वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 121–130

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 121–130

पृष्ठ 121

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 121 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १०८ ] भूतानां सुखदानाय पृथिव्यां रक्षयामि ' इति । अत्र भूतायेत्यस्य कथमेतावानार्थं इति कोऽपि प्रमाणतन्त्रो न ज्ञातु शक्नुयात् । पूर्वत्र व्याख्यानेषु – अहमर्थो जीव आसीत्, भावार्थे त्वीश्वरोऽहमर्थः सञ्जातः, ' त्वया वेदविद्याधर्मानुष्ठान-युक्तेन पुरुषार्थेन सुन्दराणि सर्वर्तु सुखानि सर्वतो विशालावकाश सहितानि गृहानि रचयित्वा सुखं प्रापणीयम् ' इति कि दुर्या इत्यस्यार्थः सम्भवति? सुखवाचक स्वः पदमवकाशबोधकमन्तरिक्षपद मत्वापि दुर्या इत्यनेन कथं तयोः सम्बन्धो योजनीयः? तदेव प्रापणीयमित्यनेन कथं युज्येत? ' मृत्सृष्टौ यावन्तः पदार्थाः सन्ति तेषां सम्यग्गुणान्वेषण ं कृत्वाऽनेका विद्या: प्रत्यक्षीकृत्य तासां रक्षण प्रचारश्च सदैव सम्भावनीयः ' इत्यपि भावार्थ श्चिन्त्य एव, कस्य शब्दस्य वाक्यस्य वा कथङ्कारमेवं भावार्थः? इति प्रमाणतन्त्रः कथं ज्ञातु प्रभवेत्? ' सर्वसाक्षिणमुपासितुमह परमेश्वर ं ज्ञात्वा सर्वोपकारः, विविधविद्यावृद्धिर्धर्मोपस्थानमधर्मावरे स्थितिः क्रियाकौशलसम्पादनं यज्ञक्रियानुष्ठानं च कर्त्तव्य मिति, यद्यपि सर्वमिदं कर्त्तव्यम्, परमनेन मन्त्रेण सर्वमेतत् कथं बोध्यते? अन्यथा - सन्धिविग्रहयानासनसंश्रयद्वैधीभावरूपं षाड्गुण्यं नीति-शास्त्रप्रसिद्धं कथं न योजितम्? श्लेषालङ्कारस्य माहात्म्य ं वा तत्स्यात्? ११ —–व्याकरणप्रक्रियां प्रदर्शयता यदुक्तम्- “ महीधरेण भ्रान्त्या अभिविख्येषमिति पदं ख्या प्रकथन इत्यस्य दर्शनार्थे गृहीतम्, तत् धात्वर्थादेवविरुद्धम् ' इति, तदसत्, विपूर्वः ख्यातिर्दर्शनार्थ इत्युव्वटरीत्या विपूर्वकस्य ख्यातेर्दर्श-नार्थत्वे बाधाभावात् । त्वया तूपसर्गमन्तरापि सदेस्त्यागार्थता गृहीता । तत्र धात्वर्थं विरोधः कथ " नावेक्षितः । यदि धातूनामनेकार्थत्वात् तद्युक्तम्, तहि प्रकृते किं तत् दण्डवारितम्? अतएव ख्यातिरेव दर्शनमिति सांख्ययोगवृद्धाः । ख्यातिवादेष्वपि दर्शनार्थेव ख्यातिर्गृह्यते । विपूर्वस्य ख्यातेर्दर्शनार्थतायाम् – ' उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते । प्रहा-बाहारसंहारविहारपरिहारवत् ॥ ' इति अभियुक्तवचनमप्यनुक्कूलम् । चक्षिङस्तु आर्धधातुक एव ख्यात्रादेशो भवति । विधिलिङयार्धधातुकसंज्ञाश्रयणं तु निर्मूलत्वादेवोपेक्ष्यम् । 4 तथाहि — अभिविख्येषमित्यत्रेत्थं व्याकरणप्रक्रिया - अभि वि इत्युपसर्गद्वयपूर्वकात् ख्याधातोर्विधिलिंङ । ---उस भावार्थ का मूलमन्त्र के शब्दों से कोई सम्बन्ध हो नहीं रखा गया है । जैसे – ' ईश्वर मनुष्य को आज्ञा देता है कि हे मनुष्य! मैं तुम्हें सब प्राणियों को सुख देने के लिये पृथ्वी पर सुरक्षित रखता हूँ । ' क्या मन्त्र के ' भूताय ' शब्द से उपर्युक्त अर्थ निकल रहा है? कोई भी प्रामाणिक व्यक्ति उक्त अर्थ को मन्त्र से सम्बन्धित नहीं बतायेगा । मन्त्र की व्याख्या करते समय ' अहम् ' का अर्थ ' जीव ' किया था, किन्तु भावार्थ बताते समय ' अहम् ' का अर्थ ' ईश्वर ' कह दिया । इसी प्रकार मन्त्र के ' दुर्गा ' शब्द का ऊटपटांग अर्थ किया है । किसी की वचना ( प्रतारणा ) करना महापाप है । वेदमन्त्रों के भाष्य के नामपर लोकोपयोगी अन्यान्य बातों को बताकर भाष्य-कार बनना उचित नहीं है । मन्त्राक्षरों से असम्बद्ध बातों को ही बताना था तो सन्धि - विग्रह - यानासन संश्रयद्वैधी-भावरूप षाड्गुण्य जो राजनीतिशास्त्र में प्रसिद्ध हैं, उसे भी क्यों नहीं बताया? ११ - व्याकरण प्रक्रिया को बताते हुए जो कहा गया है कि " भाष्यकार महीधर ने मन्त्र के ' अभिविष्येषम् ' पद का अर्थ ठीक नहीं किया है, क्योंकि धात्वर्थ के साथ विरोध होता है । " किन्तु उक्त कथन से तो भाष्यकार महीधर का भ्रम तो सिद्ध न होकर उसके विपरीत आपकी ही व्याकरण-विषयक तथा अन्यान्य प्रामाणिक वेदभाष्यों से परिचयशून्यता प्रकट हो रही है । क्योंकि भाष्यकार उब्वटाचार्य ने ' वि ' पूर्वक ' ख्या ' धातु का अर्थ ' दर्शन ' बताया है । आपने तो उपसर्ग के बिना ही ' सद् ' धातु का अर्थ ' त्याग ' बताया है, तब धात्वर्थविरोध क्या आपको नहीं दिखाई दिया? ' धातूनामनेकार्थत्वात् ' यह नियम याद रखना चाहिये । अतएव ' ख्यातिरेवदर्शनमिति सांख्ययोगवृद्धाः कहा गया है । ख्यातिवाद में भी दर्शनार्थक ही ' ख्या ' धातु को लिया गया है । ' वि ' उपसर्गपूर्वक ' ख्या ' धातु को दर्श-

