरेषु नाभिरिति मध्यमेवोच्यते । तस्य मध्यमभयमुच्यते । प्रान्तदेशे चौरव्याघ्रादिभयमतः पृथिव्याः सम्बन्धिनि राक्षसादिभयरहिते स्थाने त्वां सादयामि । यद्वस्तु सुगुप्त यथा भवति तथा गोपायन्ति । एतत् उपस्थ इव करता हुआ जाता हूँ । अर्थात् जाते हुए पुरुष के दोनों पार्श्व भाग में ही स्थित रहनेवाले राक्षसों का निवारण इस मन्त्र से किया जाता है । ' पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामि ' - हे हवि! पृथिवी की नाभि यानी मध्य में मैं तुम्हारी स्थापना करता हूँ । इसी की व्याख्या ' अदित्या उपस्थे ' से की गई है - देवमाता अदितिरूपिणी भूमि के अङ्क में तुम्हें रख रहा हूँ । ४ - इस प्रकार वैदिकों की दृष्टि में ' सर्व खल्विदं ब्रह्म ' की रीति से सभी वस्तुएँ परमात्म ( देवता ) रूप ही हैं । अत एव समस्त यज्ञसाधनों को देवता कहकर सम्बोधित करके उनकी स्तुति की जाती है । इस रहस्य को न जानकर बेचारे सामाजिक जड़ पदार्थ की पूजा करने से डरते हैं और हठात् मन्त्रों के अर्थों को विकृत कर अन्यथा बताने लग जाते हैं । महीधर ने " पृथिव्यास्त्वा नाभी सादयामि ' की ही व्याख्या मन्त्रगत अदित्या उपस्थेग्ने हव्य ७, " रक्ष ' के द्वारा की है, " ऐसा कहा है । जैसे सुप्न हुए बालक को माता अपने अङ्क में ले लेती है उसी तरह इस हवि को raft पृथ्वी के अंक में रखता हूँ । हे अग्ने! तुम्हारे समीप रखे गये इस हवि की तुम रक्षा करो । सुप्त - पुत्र की तरह पीड़कों से इसका पालन करो । ५ - गार्हपत्य अथवा आहवनीय में से जिस अग्निपर श्रपण हो, उसके पश्चात् पात्रासादन और निरुप्त हवि-का स्थापन करना चाहिये । मनुष्यादि के शरीरों के मध्यभाग को ही ' नाभि ' कहते हैं । प्रान्तदेश में चौर- व्याघ्रादि का भय रहता है, अतः पृथ्वी से सम्बन्धित राक्षसादि के भय से रहित स्थान में तुम्हें स्थापन करता हूँ । जो वस्तु सुगुप्त
पृष्ठ 119
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १०६ ] उत्सङ्ग इवोदरमध्य इव वा अभार्षुः भृतवन्त इति वदन्ति लौकिकाः । अतश्च यस्मिन् स्थाने सादित ं सुगुप्तं भवति तत्स्थानमुपस्थशब्देन मन्त्रगतेन विवक्षितम् । अदितिः पृथिवी तस्याश्चाधिपतिरग्निः स चात्र गार्हपत्यरूप आहवनीय-रूपो वा । तस्मा अग्नये तेनाधिष्ठितायं पृथिव्यै रक्षणार्थ मेतद्धविः अनेन मन्त्रभागेन दत्तं भवति । सायणाचार्यादयो मन्त्रे-णेत्यनेन मन्त्रभागेनेत्यभिप्रयन्ति । यथात्रैव सायणभाष्ये - तित्तिरिरपि तथैवाह - ' अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामीत्याह । इयं अदितिः । अस्या एवैन ( हव्यम् ) दुपस्थे हव्य ७ रक्षस्वेत्याह गुंप्त्या ' इति ( तै ० ब्रा ० ३ | २ | ४ | ७ ) । ६ - आधुनिकस्तु भूताय उत्पन्नानां प्राणिनां सुखाय, त्वा तं कृषिशिल्पादिसाधिनम् न अरातये रातिर्दानं न विद्यते यस्मिन् तस्मै शत्रवे बहुदानकरणार्थं दारिद्रयविनाशाय च वा, स्वः सुखमुदक वा । स्वरितिसुखनामसु पठितम् । ( निघण्टु २२६ ) ( उदकनामसु १।