पृष्ठ 122

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 122 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १०६ ] उत्तमपुरुषैकवचनम्, मिप्, अमादेशः, सिब्विकरणो बाहुलकात् आकारस्यैकारादेशश्छान्दसः, षत्वम् । विध्यर्थ कलिङादेश-सार्वधातुकत्वेन तत्र ' ख्या प्रकथने ' इत्यस्य प्रयोगो निर्वाध एव । सिब्विकरणस्यापि ' छन्दस्युभयथा ' ( पा ० सू ० ३ | ४ | ११७ ) इत्यनेन सार्वधातुकसंज्ञकत्वम् । १२ - अध्यात्मपक्षे - भूताय त्वा नारातये हे परमात्मन्! भूताय भूतजातहिताय तादर्थ्ये चतुर्थी । भूताय नित्यनिष्पन्नाय त्वत्स्वरूपाभिन्नाय मोक्षाय, अरातयः कामक्रोधादयः, शोणोधावतीतिवदजहल्लक्षणया कामादियुक्ताय संसाराय सांसा-रिकवैषयिक सुखायैश्वर्य्याय न त्वां साधनत्वेनापश्यम् स्व: सुखरूपं त्वा त्वामभिविख्येषम् पश्येयम् । त्वत्कृपया भूतजातस्य हितार्थं पृथिव्या दुर्य्या: धनधान्यपूर्णाः प्रासादा, दृ ७ हन्ताम् वर्धन्ताम् । अहन्तु उरु विस्तीर्णमपरिच्छिन्नमन्तरिक्षं चिदा-नन्दमयमाकाशमन्वेमि साक्षात्कृत्य प्राप्नोमि । वेदान्ते ज्ञप्तिरेव प्राप्तिविस्मृतकण्ठमणेः प्रसिद्धैव ' आकाशस्तल्लिङ्गात् ' ( ब्र ० सू ० १।१।२२ ) कं ब्रह्म खं ब्रह्मे ( छा ० ४ १० ५ ) ति श्रुतिवचनेभ्यः । ननु किमन्तरिक्ष एव ब्रह्म न पृथिव्यादा-विति चेत् तत्राह त्वामहं पृथिव्या नाभी मध्येऽन्तः पृथिव्या अन्तर्यामित्वेन सगुणनिराकाररूपेण च पश्यामि । ' यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आत्मा अन्तर्याम्यमृतः । ' ( बृ ० ३ | ७ | ३ ) इति बृहदारण्यकश्रुतेः । अदित्या देवमातुरुपस्थेऽङ्के च वामनरामकृष्णादिरूपेण त्वामहं पश्यामि सगुण-साकाररूपेण । तस्मात् हे अग्ने सर्वेषां नायक! हव्यं भूतजातस्य कृते व्रीहियवफलपुष्टदुग्धदधिघृतादिलक्षणं हव्यं ज्ञानिनां कृते मोक्षसुखप्रापक ज्ञानरूपं भोजनं रक्ष पालयस्व । भवान् भोगस्य मोक्षस्य चाधिपतिः । १३ – अथवा, हे आत्मन्! त्वा त्वां भूताय नित्यनिष्पन्न मोक्षाय नारातये न कृपणताय स्वः स्वर्गाय तत्साधन-भूताय यज्ञाय चाभिविख्येषम् धर्मब्रह्मप्रकथनेनाह ' परमेश्वरो वेदो वा नियोजयामि । पृथिव्यां युष्माकं दुर्या धर्मनिर्वाहका नार्थक मानने पर ' उपसर्गेणधात्वर्थो ' यह अभियुक्तोक्ति भी सुसङ्गत हो जाती है । ' चक्षिङ ' को ' ख्यात्रा देश ', आर्ध-धातुक संज्ञा होनेपर ही होता है । विधिलिङ् लकार में आर्धधातुक संज्ञा नहीं हुआ करती । विध्यर्थक लिङादेश तो सार्वधातुक होता है । इस व्याकरण - नियम को भूलना उचित नहीं है । अतः ' ख्या ' प्रकथने का प्रयोग निर्बाध ही है । सिविकरण की भी छन्दस्युभयथा ' इस पाणिनि - सूत्र से सार्वधातुक संज्ञा होती है । १२ - अध्यात्मपक्ष में मन्त्र का अर्थ इस प्रकार होगा - " भूतायत्वा नारातये " - हे परमात्मन्! भूताय = नित्य निष्पन्न तुम्हारे स्वरूप से अभिन्न रहनेवाले मोक्ष के लिये, अरातयः = काम - क्रोधादिक, ' शोणोधावति ' की तरह अजहल्लक्षणा से, विकारों से भरे हुए संसार के लिये अर्थात् सांसारिक वैषयिक सुखादि ऐश्वर्य के लिये तुमको मैंने साधन नहीं समझा । स्वः = सुखरूप तुम्हें मैं देख सकूं । तेरी कृपा से प्राणिमात्र के कल्याण के लिये पृथिवीभर के दुर्या: = = धन-धान्य से पूर्ण हुए प्रासाद, दृहन्ताम् = प्रवृद्ध हों । मैं तो, उरु = विस्तीर्ण निःसीम चिदानन्दमय आकाश रूप अन्तरिक्ष को अन्वेमि = खोजकर प्राप्त हो सकूँ । वेदान्त में विस्मृत कण्ठमणि की ज्ञप्ति यानी प्राप्ति का होना ' आकाशस्तल्लि-' ङ्गात् ', ' कं ब्रह्म, खं ब्रह्म ' इत्यादि श्रुति वचनों से प्रसिद्ध ही है । क्या अन्तरिक्ष में ही ब्रह्म है, पृथिवी आदि में ब्रह्म नहीं है? इस प्रश्न का उत्तर देते हुए कहते हैं कि तुम्हें मैं पृथिवी को नाभि में यानी पृथिवी के भीतर अन्तर्यामी के रूप - तथा साकार और निराकार के रूप में देखता हूँ । बृहदारण्यक श्रुति भी इसी बात को बता रही है । देवमाता अदिति के उपस्थ = अङ्क में वामन, राम और कृष्ण के रूप में यानी सगुण साकार हुए तुमको मैं देखता हूँ | इसलिये हे अग्ने! सब के नायक! हव्य = प्राणिमात्र के लिये व्रीहि, यव, फल, पुष्टि कारक दुग्ध, दधि, घृतरूप हव्य की और ज्ञानियों के लिये मोक्षसुख की प्राप्ति करानेवाले ज्ञानरूप भोजन की तुम रक्षा करो । क्योंकि तुम ही भोग और मोक्ष के अधिपति हो । १३- अथवा, हे आत्मन्! त्वा = तुमको भूताय = नित्यनिष्पन्न मोक्ष के लिये नारातये = कृपणता के लिये नहीं, अपितु स्वः = स्वर्ग के लिये और उसके उपायभूत यज्ञ के लिये अभिविष्येषम् = धर्म - ब्रह्म को बताता हुआ परमेश्वर

पृष्ठ 123

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 123 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ११० ] आहिताग्नीनां गृहा बर्धन्ताम् । मोक्षाथिनस्तु उर्वन्तरिक्षरूपेणापरिच्छिन्न रूपेणाहमेव अन्वेमि प्राप्नोमि । ज्ञानिभक्तान् प्राप्तु ं भगवानेव यतते । ' निरपेक्ष ' मुनि शान्तं निर्वैर ' समदर्शनम् । अनुव्रजाम्यह ं नित्यं पूयेयेत्यङि घरेणुभिः ॥ ' ( श्री ० भा ० म ० पु ० ११।१४।१६ ) ' तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिविशिष्यते । ' ( श्री ० भ ० गी ० ७ १७ ) ' ज्ञानी त्वात्मैव मे म-तम् ' ( श्री ० भ ० गी ० ७ १८ ) ' ज्ञानेनासौ बिर्भात माम् ' ( श्री ० भा ० म ० पु ०११ | १६ | ३ ) पृथिव्या नाभौ यज्ञवेद्यां कर्मा -नुष्ठानफलार्थिन सादयामि स्थापयामि । मदभिन्नमोक्षाभिलाषिणं सर्वथा निरपेक्षज्ञानिनं वा अदित्या अखण्डनीयाया ब्रह्मसंविद उपस्थेऽङ्के सादयामि । त्वं तु हव्यं हव्यबहुलं यज्ञ रक्ष । स्वधर्मानुष्ठानेनैव धर्मब्रह्मप्राप्तिसम्भवात् । हव्य ं परप्रेमास्पदं प्रत्यक, चैतन्याभिन्नं परमात्मानं तत्त्वविद्भोग्य गोप्य दुर्लभं चिन्तामणिमिव रक्ष गोपाय प्रतिक्षण साव-धानतया चिन्तय । १४ - यद्वा, परमेश्वरो वैज्ञानिकमाह - हे वैज्ञानिकशिल्पिन्! त्वां भूताय भूतहिताय विद्य निर्माणाय बृहज्जला-शय निर्माणाय उपयोगिनस्त्राय शर्करादिनिर्मातृयन्त्राविष्कारायाहमभिविख्येषम् हिताहितप्रकथनेन वैदिक विधिनिषेध-द्वारा प्रेरयामि पश्येयम् ईक्षणात्मकेन सृजामि नारातये न प्रजाद्रोहाय प्रजाविध्वंसनाय परमाण्वस्त्रोद्जनास्त्र ( परमाणु बम हाइड्रोजन बम ) निर्माणेन प्रजोत्सादनाय । १५ - यद्वा, हे आधुनिक चिकित्सक! भूताय भूतजातस्य स्वः सुखाय त्वां त्वां प्रेरयामि नारातये न स्नायुच्छेद-गर्भ रोधकयन्त्र प्रयोगादिभिः परिवार नियोजनाय न रातिः पुत्रादिदानं येन यस्मिन् वा सोऽरातिः परिवार नियोजनम्, यथा पृथिव्यां स्वः सुखहेतवो दुर्गा दृ २७ हन्तां वर्धन्ताम् । परमाण्वस्त्रादिनिर्माणे परिवारनियोजने तु प्रजाहासे न दुर्याणां गृहाणां वर्धनम् प्रथमे उरु विस्तीर्णमन्तरिक्षं स्वर्गसुखमन्वेमि व्याप्नोमि तस्मात् सर्वं पश्यामि । द्वितीये ममादेशोल्लङ्घने पृथिव्या नाभौमध्ये गर्ते सादयामि पातयामि निःक्षिप्य नाशयामि वा । भूतजातस्य हिताचरणे तु अदित्या देवमातुरुप स्थेऽङ्के सादयामि देवत्वमापादयामि । अथवा वेद रूप मैं ( तुमको ) नियुक्त करता हूँ । पृथिवी पर तुम्हारे दुर्गा धर्म निर्वाहक आहिताग्नियों के घरों की अभिवृद्धि हो । मोक्षार्थियों को तो उरु अन्तरिक्ष = विस्तीर्ण अन्तरिक्ष रूप से यानी अपरिच्छिन्न रूप से मैं ही प्राप्त हो जाता हूँ | ज्ञानी भक्तों को प्राप्त करने के लिये भगवान् स्वयं ही प्रयत्न करते हैं । यह बात श्रीमद्भागवत और श्रीमद्भगवद्गीता में भी बताई गई है । पृथिवी की नाभि यानी यज्ञवेदी में कर्मानुष्ठान के फलार्थी को स्थापित करता हूँ | अपने से अभिन्नस्वरूप के मोक्ष को चाहनेवाले को अथवा सर्वथा निरपेक्षज्ञानी को अदिति यानी अखण्डनीय ब्रह्म संविद् के अङ्क में स्थापित करता हूँ । तुम हव्यबहुल यज्ञ की रक्षा करो, क्योंकि स्वधर्मानुष्ठान से ही धर्म - ब्रह्म की प्राप्ति होना संभव है । हव्य = परप्रेमास्पद प्रत्यक चैतन्य से अभिन्न परमात्मा जो तत्त्वविदों के द्वारा ही भोग्य है उसकी रक्षा प्रतिक्षण बड़ी सावधानी से दुर्लभ चिन्तामणि के समान करो । १४ – अथवा परमेश्वर, वैज्ञानिक से कहता है, है वैज्ञानिक शिल्पिन्! मैं तुमको प्राणियों के हितार्थ विद्युत् निर्माण के लिये, बृहज्जलाशय के निर्माण के लिये उपयुक्त वस्त्र निर्माण के लिये, शर्करादि के निर्मापक यन्त्र का आवि-कार करने के लिये, हित - अहित बताते हुए दिक विधि - निषेध के द्वारा प्रेरित करता हूँ । नारातये = परमाणु आदि अस्त्रों का निर्माण करके प्रजा का नाश करने के लिये नहीं । १५ -- अथवा, हे आधुनिक चिकित्सक! प्राणिमात्र के सुख के लिये मैं तुम्हें प्रेरित करता हूँ । नारातये: स्नायुच्छेदन अर्थात् गर्भ निरोधकयन्त्रों के प्रयोगादि के द्वारा परिवारनियोजन के लिये नहीं । परमाणु अस्त्रों के निर्माण परिवार नियोजन से प्रजा का ह्रास हो जानेपर गृहों की वृद्धि नहीं होगी । प्रथम अर्थ में सर्वत्र मेरी व्याप्ति रहने से मैं सब कुछ देखता हूँ । द्वितीय अर्थ में मेरे आदेश का उल्लङ्घन करने पर गर्त में गिरा देता हूँ । किन्तु हित का आच -रण करने पर समस्त प्राणियों को देवमाता अदिति के अङ्क में उन्हें रख देता हूँ, यानी उन्हें देवत्व प्राप्त करा देता हूँ |

पृष्ठ 124

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 124 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ 999 ] ५ - यद्वा नीत्युपदेशः - हे राजन् हे शासकनेत: भूताय भूतमात्रहिताय त्वा त्वां प्रेरयामि नारातये कृपणतायै न वा प्रजाद्रोहाय भेदनीत्या शत्रुत्वाय शेषं पूर्ववत् । ६ - यद्वा हे श्रमिकवर्ग त्वां भूताय राष्ट्रसमृद्धये उत्पादयामि नारातये न कर्मावरोधायान्दोलनाथ राष्ट्रसम्पत्ति-विनाशाय प्रथमपक्षे पृथिव्यां स्व: दुर्याः सुखयुक्ता गृहा वर्धन्ताम् स्वर्गाभिमुखा वर्धन्ताम् शतसहस्रभौमाट्टालिकावन्तो भवेयुरित्यर्थः । उरु विस्तीर्णमन्तरिक्षम् अन्वे मीत्यत्र पुरुषव्यत्ययः । विमानसमूहोऽन्तरिक्षमन्वेतु । अहं परमेश्वर उरु-विस्तीर्णमन्तरिक्षमे व्याप्नोमि सर्वशक्तिमान् सर्वव्यापकोऽतो मावमंस्थाः । आज्ञोल्लङ्घनेऽन्ते पृथिव्या नाभौ मध्ये गर्ते सादयामि | आज्ञापालने चादित्या देवमातुरङ्क स्थापयामि अतः हव्यं प्रजाभोग्यं देवभोग्यं च पदार्थजातं रक्ष पालय मा-विनाशय । इत्येवमादयः शतशोऽर्थाः सम्भवन्ति । ( वा ० सं ० १1११ ) ॥ पवित्रे स्थो वैष्णव्यो सवितुर्वः प्रसव उत्पुनाम्यच्छिद्रेण प॒वित्रेण सूर्यस्थ रश्मिभि ÷ । देवीर।पोऽश्रग्रे गुवो अग्रपुवोऽय इममय यज्ञं नयता यज्ञपति

सुधा यज्ञपति देवयुवम् ॥ वा ० सं ० ११२ ॥

अर्थ - हे दो कुश पवित्रों! तुम्हारा यज्ञ से सम्बन्ध है । हे जल! प्रेरक देवता की प्रेरणा से छिद्ररहित पवित्र से तथा रविकिरणों के द्वारा मैं तुम्हारा शोधन करता हूँ । हे प्रकाशात्मकं जल! आज आरम्भ किये जाने वाले यज्ञों ..को निर्विघ्नतया सम्पन्न करो । हे जल! निम्न ( ढालू ) जमीन पर प्रवाहित होने वाले तथा प्रथमतः सर्वशोधक तुम हो । " अतः यजमान को फलोपभोग की प्रेरणा करो । यह यजमान दक्षिणा देकर यज्ञ को वृश्रिङ्गत करने वाला उसका पालन करने वाला और देवताओं को हविर्भाग का देने वाला है ॥ १२ ॥

५ - अथवा इस मन्त्र से नीति का भी उपदेश मिलता है - हे राजन्! हे शासक! हे नेताओं! जनता आदि प्राणिमात्र के हितार्थ मैं तुम्हें प्रेरित करता हूँ । कृपणता अपनाने के लिये नहीं, प्रजा के साथ द्रोह करने के लिये नहीं, भेदनीति को अपनाकर शत्रुता करने के लिये मैं तुम्हें प्रेरित नहीं करता हूँ । शेष अर्थ पूर्वं के समान ही है । ६ – अथवा इस मन्त्र के द्वारा श्रमिकवर्ग के लिये भी उपदेश दिया जा रहा है - हे श्रमिकों! मैंने तुम्हारी उत्पत्ति राष्ट्र की समृद्धि के लिये की है । काम - काज में अवरोध करने के लिये, अथवा आन्दोलन मचाने के लिये, अथवा राष्ट्र की सम्पत्ति का विनाश करने के लिये तुमको उत्पन्न नहीं किया है । प्रथम पक्ष में अपने घरों को सुख-साधनों से सम्पन्न करो । ऐसी धर्मनीति से सुखसाधनों को संगृहीत करो, जिनसे परलोक में स्वर्ग की प्राप्ति हो सके । तुम लोग सैकड़ों - हजारों भोम हलों का संग्रह करके उन्हें सुरक्षित रखो, और उन्हीं से पृथ्वी को जोतो । विमानसमूहों की उड़ान अन्तरिक्ष में होती रहे । मैं सर्वत्र व्याप्त हूँ, सर्वशक्तिमान् हूँ, अतः मेरे प्रति श्रद्धाहीन होकर मेरा अपमान मत करो । मेरी आज्ञा को यदि नहीं मानोगे तो पृथिवी के गर्त में गिरा दूँगा, किन्तु मेरी आज्ञा का पालन करने पर देवमाता की गोद में तुम्हें बिठा दूँगा । अतः प्रजा भोग्य और देवयोग्य पदार्थों की रक्षा करते रहो, उनका विनाश मत करो । इस प्रकार मन्त्र के शब्दों से व्याकरण प्रक्रिया, निरुक्त प्रक्रिया की सहायता से सैकडों प्रामाणिक अर्थ निकाले " जा सकते हैं । अतः मनगढन्त अर्थ निकालना केवल पापजनक होने से सर्वथा अनुचित हैं ।