१२ ) अभिविख्येषं सर्वतः पश्येयम् । अत्राभिव्योरुपपदे चक्षि इत्याशीलिङि आर्ध-धातुकसंज्ञामाश्रित्य च या इत्यस्य इय् आदेशः । सकारलोपाभाव इति । दृहन्ताम् । अत्रान्तर्गतो ण्यर्थः । दुर्या गृहाणि । पृथिव्यां विस्तृतायां भूमौ उरु बहु अन्तरिक्षम् अवकाशं सुखेन निवासार्थं अनु एमि प्राप्नोमि । शुद्धाया विस्तृताया भूमेः त्वा तं पूर्वोक्तयज्ञं नाभौ मध्ये सादयामि स्थापयामि । अदित्या विज्ञानदीप्ते र्वेदराशेर्वाचः सकाशात्, अन्तरिक्षस्यमध्ये, ( अदितिरदितिरन्तरिक्ष ) मिति मन्त्र प्रामाण्यात् । उपस्थे समीपे अग्ने परमेश्वर हव्यं दातुं ग्रहीतुं योग्य क्रिया-कौशलं सुखं वा रक्ष पालय ' ( पृ ० ६३-६४ ) । ७- तदेतत् श्रुतिसूत्रादिविरुद्धत्वादुपेक्ष्यमेव । भूतायेत्यस्योत्पन्नप्राणिने इत्यर्थसम्भवेऽपि सुखायेति कथमर्थः? त्वेत्यस्य कृषिशिल्पादिसाधिनमित्यर्थश्चेत् उष्ट्रमहिषादिपालकमिति कथं नार्थः? वस्तुतस्तु पदार्थोक्तया न कोऽप्यर्थः स्फुटयते अतः पुनरप्यध्याहारादिनान्वयं लिखति । " अहं भूतायारातयेऽदानायादित्या उपस्थे यं यज्ञ सादयामि । त्वा तं कदाचिन्न त्यजामि | हे विद्वांसो भवन्तः पृथिव्या नाभौ मध्ये येषु गृहेषु स्वरभिविख्येषं यस्यां पृथिव्यामुर्वन्तरिक्षं चान्वे हे अग्ने जगदीश्वर स्वमस्माक ( त्वा ) हव्यं सर्वदारक्ष " ( पृ ० ६४ ) | अत्रापि यं यज्ञमितिपदयोरध्याहारे । fi मूलमित्यनुक्तत्वात् निर्मूलमेव । एवमरातय इत्यस्य शत्रवे इत्यर्थस्य सम्भवेऽपि तेषां विनाश इति कस्य शब्दस्यार्थः? जिस तरह रह सके उस तरह उसकी रक्षा की जाती है । अत: इसे उपस्थ की तरह, उत्सङ्ग की तरह अथवा उदरमध्य की तरह धारण किया था, ऐसा लौकिक लोग कहते हैं । अतः जिस स्थान में रखने से सुगुप्त रहता है उस स्थान को मन्त्रगत ' उपस्थ ' शब्द से विवक्षित किया गया है । अदिति यानी पृथिवी, उसका अधिपति अग्नि, उसे यहाँ पर गार्हपत्य-रूप अथवा आहवनीयरूप कहा गया है । उस अग्नि के लिये और उससे अधिष्ठित पृथिवी के लिये रक्षणार्थ इस हवि को इस मन्त्र भाग से दिया गया है । सायणाचार्य आदि का अभिप्राय ' मन्त्रेण ' यानी ' अनेन मन्त्र भागेन ' ही है । इसी प्रसङ्गपर सायणभाष्य में उल्लिखित ' तित्तिरि ' का भी यही अभिप्राय है । ६- आधुनिक व्याख्याकार की व्याख्या इस प्रकार है- ' भूताय ' अर्थात् उत्पन्न प्राणियों के सुख के लिये ' त्वा ' अर्थात् उस कृषि - शिल्प आदि के साधनभूत ' न अरातये ' यहाँ ' राति ' का