पृष्ठ 125

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 125 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ११२ ] १ – ' कुशौ समावप्रशीर्णाग्ग्रावनन्तर्गभौ कुशैछिनत्ति पवित्रस्थ ' इति, त्रीन् वा ' ( का ० श्रो ० सू ० २।३।३० - ३१ ) कुश-शब्दस्तृणपर = कुशौ द्वौ दर्भतृणे समो मूलादारभ्याग्रपर्यन्तं तुल्यप्रमाणो अशीर्णाग्री अग्रवन्तौ । न विद्यन्ते अन्तर्मध्ये गर्भो ययोस्तौ । गर्भेहि सति संख्यान्तरं स्यात् । तौ कुशैश्छिनत्ति । मूलच्छेदनेन प्रादेशप्रमाणो करोति अध्वर्युः । कुश-पत्रद्वयं वामहस्ते कृत्वा अग्रतः प्रादेशमात्रं परिमाय मूले तयोरुपरि कुशत्रयं मुदगग्रं निधाय तत्कुशत्रयं तयोर्मूलभागेन प्रादक्षिण्येन परिवेष्टच तयोः प्रादेशमात्रमग्रभागं वामहस्ते कृत्वा अवशिष्टं मूलभागं कुशत्रयं च दक्षिणहस्ते धृत्वा दक्षिण-हस्तेन छिन्द्यात् त्रोटयेत् । भिन्नप्रमाणावपि समो कार्यो - इत्यत्रैव तात्पर्यात् । त्रीन्वेति पक्षान्तरम् । यद्यपि न प्रकृतावू हो -ऽस्तीति ' न प्रकृतावयवत्वात् ' ( का ० श्रो ० सू ० ४।३।२१ ) इति न्यायेन मन्त्रगतस्य द्विवचनान्तपदस्योहाभावेन यथाश्रुतस्य मन्त्रस्य पाठेऽथवा मन्त्रस्य त्यागेऽन्यतरस्मिन्नवश्य कर्त्तव्ये ' गुणेत्वन्यायकल्पना ' ( मी ० सू ० १ ३ १५ ) इति न्यायेन द्विवचन-स्यैव बहुत्वे लक्षणामङ्गीकृत्य द्विवचनान्तस्यैव मन्त्रस्य पाठो युक्तः । ' तृणं कष्ठं वान्तर्धाय छिनत्ति नखेनेति ' ( आपर-तम्ब श्री ० सू ० ) २ – मन्त्रार्थ स्त्वित्थं - वैष्णव्यो इति नपुंसकस्य ' व्यत्ययो बहुलम् ' ( पा ० सू ० ३। १८५ ) इति सूत्रेण व्यत्ययेन स्त्रीलिङ्गत्वम् । हे पवित्रे शोधके कुशद्वयरूपे युवां वैष्णव्यो यज्ञसम्बन्धिनी स्थ: । ' यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञियेस्थ इत्येतदाह ' ( श ० १।१ / ३ / १ ) इति श्रुतेः । ' हविग्र हण्यामपः कृत्वा ताभ्यामुत्पुनाति सवितुर्व इति ' ( का ० श्री ० सू ० २।३।३२ ) अग्नि-र्होत्रहवण्यां प्राणीतमुदकमा सिच्य तदुदकं हस्तद्वयस्यानामिकाङ्ग ुष्ठगृहीताभ्यां पवित्राभ्यां सकृदृर्ध्वक्षिपेत् सवितु इति मन्त्रेण । मन्त्रार्थस्तु – हे आप: सवितु: प्रेरकस्य परमेश्वरस्य प्रसवे प्रेरणे वर्तमानोऽहं वो युष्मान् उत्पुनामि उत्कर्षेण-शोधयामि । अच्छिद्र ेण छिद्ररहितेन शोधकेन वायुस्वरूपेण तथा सूर्यस्य रश्मिभिः शुद्धिहेतुभिरुत्पुनामि । वायोः सूर्यस्य रश्मीनाश्च पादप्रक्षालनाद्युपहतभूमिशुद्धिहेतुत्वप्रसिद्धेः । 1 ३ - तदेवाह शातपथीश्रुतिः द्वित्वपक्षपोषणाय - ' ते वै द्व े भवतः । अयं वै पवित्रं योऽयं पवते सोऽयमेक इवैव-पवते सोऽयं पुरुषेन्तः प्रविष्टः प्राङ च प्रत्यङ च ताविमौ प्राणोदानौ तदेतस्यैवानुमात्रां तस्माद्व े भवतः ' ( रा ० १।१।३।२ ) अयं पवमानो वायुरेव पवित्रं शुद्धिहेतुः । ' पुवः संज्ञायाम् ' ( पा ० सू ० ३ २ १८५ ) करण इत्र प्रत्ययः । पन्थानश्च विशु-यन्ति सोमसूर्यांशुमारुतैः । ' इत्यादिस्मृतेः । स च बहिरेकोऽपि पुरुषशरीरमनुप्रविष्टो वृत्तिभेदेन इडापिङ्गलादिनाडीद्वारा बहिर्गच्छन् प्राणः प्राङ ुच्यते, अन्तः प्रविशन् प्रत्यङ ङ च्यते । तावेतो प्राणोदानौ कथ्येते । ऊर्ध्व देशादानयति अन्तःप्रविश्या-गुणं चेष्टते तेन पानोऽत्र विवक्षितः, नतूत्क्रान्तिहेतुरुदानः । प्राणापानौ पवित्रे यजमान एव प्राणापानौ दधाती ' ( तै ० ब्रा ० १ – कात्यायन श्रौतसूत्र के अनुसार ' कुश ' शब्द तृणपरक है । दो दर्भतृणों को जो मूल से लेकर अग्रपर्यन्त तुल्य प्रमाण वाले हों उन्हें तीन कुशों से काट दे । अर्थात् अध्वर्यु उन दो कुशों का मूल काटकर उन्हें प्रादेश प्रमाण का करे । २ - मन्त्र का अर्थ यह है कि हे जलों! प्रेरक परमेश्वर की प्रेरणा से चलने वाला मैं तुम्हारा शोधन करता हूँ । छिद्ररहित शोधक वायुस्वरूप से तथा सूर्य की रश्मियों से तुम्हें पवित्र करता हूँ । क्योंकि वायु और रश्मियों का समूह पादप्रक्षालनादि से उपहत भूमि की शुद्धि करते हैं, यह प्रसिद्ध है । ३ - शतपथ ब्राह्मण ने भी इसका समर्थन किया है । वह प्राण वायु बाहर एक रहने पर भी पुरुष के शरीर अनुप्रविष्ट होकर वृत्तिभेद से इडा - पिङ्गलादि नाडियों द्वारा बाहर निकल कर ' प्राङ ', और अन्तः प्रविष्ट होने पर ' प्रत्यङ ', कहलाता है, ये दोनों प्राण और उदान कहलाते हैं । इस प्रकार द्विधा भिन्न हुए वायुसंज्ञक पवित्र की मात्रा ( परिमाण ) का अनुसरण करके पवित्र दो बनाये गये हैं । द्यावा - पृथ्वी के मध्य में जो भी था सबको आच्छादित करके वृत्र रहा । उस वृत्र को इन्द्र ने मार दिया । उसको मारने से जल को लक्ष्य करके चारों ओर दुर्गन्ध प्रसृत हो गया ।