अर्थ, ' दान ' है, वह नहीं है, जिसमें, उस घशात्रु के लिये प्रचुर - दानार्थ और द्रारिद्र्य के विनाशार्थ, ' स्व: ' सुख अथवा उदक को । सुख के अनेक नामों में ' स्वर ' भी पढ़ा गया है । ' अभिविख्येषं ' सब ओर मैं देख सकूँ । ' दृ ' हन्तां दुर्गा: ' गृहों को वृद्धि हो । ' पृथिव्यां ' विस्तृत भूमिपर ' उर्वन्तरिक्ष विस्तृत ( विपुल ) अवकाश को सुख से निवास करने के लिये ' अनु एमि ' प्राप्त करता हूँ । ' पृथिव्यास्त्वा नाभी सादयामि ' शुद्ध, विस्तृत भूमिकी नाभि में अर्थात् मध्य में ' त्वा ' उस पूर्वोक्त यज्ञ को ' सादयामि ' स्थापित करता हूँ । ' अदित्या ' विज्ञानदीप्त वेदराशि को वाणी से अन्तरिक्ष के मध्य में ' उपस्थे ' समीप में ' अग्ने ' हे परमेश्वर! ' हत्र्य ' देने - लेने के योग्य क्रियाकौशल अथवा सुख की ' रक्ष ' रक्षा करो । ७ - यह किसी आधुनिक का किया हुआ अर्थ, श्रुति सूत्र आदि के विरुद्ध होने से नितान्त उपेक्षणीय है । ' भूताय ' का अर्थ ' सुखाय ' कैसे हो सकेगा? ' त्वा ' का अर्थ ' कृषि, शिल्प आदि का साधक ' किया जा सकता है तो
पृष्ठ 120
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १०७ ] ' नहि निषेधार्थकस्य नत्रस्तादृशोऽर्थः सम्भवति । इदं सनातनिभ्यो न दयानन्दादिभ्य इत्युक्त्या दयानन्दादीनां नाशं कोऽप्य-मूढः कथङ्कार प्रत्येतुं शक्नोति । तं कदाचिन्न त्यजामीत्यपि निर्मूलं, मन्त्रे तादृशार्थबोधक पदाभावात् । नहि त्वया भवनं निर्मीयते तदहं कदाचिदपि न त्यजामीत्यध्याहर्तुं शक्यम् । हे विद्वांस इत्यध्याहृत्य दृहन्तामित्यस्यान्तर्भावितणि-जर्थताङ्गीकारोऽपि यथाश्रुतार्थव्याख्याना सामर्थ्य मेव द्योतयति । अहं पृथिव्या नाभौ मध्ये येषु गृहेषु स्वरभिविख्येषं यस्यां पृथिव्यामुर्वन्तरिक्षं चान्वेमि हे अग्ने! त्वमस्माकं ( त्वा ) हव्यं सर्वदारक्ष ति केन किं श्लिष्यते? हिन्द्यां तु स्पष्टीकृतम् । ' येषु गृहेषु जलसुखादि पदार्थान् पश्येयम्, उक्तपृथिव्या बृहदवकाशं दत्त्वा सुखनिवासयोग्यं स्थानमा रचय्य अन्वेमि प्राप्नोमि । अग्ने त्वं तमस्मभ्यं ग्रहीतुं दातु ं योग्यं पदार्थ रक्ष ' इति तदपि विसङ्गतमेव, अवकाश ं दत्त्वासुखनिवास-योग्यस्थान निर्माणार्थबोधकपदाभात् । ८- द्वितीयोऽप्यर्थ एवमुक्तः - ' हे अग्ने! परमेश्वर! भूताय अरातये पृथिव्या नाभौ ईश्वरत्वोपास्यत्वाभ्यां स्व: -सुखरूपं त्वामभिविख्येषम् प्रकाशयामि । अहं पृथिव्यामुर्वन्तरिक्षमदित्या उपस्थे व्यापकं त्वामन्वेमि नित्यं प्राप्नोमि । न कदाचित्वां त्यजामि । त्वमिममस्माकं हव्यं सर्वदारक्ष ' ( पृ ० ६४ ) । अयमप्यर्थस्तथाविधएव जीवः सुखरूपं परमा-त्मान प्रकाशयतीत्यप्याश्चर्यम् । सादयामीत्यस्य त्यजामीत्यप्यपूर्व एवार्थः । अन्तरिक्षपदस्यावकाशयुक्तो गृहोऽर्थः इत्यपि निर्मूलमेव । यद्यन्तरिक्ष दुर्गा इत्यस्य विशेषणं स्यात् तदा तदानुगुण्येन लिङ्गवचनादिक ' स्यात् । किश्व दुर्गा इति पदेन गृह भवति । यो व्यापकः स सर्वत्र भवत्येव, पृथिव्या उपस्थे व्यापकमिति कथनेन कोऽर्थः? पुनरत्रोर्वन्तरिक्षमित्युपादा-नस्य कोऽर्थः? ६ - एवमेव तृतीयोऽप्यर्थ: - ' अहं ' शिल्पवित् यजमानः भूतायारातये पृथिव्या नाभौ त्वा तमग्नि होमार्थं शिल्पविद्यार्थं च सादयामि यतोऽयमग्निरदित्या अन्तरिक्षस्योपस्थे हुतं हव्यं द्रव्यं रक्ष रक्षति तस्मात्तं पृथिव्यां स्थाप-यित्वोर्वन्तरिक्षमन्वे । अत एव त्वा तं पृथिव्यां सादयामि । एवं कुर्वन्नह स्वरभिविख्येषम्, तथैवेमे दुर्याः प्रासादा: तत्स्था मनुष्याश्च दृ १७ हन्तां शुभगुणैर्वर्धन्तामिति मत्वा तमिममग्निं कदाचिन्नाह त्यजामि ' ( पृ ० ६५ ) इति तथाविध एव, मूलाभावात् । शिल्पविद्याविद् यजमानोऽत्र वक्त त्यत्र मूलं वक्तव्यम् । त्वदीयया दृष्ट्या कश्चिन्मद्यपायी मद्यपोषक-त्वेमं मंत्र योजयेत् तदा किमुत्तरम्? हे परमेश्वर! अहं भूताय स्वास्थ्योत्पादाय रोगाणां नाशाय त्वा तन्मद्यं सादयामि निर्मास्यामि । तच्च स्वः सुखरूपम् । सुखसाधनत्वात् । उक्तञ्च माधवकरेण - ' बुद्धिस्मृतिप्रीतिकरः सुखश्च पानान्ननिद्रारति-वर्धनश्च । सम्पाठगीतस्वरवर्धनश्च प्रोक्तोऽतिरम्यः प्रथमो मदोहि ॥ ' इति । पृथिव्या अन्तरिक्षस्य चोपस्थे तं हव्यमादा-तु ं ग्रहीतुं योग्यं तद्रक्ष । तत्पृथिव्यां स्थापयित्वाहमुर्वन्तरिक्षमन्वेमि । तेनैव धनलाभे दुर्याः प्रासादास्तत्स्था मनुष्याश्च वर्धन्ते तस्मात्तदिदं न कदाचित्यजामि इत्यादिर्मद्यपानामर्थः । न च कश्चनाधिगतवेदविद्यः अर्थमिमं मन्वीत । तस्मा-देतादृशा उच्छृङ्खलार्थास्त्याज्या एव । ---१० - - भावार्थस्तु दूरतोऽपि न मूलं स्पृशति । तथाहि - ईश्वरेण मनुष्य आज्ञाप्यते, हे! मनुष्य अहं त्वां सर्वेषां ' उष्ट्र - महिषपरिपालक ' अर्थ क्यों नहीं किया? शब्दों का अर्थ विपर्यास करने पर भी अर्थ स्पष्ट नहीं हो पाया, पुनः अध्याहार की आवश्यकता हो ही गई । पुनरपि उस अध्याहार के करने में किसी मूल का उल्लेख न करने से अध्याहार | के स्वीकार को अप्रामाणिक ही सिद्ध कर दिया । कुछ ऐसे अर्थ किये हैं जिनके बतानेवाले शब्दों का कहीं पता ही नहीं है । ८- इसी तरह द्वितीय, तृतीय अर्थ में भी मनगढन्त बातें लिख मारी हैं । पूर्वापरविरुद्ध अर्थ असम्बद्ध अर्थ, प्रमाणविरुद्ध अर्थ, अप्रामाणिक अर्थ व्याकरण के नियमों का उल्लङ्घनादि करके अपनी उच्छृंखलता का यथेच्छ प्रदर्शन मात्र कर दिया है । १० - इसके अतिरिक्त नवीन व्याख्याकार ने जो भावार्थ बताया है वह तो और भी अधिक उपहासास्पद है,