पृष्ठ 126

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 126 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ११३ ] ३ | ३ | ४ | ४ ) यस्मिन्नव प्रकरणे इति तित्तिरिणा तथैवाम्नातत्वात् एवं द्विधाभिन्नस्य वाम्वाख्यस्य पवित्रस्य मात्रां परि-माणमनुसृत्य पवित्रयद्वित्वम् । तत्रैव शतपथे अर्थोऽपि त्रीणिस्यु ' - ( श ० १1१1३ | ३ ) रित्यादिभिः । तस्यैव प्राणापानवतः व्यानाख्योऽपि वृत्ति-भेदो भवत्विति त्रित्वक्षोऽपि समर्थितः । ' अच्छिद्र ेण पवित्रेणेत्ययं पवित्रं योऽयं पवते तस्मादाहाच्छिद्र ेण पवित्रेणेति । सूर्यस्य रश्मिभिरित्येते पवितारो ये सूर्यस्य रश्मयस्तस्मादाह सूर्यस्य रश्मिभिरिति काण्वश्रुतेश्च । शतपथे – ' वृत्रोह वा इद २ ९ सर्व वृत्वा शिश्ये ।........ तस्माद् वृत्रोनाम । तमिन्द्रो जघान । स हतः पूतिः सर्वत एवापोभिप्रसुस्राव सर्वत इव ह्यप १७ समुद्रस्तस्मादुहैका आपो वीभत्साञ्चक्रिरे ता उपर्युपर्यति पुप्रुविरेऽतद्रमे दर्भास्ता हैता अनापूरिता आपोऽस्ति वा इतरासु ससृष्टमित्र यदेनावृत्रः पूतिरभिप्रास्रवतदेवासामेताभ्यां पवित्राभ्यामपहन् पथ मेध्याभिरेवाद्भिः प्रोक्षति तस्माद्वा एताभ्यामुत्पुनाति । ( श ० १।१।३।४-५ ) द्यावा पृथिव्योमंध्ये यदासीत् सर्वं वृत्वा वृत्रः शिश्ये । तमिन्द्रोजघान । सहतः पूतिः दुर्गन्धः सर्वतो अपोऽभिलक्ष्य प्रस्तुतोऽभूत् । अतएव समुद्रः सर्वमावृत्यवर्तते । तस्मात् दुर्गन्धात् स्रुताद् वृत्रादिमा आप: बीभप्साञ्चक्रिरे जुगुप्सन्तेस्य । ता आपः तत्स्पर्श परिहर्तुं मतिपुप्लुविरे । जलाशयमतिक्रम्य तीरदेशं प्राप्ा: । ताश्चदर्भात्मना परिणताः । ४ - तित्तिरिश्व -- ' इन्द्रो वृत्रमहन् । सोऽपः । अभ्यभ्रियत । तासां यन्मेध्यं यज्ञिय १७ सदेवमासीत् । तदपोद-क्रामत् । ते दर्मा अभवन् ' ( तै ० ब्रा ० ३ | २ | ५ | १ ) सव्ये कृत्वा दक्षिणेनो दिङ्गयवि देवीराय इति । ( का ० श्र ० सू ० २।३।३४ ) अध्वर्युः सव्यहस्ते अग्निहोत्रहवणीस्थाः प्रोक्षणी: अपोनिधाय सव्यहस्तास्था एव प्रोक्षणीमुखपर्यन्तमूर्ध्वाः कुर्यात् । समाचारादेव दक्षिणेनोदिङ्कने प्राप्ते सूत्रेदक्षिणग्रहणं सन्योस्थितानामेव प्रोक्षणीनामपां दक्षिणेनोदिङ्गनं यथास्यादित्येत-दर्थम् । तेन सव्यहस्तस्थितानामेवोदिङ्गनं क्रियते । सायणरीत्या तु उत्पूताभिरद्भिः पूरितं पात्रं सव्ये हस्ते निधाय मन्त्रमुच्चारयन् दक्षिणेन हस्तेन पात्रमूर्ध्वं चालयेत् । ऊर्ध्व सेचनेन चालयति । इगि रिगि लिगि गत्यर्थाः । ५ -- हे द्योतनात्मिका आपो यूयमद्यास्मिन् दिने इममिदानीं प्रवर्तमानं यज्ञं श्रेष्ठतमं कर्मविशेषम् अग्रे नयत् पुरतः प्रवर्तयत् यथा विघ्नो न स्यात्तथा कुरुत । कीदृश्य आप इत्याह अग्रे गुवः पुरतोनिम्नदेशं प्रतिगमनशीला अग्रे पुवः यस्मिन् पूर्वंमागच्छन्ति तस्मिन्नपहति ( मालिन्य ) निवारणेन शोधनशीलाः । यद्वा याः पिबन्ति सोमराज्ञो रसस्य पान-अतएव समुद्र सबको आवृत करके रहता है । उस वृत्रासुर से निकलने वाली दुर्गन्ध से जल को बड़ी जुगुप्सा होने लगी । तब जलों ने उसके स्पर्श से बचने के लिये बहुत चाहा, तब जलाशय का अतिक्रमण करके वे तीर पर पहुँच गये, और दर्भ के रूप में परिणत हो गये । ४ - तित्तिरे ने भी इसी बात को कहा है । अध्वर्यु अपने सव्य हस्त में अग्निहोत्रहवणीस्थित प्रोक्षणी ( जल ) को रखकर ही प्रोक्षणी को मुखपर्यन्त ऊपर उठावे । दक्षिण हाथ से उदिङ्गन ( ऊपर की ओर उठाना ) तो शिष्टाचार परम्परा से ही प्राप्त है । सूत्र में ' दक्षिण ' कहकर यह बताया है कि सव्यहस्तस्थित रहती हुई ही प्रोक्षणी जल को दक्षिण हस्त से उदिङ्गन करे । अतः सव्यहस्त में ही स्थित प्रोक्षणी का उदिङ्गन किया जाता है । सायण के अनुसार तो उत्पूत जल से पूर्ण किये गये पात्र को सव्य हस्त में रखकर मन्त्र बोलते हुए दक्षिण हस्त से पात्र को ऊर्ध्व चलाना चाहि अर्थात् ऊर्ध्व की ओर सेचन के द्वारा चलाना चाहिये । क्योंकि ' इगि रिगि लिगि ' धातु गत्यर्थक कही गई हैं । ५ -- इससे यह निष्कर्ष निकला कि हे द्योतनात्मक जनों! तुम लोग आज के दिन होने वाले श्रेष्ठतम यज्ञकर्म को आगे बढ़ाते हुए निर्विघ्नता को सम्पन्न करो । जल कैसा है? इस प्रश्न के उत्तर में कहते हैं - ' अग्र े गुवः ' यानी जल पुरतः निम्नदेश की ओर गमनशील है । और ' अग्रे पुवः ' ये जल प्रथमतः सोमरस का पान किया करते हैं । और इस यजमान को फलभोगार्थ प्रेरित करो । जो यजमान अच्छी दक्षिणादानादि के द्वारा यज्ञ का पोषक है तथा जो

पृष्ठ 127

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 127 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ११४ ] कः पुनातेः पितेर्वा क्वौ ' अङ च गमादीनाम् ' ' गमः क्वौ ' ( वा ० सू ० ६ । ४ । ४० ) इत्यत्र कात्यायनवार्तिकम् -- अनेनो-कारः । यज्ञप्रवर्तनाय ऊर्ध्वं यज्ञपतिं यजमानम् अग्र े नयत फलभोगाय प्रेरयत । कीदृशं यज्ञपति सुधा तु सुष्ठु दक्षिणादाना-दिना यज्ञस्य पोषकम् । देवायुवम् देवान्यौति यज्ञादिना मिश्रीकरोतीति देवायुः । यद्वा देवान् कामयते इति देवायुः । इयुरिदं कामयमान इति यास्कोक्त: । यज्ञपति यज्ञस्य पालकं तं तादृशं यज्ञपतिं नयत । ६ - दर्भात्मना परिणतजलव्यतिरिक्तममेध्यादिक संसृष्टमिव भवति । तस्मादनापूयितापविकाराभ्यां दर्भाभ्या-मासामुत्पवनं कुर्वन् प्यसंसर्गकृतममेध्यत्वमपहन्ति । युष्मा इति छान्दस आकारः । हे आपो युष्मान् इन्द्रोदेवः वृत्रतुर्ये -वृत्रवधे निमित्तभूते सति अवृणीत सहकारित्वे प्रार्थितवान् । यूयमपि वृत्रतुर्ये निमित्ते तमिन्द्रमवृणीध्वं सहकारित्वेन-प्रार्थितवत्यः । इन्द्रस्यापाश्च परस्परवरणं शतपथे प्रसिद्धम् अत्र शतपथ ब्राह्मणम् - ' ताः सव्ये पाणौ कृत्वा । दक्षिणेनो-दिङ्गयत्युपस्तोत्येवैना एतन्महयत्येव देवीरापो अग्रे गुवोअग्रे पुव इति देव्योह्यापस्तस्मादाह देवीराप इत्यग्रे गुव इति ता यत्समुद्र गच्छन्ति तेनाग्रे गुवोग्रपुव इति ता यत्प्रथमाः सोमस्य राज्ञो भक्षयन्ति तेनाग्रे पुबोऽगे इममद्ययज्ञं नयताम्रे यज्ञपति १७ सुधातु देवयुवमिति साधु यज्ञ ७ साधु यजमानमित्येवैतदाह ' ( श ० १११।३ / ७ ) उत्पवनानन्तरं ताः प्रोक्षणी-पोऽग्निहोत्रहवण्या पात्रेण साकं सव्ये पाणौ धारयन् देवीराप इति मन्त्रेण दक्षिणेन हस्तेन उदिङ्गयति ऊर्ध्व से चनेन चालयति । इतिर्गत्यर्थोभ्वादि: । मन्त्रतात्पर्यमाह - उपस्तौत्येतेन । एतेन देवीरापइति मन्त्रपठनेन एता आपः प्रशंसत्येव ते महयत्येव पूजयत्येव । देवीराप इत्यादिमन्त्रं दर्शयित्वा स्तुतिरूपतामुपपादयति - देव्यो ह्यापस्तस्मादाह देवीराप इति । देवतारूपत्वेनायां देवीत्वं प्रसिद्धमेव । हीत्यस्य प्रसिद्धिबोधकत्वात् । अग्रे गुवः अग्रे पुरतो वर्तमानं गच्छन्तीति अग्ररे गुवः । अ. गूशब्देनापां समुद्रगामित्वं विवक्षितम् । ' ऊङ च गमादीनाम् ' इति ' गमः क्वौ ' ( पा ० सू ० ६/४/४० ) इत्यत्रत्य वार्त्तिकेन गमेरूत्वम् । ताः प्रथमा आपः, या आपः खल्वभिषवार्थमासिच्यमाना यष्टव्यदेवताभ्योऽपि पूर्वं सोमरसमा-स्वादयन्ति । तेन सोमपाने अग्र प्रथमम् स्वात्मानं पुनन्ति ता अग्रे पुनः उभयत्र ' तत्पुरुषे कृति बहुलम् ' ( पा ० सू ० ६ | ३ | १४ ) इत्यग्रशब्दात् सप्तम्या अलुक् । साधु यज्ञमित्यादि । अग्र इमम् इत्यत्राग्रशब्द: प्राशस्त्यबोधक: अग्रे प्रशस्ते अद्यास्मिन् काले इमं यज्ञं प्रापयतेति प्रतिपादयता मन्त्रेण साधुयज्ञं न यतेत्येवोक्तम् । प्राशस्त्यं प्राप्तस्य साधुत्वनियमात् । यज्ञस्य पति पालक ं । शतपथदृष्ट्या अत्र सर्वत्र अग्रे शब्द: प्राशस्त्यबोधकः । अतएव साधुयज्ञं साधुयजमानमित्येवाह । क्विपि आगम-विधेरनित्यत्वात्तुगभावः । निरुक्तदृष्टधातु ' सुप आत्मन: क्यच् ' ( पा ० सू ० ३०१ ८ ) इतिक्यच् । ' न छन्दस्य पुत्रस्य ' ( पा ० सू ० ७ | ४ | ३५ ) इत्यनेन ' क्यचि चे ' ( पा ० सू ० ७ | ४ | ३३ ) ति प्राप्तस्येत्वस्याभाव: । ' अकृत्सार्वधातुकयो ' ( पा ० सू ० ७ | ४ | २५ ) रितिदीर्घाभाव: । ' क्याच्छन्दसी ' ( पा ० सू ० ३।२।१७० ) त्युत्वम् | ' तन्वादीनां छन्दसि बहुलम् ' ( पा ० सू ० ६ | ४ | ७७ ) इति स्थलीयेन वार्तिकेन इत्युवङ । यज्ञं कर्मविशेषमग्र नयत पुरतः प्रवर्तयत वा । यथाविघ्नो न स्यात्तथा कुरुतेत्यर्थः । यज्ञ-प्रवर्तनाय च यज्ञपतिं यजमानमग्रे नयतेत्यनुवर्तते फलभोगाय प्रेरयतेत्यर्थः । कथंभूतं सुधानुं यजस्य दक्षिणादिना पोषकम् । ' डुधाञ् धारणपोषणयो: ' देवयुवम् देवान् योति यज्ञादिषु एकत्रितान् करोति स देवयुस्तं देवयुवम् अथवा देवान् कामयते इति देवयुः - इदयुः इदकामयमान इति यास्कोक्त ेः । यजमान ' देवायु ' हो, यानी यज्ञ के साथ देवताओं को जो सम्बन्धित करता है । अथवा जो देवताओं की कामना करता है । ऐसे ' यज्ञपति ' यानी यज्ञपालक यजमान को फलभोगार्थ प्रेरित करो । मन्त्र में ' यज्ञपति ' शब्द का दो बार प्रयोग हुआ है । अतः एक की यौगिक व्याख्या और एक की रूढ़ि से व्याख्या करनी चाहिये । हे जलों! इन्द्रदेव ने वृत्रासुर के वध के लिये सहायक के रूप में तुम्हारी प्रार्थना की थी और तुमने भी वृत्रवधार्थ उस इन्द्र की, सहायक के रूप में प्रार्थना की थी । ६ - इन्द्र और जल की परस्पर अपेक्षा के सम्बन्ध में शतपथ ने भी बताया है । उत्पवन करने के अनन्तर उन प्रोक्षणी जलों को अग्निहोत्रहवणी पात्र के सहित सध्य हाथ में धारण करते हुए ' देवीराप ' इस मन्त्र से दक्षिण हाथ से उसको ऊर्ध्व सेचनार्थ चलाता है ।

पृष्ठ 128

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 128 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ११५ ] यु॒ष्मा इन्द्रा॑वृणीत वृत्र॒तूर्ये यु॒यमिन्द्र॑मवृणीध्वं वृत्र॒तूर्ये प्रोक्षिताः स्थः । अग्नये त्वा॒ जुष्टं प्रोक्षम्य॒ग्नीषोमा॑भ्यां त्वा जुष्टं प्रोक्षामि । दैव्याय॒ कर्म॑णे शुन्धन्वं देवयज्यायै यद्वोऽशुद्धाः पराजघ्नुरिदं वस्तच्छुन्धामि ॥ वा ० सं ० १ । १३ ॥ । अर्थ - हे जलों! इन्द्र ने वृत्रवध के निमित्त सहायता के लिये तुम्हारी प्रार्थना की और तुमने भी सहायता के लिये वृत्रवध के मिमित्त इन्द्र की प्रार्थना की थी । हे जलों! तुम सिश्चित किये हुए हो । अग्नी और अग्नीषोम देवताओं को प्रिय रहनेवाले उन पात्रों का मैं प्रोक्षण करता हूँ । हे यज्ञीय पात्रों! तुम अग्न्यादि देवताओं से सम्बन्धित दर्शादि कर्मों के निमित्त शुद्ध हो जाओ । क्योंकि निकृष्ट जाति के तथा ( बढ़ई ) शिल्पी ने तुमको बनाते हुए तुम्हारे ( यज्ञीय पात्रों के ) अङ्गों को अपने हस्तस्पर्श से अशुद्ध किया है । उन्हें मैं जल प्रोक्षण के द्वारा शुद्ध करता हूँ || १३ || ' एताउहीन्द्रोऽवृणीत वृत्रेण स्पर्धमान एताभिह्य नमहंस्तस्मादाह । युष्मा इन्द्रोऽवृणीतवृत्रतूर्य इति ' ( श ० १।१ ) ३८ ) एताउहीन्द्रमवृणत वृत्रेण स्पर्धमानमेताभि नमहंस्तस्मादाह यूयमिन्द्रम वृणीध्वम् ' ( श ० १ | १ | ३ | ) ( प्रोक्षितास्थेति तासां प्रोक्षणम् ' ( का ० श्री ० सू ० २।३।३५ ) १ - हे आपः यूयं मदीयमनोभावनया प्रोक्षिताभवत । प्रोक्षणं नाम प्रकर्षेण सेचनम् । तच्चान्यद्रव्यस्याद्भिः सम्भवति । अपां तु न केनाप्यन्येन द्रव्येण तस्मान्मानसोपचारेण तासां प्रोक्षणं युक्तम् । तदेताभ्यो निह्नुते । यद्यपि प्रोक्षणी-स्थानामपां स्वातिरिक्तजलेन प्रोक्षणं नास्ति तथापि ' प्रोक्षिताः स्थ ' ( वा ० स ० १।१३ ) नह्यसंस्कृता अन्यसंस्कारक्षमा भवन्तीति स्वात्मनैव प्रोक्षिता भवतेति मन्त्रेण प्रतिपादनात् प्रोक्षणवत्त्वसिद्धेः । तत्तेन मन्त्रपाठेनाप्रोक्षणजनितमपराध, ताभ्यः प्रोक्षणी योनि हुतेऽपनयति । तत्पात्रगतमुदकमनेनमन्त्रेण प्रोक्षितव्यमिति तात्पर्यम् । अतएव ' प्रांक्षिता स्थेति तासां प्रोक्षण ( का ० श्री ० सू ० २ | ३ | ३५ ) मिति कात्यायनः । अथवा निह्नुते अचलपति, उपचरति इत्यर्थः । तित्तिरिस्तु मन्त्रपाठेन तमुपचार दर्शयति- ' प्रोक्षिताः स्थेत्याह तेनाप: प्रोक्षिता ( तै ० ब्रा ० ३२५४ ) २ - हविश्चाग्नये त्वाग्नीषोमाभ्यां त्वेति यथादेवतमन्यदिति ( का ० श्री ० सू ० २ | ३ | ३६-३७ ) प्रोक्षणमनुवर्तते । अत्र देवताद्वयसम्बन्धिनोहविषस्तत्तद्देवतानां यथा प्रोक्षणमेवमन्यदपि हविस्तत्तद्द वानांनामान्यनतिक्रम्य प्रोक्षणीयम् । अग्नये त्वां जुष्टं प्रोक्षामि अग्नीषोमाभ्यां त्वा जुष्टं प्रोक्षामि - - इति । ' पात्राणि देव्यायेति ' ( का ० श्रौ ० सू ० २०३ ३६ ) कृष्णाजिनोलूखलादीनि यज्ञपात्राणि देव्यायेतिमन्त्रेण प्रोक्षयेत् तथा च ब्राह्मणम् ' देव्याय कर्मणे शुन्धध्व देवयज्याये ' हे यज्ञपात्राणि शुद्धानि भवत । देवयज्यायं देवतासम्बन्धिन्ये दर्शादियज्ञक्रियाये । वो युष्माकं सम्बन्धि यदङ्गमशुद्ध निम्नजातीयास्तादयः पराजघ्नुः पराहतं कृतवन्तः, छेदनतक्षणादिकाले स्वकीयहस्तस्पर्शरूपमशुचित्व चक्रः: तदिदं व्ः १ - - हे जलों! वृत्रासुर के वध के समय इन्द्र ने तुम से सहायता की याचना की थी और तुमने भी उसी के लिये इन्द्र से सहायता की याचना की । हे जलों तुम प्रोक्षित हो जाओ । क्योंकि जो स्वयं संस्कारहीन हो, वह दूसरें का संस्कार करने में समर्थ नहीं हो सकता । अन्य हवि का भी प्रोक्षण, उससे सम्बन्धित देवता का उच्चारण करते हुए

पृष्ठ 129

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 129 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ११६ ] शुन्धामि प्रोक्षणेन शुद्ध करोमि । तत्सर्वं शतपथश्रुत्या ' यस्यै देवतायै हविर्भवति तस्यै मेध्यं करोति...... तद्यदेवैषा-मत्राशुद्धस्तक्षा वान्योवाऽमेध्यः कश्चित् पराहन्ति तदेवैषामेतदद्भिर्मेध्यं करोति तस्मादाह यद्वोऽशुद्धा: । ' ( श ० १।१।३ ॥ ११-१२ ) एवं श्रुतिसूत्रायणादिसम्मतं व्याख्यानम् । २ - दयानन्दस्तु - ' पवित्रे पवित्रकरणहेतू प्राणापानगती स्थः भवतः । व्यत्ययः । यज्ञस्येमो व्याप्तिकर्ता पवनपावको तो सवितुर्जगदुत्पादयितुः । वः ( पुरुषव्यत्ययेन ताः ) प्रसवे उत्पन्न ऽस्मिन् जगति उत धात्वर्थे उदित्येतयोः प्रातिलोम्यं प्राह - ( नि ० १।३ ) पुनामि पवित्रीकरोमि । अच्छिद्रण पवित्रेण शुद्धिकरणहेतुभिः सूर्य्यस्य प्रत्यक्ष लोकस्य रश्मिभिः किरणैः देवी: दिव्यगुणयुक्ता: । अत्र " सुपां सुलुगिति पूर्वसवर्णादेशः । आपः जलानि अग्रेगुवा प्रथमां पृथिवीस्थां सोमौषधिं सेविका: अग्रे पुरः सरत्वेति क्रियासम्बन्धे इमं प्रत्यक्षं अस्मिन्नहनि यज्ञं पूर्वोक्तं नयत प्रापयत । यज्ञपति यज्ञस्वामिनं सुधातु ं शोभना धातवः शरीरस्था मन आदयः सुवर्णादयो वा यस्य तं यज्ञस्य कामयितारम्देवयुवं देवान् विदुषो दिव्यगुणान् यति प्राप्नोति प्रापयति वा तम् । हे विद्वांसो यथा सवितुः परमेश्वरस्य प्रवर्तितेऽस्मिन्संसारे-ऽच्छिद्र ेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः पवित्रे शुद्धौ वैष्णव्यौ पवन पावके स्थो भवतः । यथा चंते अग्रेगुवो अग्रेगुवादेवीरापः पवित्रा भवेयुस्तथा शुद्धानि द्रव्याण्यग्नो नयत प्रापयत तथैवाहमद्येमं यज्ञं नीत्वा अग्रेधातु यज्ञपतिं चोत्पुनामि ' ( पृ ० ६७-६९ ) इत्याह - अत्रेदं वक्तव्यम्, यथा सिद्धान्ते पवित्रे द्वे दर्भतृगे इतिश्रुतिसूत्रादिसिद्ध पवित्रे, तमर्थमपहाय प्राणा-पानगती इत्यर्थंकरणे किं मूलम्? श्रुतौ तु दृष्टान्तरूपेणोक्तं यथैकस्यैव बाह्यस्य वायोः पवित्रस्य शरीरन्तःप्रवेशेन वृत्ति-भेदेन प्राणापानौ द्वौ रूपौ भवतस्तदनुकारेणैव दर्भतृणयोद्वित्वं भवति । तथैव वृत्रः सर्वमावृत्य शिश्ये । तमिन्द्रो जघान । तत्पूति सर्वत्र प्रसुस्राव । तेनापो बीभत्साश्चक्रिरे । तत्र मेध्या आप उपर्युपरि पुप्लुविरे । ता एव तीर ' प्राप्य दर्भाजाता-स्तस्माद्दर्भा मेध्यास्तत्स्पर्शेन अमेध्या अप्यापो मेध्याभवन्तीत्यादिकमर्थवादरूपेणोक्तं दर्भस्य पवित्रत्वम् । परमल प्राणापानगती एव पवित्रे इत्यत्र किं मानम्? अत एव व्यत्ययो s पि निष्प्रमाण एव । अतएव वैष्णव्यौ इति विष्णु-सम्बन्धिनी पवित्रे इत्युपपत्ती पवनपावको इत्यर्थो निर्मूलएव । पवित्रे प्राणापानगती वैष्णव्यौ इति सामानाधिकरण्ये-नोभयपदार्थयोरभेदो युक्तः नहि प्राणापानगत्योः पवनपावकाभ्यामभेदः सम्भवति तयोभिन्नाधिकरणत्वात् । किञ्च पवित्रे-त्यस्य पवित्रैरिति विपरिणामो व्यर्थ एव, यतः ' अयं वै पवित्रं योऽयं पवते ' ( श ० १ | १ | ३ | २ ) एषोच्छिद्र पवित्रम् ' ( श ० १ || ३ | ६ ) इति श्रुतिमयां पवित्रपदस्य वायुपरत्वावगमात् । नहि तेन रश्मिभितुभेदः सम्भवति भिन्नार्थ निष्ठत्वात् । यज्ञोऽपि न त्वदभिमतोऽग्नौ द्रव्यनिक्षेपरूपः तस्याधुनिक र वैदिकै वैज्ञानिकैः प्रत्यहं क्रियमाणत्वात् । करना चाहिये । अग्नि आदि देवताओं से सम्बन्धित कर्मों के अनुष्ठानार्थ हे यज्ञीयपात्रा! तुम भी शुद्ध हो जाओ । क्योंकि तुम्हारे निर्माण करने में छेदन- तक्षण करते हुए अपने हस्तस्पर्श से तुम्हारे अङ्गों को अशुचि कर दिया गया है, उन अङ्गों को मैं प्रोक्षण के द्वारा शुद्ध कर रहा हूँ । २ – स्वामी दयानन्द ने उक्त मन्त्र का मन - माना अर्थ किया है जिसे ऊपर संस्कृत भाष्य में दिया गया है । उस पर वक्तव्य यह है कि जैसे सिद्धान्त में ' पवित्रे ' का अर्थ दो दर्भतृण किया जाता है, जो श्रुति स्मृति प्रतिपादित है । उस प्रामाणिक अर्थं को छोड़कर उसका ' प्राणापानगति ' अर्थ करने में क्या मूल है? अतएव जो व्यत्यय आपने किया है, उसमें भी कोई प्रमाण नहीं हैं । अतएव ' वैष्णव्यौ ' का अर्थ ' पवन पावक करना भी निर्मूल है । ' पवित्रप्राणापान-गती वैष्णव्यौ ' यह सामानाधिकरण्य दोनों के अभेद को बता रहा है । प्राणापानगतियों का पवन- पावकों के साथ अभेद होना सम्भव नहीं है, क्योंकि दोनों की भिन्नाधिकरणता है । किश्व ' पवित्रे ' का ' पवित्र ' ऐसा विपरिणाम करना व्यर्थ ही है, क्योंकि श्रुति से तो ' पवित्र ' पद का ' वायु ' परक होना अवगत हो रहा है । विपरिणाम करने से आपका अभीप्सित अभेद सिद्ध नहीं हो सकता है, क्योंकि दोनों भिन्नार्थनिष्ठ हैं । यज्ञ भी आपको अभिमत नहीं है, क्योंकि वह अग्नि में द्रव्यनिक्षेपरूप मात्र आपकी दृष्टि में है । उसे तो आधुनिक अवैदिक वैज्ञानिक प्रतिदिन ही करते रहते हैं ।

पृष्ठ 130

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 130 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ११७ ] ३ - अन्वयेतु सूर्यस्य रश्मिभिः पवित्रे शुद्धौ वैष्णव्यौ पवनपावकावित्युक्तं तदपि नोपपद्यते पवनपावकयोः स्वातन्त्र्येणैव पावनत्वप्रसिद्धे निर्मूलत्वाच्च । तथा शुद्धानि द्रव्याण्यग्नौ नयत इत्यपि निर्मूलं तादृशार्थबोधकपदानां मन्त्रेऽभावात् अग्रे नयत इत्यस्याग्नौ नयतेतिकथमर्थः? अपि च किमिदं दृष्टान्तकथनं विधानं वा? प्रथमे विधिप्रत्यया-योगापत्तिः । द्वितीये कोविदधाति जीव ईश्वरो वा? नाद्यस्तस्य विदुषां विधायकत्वायोगात् । नान्त्यः, तथाहमिमद्य यज्ञमग्ने नीत्वा सुधातु यज्ञपति पुनामीत्यनुपपत्तेः । अद्योत्पुनामीत्युक्तौ वेदस्येतिहासत्वापत्तेश्च । किञ्च परमेश्वरस्य वक्तृत्वे सवितुः परमेश्वरस्य सृष्टाविति ताटस्थ्येन निर्देशोऽपि न सङ्गतः मम सृष्टावित्यस्यैव युक्तत्वात् । हिन्दी व्याख्यानेन तु विद्वत्कर्तृ कहोमेनैव सूर्यरश्मिभिः पवनपावकौ जलानि च पूयन्ते । तेन यथा रश्मिभिरेते पूयन्ते तथा भवन्तः शुद्धानि द्रव्याणि - अग्नौनयत । तथैवाहमद्य इमं यज्ञ ं प्राप्य यज्ञपतिमुत्पुनामि । ईश्वरो विदुषां होमेन पवनादीनां पावनत्वदृष्टान्तेन यज्ञ ज्ञात्वा यज्ञपतिं पुनातीत्युपहासास्पदमेव, तस्य सर्वज्ञत्वबाधात् । किञ्च विदुषां होमेन कथं सूर्यस्य रश्मिभिः पवन पावको जलानि पूयन्ते? रश्मयस्तु होममन्तरापि स्वकार्यं कुर्वन्त्येव । यत्र देशे होमो न भवति तत्रापि शुद्धयो भवन्ति तत्कार्यपुष्टिस्वास्थ्यादिदर्शनात् । ४ - यत्तु केनचिदुक्तम् - पवित्रे इत्यस्य सम्बोधनत्वे ' आमन्त्रितस्य च ' ( पा ० सू ० ६ | १ | १६८ ) इत्यनेनाद्युदा-तत्वप्रसङ्ग ( पृ ० ६७ ९ ) इति तदसाम्प्रतम् सम्बोधनस्यार्थिकत्वात् । मन्त्रगतं पवित्रे इतिपदं स्थ इत्यस्य कर्तृत्वेनंव सम्बद्ध्यते । तत एव पवित्रे पवनक्रियाशीले युवां भवत इत्याहोव्वटाचार्य: । व्यत्ययेन वा समाधानम् । तेनापि छान्दस-त्वादामन्त्रितत्वाभावेऽपि अग्रे गुवः अग्रेपुवः इत्यादीनां निघात उक्तः । ३ अन्वय प्रदर्शित करते समय आपने ' सूर्यस्य रश्मिभिः पवित्रे शुद्ध वैष्णव्यौ पवन- पावकी ' जो बताया है, वह भी सम्भव नहीं हो सकता, क्योंकि इसमें कोई मूल नहीं है, और पवन पावक तो स्वयं ही पावन हैं । तथा " शुद्धानि द्रव्याणि अग्नौ नयत: ' यह भी निर्मूल है, क्योंकि मन्त्र में कोई ऐसा शब्द नहीं है, जो आपके उक्त अर्थ का बोधन करता हो । तथा ' अग्रे नयत ' का ' अग्नौ नयत ' अर्थ कैसे होगा? क्या यह आपने दृष्टान्त बताया है, अथवा विधान किया है? प्रथम पक्ष में विधिप्रत्यय का योग नहीं बन पायेगा । द्वितीय पक्ष में कौन विधान कर रहा है, जीव या ईश्वर? जीव तो विधायक हो नहीं सकेगा क्योंकि विद्वान् ज्ञानियों का वह विधायक नहीं हो सकता । ईश्वर को यदि विधायक कहें तो ' इममद्य यज्ञमग्रे नीत्वा सुधातु यज्ञपतिं पुनामि ' कहना अनुपपन्न हो जायगा । किश्व परमेश्वर को वक्ता मानने पर परमेश्वर का जो ताटस्थ्येन निर्देश है, वह भी असङ्गत होगा, क्योंकि ' मेरी सृष्टि में ' यह कथन ही उचित है । आपके किये हुए हिन्दी व्याख्यान से तो उसकी सर्वज्ञता का ही बाध हो रहा है । अतः आपका हिन्दी व्याख्यान तो उपहासास्पद ही हो गया है । किञ्च विद्वानों के द्वारा किये गये होम से सूर्य रश्मियों के द्वारा पवन, पावक, जल को कैसे पवित्र किया जायगा? क्योंकि होम के विना भी सूर्य रश्मियाँ अपना कार्य करती ही रहती हैं । जहाँ पर होम नहीं होता है, वहाँ पर भी शुद्धियाँ होती ही हैं । क्योंकि तत्कार्यभूत पुष्टि - स्वास्थ्य आदि का होना दिखाई देता है । ४ - किसी ने जो कहा है कि ' पवित्रे ' को सम्बोधन मानने पर ' आमन्त्रितस्य च ' सूत्र से आद्युदात्त मानना, होगा । वह भी उचित नहीं है, क्योंकि सम्बोधन तो आर्थिक है । मन्त्रगत ' पवित्र ' पद का ' स्थः ' पद के कर्ता के रूप में सम्बन्ध है । इसीलिये ' हे दोनों पवित्रों! तुम पवन क्रियाशील हो जाओ ' - ऐसा उब्वटाचार्य ने कहा है । अथवा व्यत्यय मानकर समाधान किया गया है । इस कारण आमन्त्रितत्व के न होने पर भी छान्दस होने से ' अग्रे गुवः अग्रे पुवः ' इत्यादि में निधात ( अनुदात्त ) का होना बताया गया है ।