वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 161–170

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 161–170

पृष्ठ 161

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 161 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १४८ ] सम्प्रसारणरूपत्वे ककारस्य च द्वित्वे कुक्कुटरूपसिद्धिः । यद्वा कुत्सितं शब्दमसुरघ्नमसुराणां तनोतीति कुक्कुटः । अथवा असु-रघ्नीं वाचमादाय कुक्कुटपक्षिवत् ध्वनिविशेषं असुरभीत्यर्थं यः करोति सोऽयं कुक्कुट इत्युपचर्यं ते । मधुजिह्वनामा कश्चित् देवानां भृत्यः । मधुरभाषिणी जिह्वा यस्य सः । ' मधुजिह्वो वै देवेभ्य आसीदिति काण्वश्रुतेः । हे यज्ञायुध त्वमसुरान् परा-भावयन् यजमानस्येषमूर्जभावद अन्न रसश्च यथा समागच्छति तथा शब्दं कुरु । भवदीयशब्देन असुरेषु पराभूतेषु तदीय-मन्न ं रसश्च यजमानः सर्वतः प्राप्नोति । ततो यजमानसम्बन्धिनो वयं सङ्घाते सङ्घाते असुरैः सह क्रियमाणे तस्मिंस्तस्मिन् युद्धे जेष्म जितवन्तः । कदाचिदपि नोऽस्माकं पराजयः । सम्यगसुरा हन्यन्ते यत्रेति सङ्घातो युद्धम् । ३ – ' मनोः श्रद्धादेवस्य यजमानस्यासुरघ्नी वाक् यज्ञायुधेषु प्रविष्टासीत् । तेऽसुरा यावन्तो यज्ञायुधानामुद्वदता-मुपाशृण्वंस्ते पराभवन्निति ( तै ० ब्रा ० ३।२।५।६ ) तैत्तिरीयश्रुतेः । ' मनोर्ह वा ऋषभ आस तस्मिन्नसुरघ्नी सपत्नघ्नी सचते प्रविष्टा स तस्य हस्म श्वसथा द्रवथादसुर राक्षसानिमृद्यमानानि यन्ति तेऽसुराः समूदिरे पापं वत नोऽयमृषभः कथं न्विमं दभ्नुयामेति किलाताकुली इति हासुरब्रह्मावासतुः ' ( श ० १ | १ | ४ | १४ ) | यशायुधध्वनेर्यज्ञविधातकासुर-राक्षसादिनिवृत्तिहेतुतामुपपादयितुमितिहास मुदाहरति पुरा किल मनोः सम्बन्धिन ऋषभस्य प्रश्वासाद् पापं निकर्षं द्रवाच्च पराजयं यज्ञ-विधातका असुरराक्षसा बाध्यमानाः परस्परं संवादं कृतवन्तः - ह इति खेदे । अयमृषभो नोऽस्माकं सचते प्रापयति कथं खल्विमं हिस्यामेति । एवं संवादे कृते किलातश्चाकुलिश्चेति द्वौ असुरपुरोहितौ वभूवतुः तो होचतुः । श्रद्धादेवो वै मनुरावं नु वेदावेति तो हागत्योचतुर्मनो याजयाव त्त्वेति । केनेत्यनेनषर्भणेति तथेति । तस्यालब्धस्य सावागपचक्राम । ' ( श ० १/१/४/१५ ) श्रद्धेत्र देवो यस्य स श्रद्धादेवः श्रद्धालुः । आवं नु वेदाव - आवामस्य मनो -रभिप्रायं जानावहै इत्यर्थः । ' प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम् ' ( पा ० सू ० ७ २ ) इति भाषायामेवात्वविधानात् ह्रस्वोच्चारणम् । हे मनोत्वायाजयाव केनेत्यनेनर्ष भेणेत्येवं श्रद्धालु मनुं विप्रलभ्य तमृषभमवधिष्टामिति तात्पर्यार्थः । ' सा मनोरेव जायां मनावीं प्रविवेश । तस्यैहस्य यत्र वदन्त्यै शृण्वन्ति ततो हस्मै वासुररक्षसाविमृद्यमानानि यन्ति तेहासुराः पक्ष में ' क्व ' शब्द को सम्प्रसारण और ' अटति ' के अकार को पूर्व रूप करने पर तथा ' ककार ' को छित्व करके ' कुक्कुट ' रूप की निष्पत्ति होती है । ' असुराः क्व क्व इत्येवं वदन्तः समुपयन्ति तान् हन्तुमिच्छन् यः पुमान् अटति सर्वत्र सञ्चरति स कुक्कुट | यह कुक्कुट शब्द की निरुक्ति है अथवा ' कुत्सितं शब्दमसुरघ्नमसुराणां तनोति इति कुक्कुट: ' । अथवा ' असुरघ्नीं वाचमादाय कुक्कुटपक्षिवत् ध्वनिविशेषं असुरभीत्यर्थं यः करोति सोऽयं कुक्कुट: ' ऐसा उपचार से कहा जाता है । ' मधुजिह्व ' नाम का कोई सेवक, देवताओं का है । ' मधुजिह्वो वं देवेभ्य आसीत् ' ऐसी श्रुति है । ' मधुरभाषिणी जिह्वा यस्य सः मधुजिह्वः ' । हे यज्ञायुध! तुम असुरों का पराभव कराते हुए यजमान को जिस तरह भी अन्न और रस प्राप्त हो सके वैसा शब्द करो । तुम्हारे शब्द से असुरों के पराभूत हो जाने पर उनके अन्न और रस को यजमान सब प्रकार से प्राप्त कर लेता है । ततः यजमान से सम्बन्धित रहने वाले हम लोगों ने असुरों के साथ किये जाने वाले प्रत्येक युद्ध में उन पर जय पाई है । कभी भी हमारी पराजय नहीं हुई है । सम्यक् प्रकार से असुरों को जिसमें मारा जाता है उस सङ्घात को युद्ध कहते हैं । ३ - यज्ञायुध की ध्वनि से यज्ञ विद्या तक असुर - राक्षस आदि की निवृत्ति के होने में पुरातन इतिहास को तैत्तिरीय ब्राह्मण और शतपथ ब्राह्मण कह रहे हैं कि पहिले किसी समय ' मनु ' से सम्बन्धित ऋषभ के प्रश्वास और द्रव ( स्वेद ) से यज्ञ विघातक असुर और राक्षस पीड़ित होकर आपस में बातचीत करने लगे कि यह ऋषभ, हमारे पाप को पराजित कर देगा. इसे हम लोग कैसे मार पायेंगे । इस प्रकार संवाद करने पर ' किलात ' और ' आकुल ' ये दो असुर पुरोहित हुए । वे दोनों कहने लगे ' श्रद्धादेवो वै मनुरावं नु ० ' इति । ' श्रद्धेव देवो यस्य स श्रद्धादेवः ' यानी श्रद्धालु, ' आवं नु वेदाव ' हम दोनों इस मनु के अभिप्राय को जान लें । ' प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम् ' सूत्र से भाषा में ही आत्व का विधान होने से वैदिक प्रयोग में ' आत्व ' नहीं हुआ है, इसलिये ' आवम् ' प्रयोग हुआ है । अर्थात् ह्रस्वो -उच्चारण हुआ है । हे मनो! तुमसे यज्ञ करवायेंगे । किस द्रव्य से यज्ञ कराओगे? पूछने पर कह देंगे कि इस ऋषभ से ।

पृष्ठ 162

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 162 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १४६ ] समुदिर इतो वै नः पापीयः सचते भूयो हि मानुषो वाक् वदतीति किलाताकुली हैवोचतुः - श्रद्धादेवो वै त्यो चतुर्मनो याजयावत्वेति । केनेत्यनयैव जाययेति तथेति तस्या आलब्धायै सा वागपचक्राम ( ० १ १ ४ १६ ) ' सा यज्ञमेव यज्ञपात्राणि प्रविवेश । ततो हैनां न शेकतुनिहन्तु 28 संषासुरघ्नी सपत्नघ्नी वागुद्वदति स यस्य हैवं विदुष एतामत्र वाचं प्रत्युद्वादयन्ति पापीया १७ सो हैवास्य सपत्ना भवन्ति ' ( श ० १ | १ | ४ | १७ ) सा वाक् मनावी मनोर्भार्यां प्रविवेश यत्र वदन्त्यास्त्यस्याः शब्दं शृण्वन्ति ततः स्थानाद् बाधिता असुराः पलायन्ते स्म । असुराः पुनः संवादं कृत-वन्तः, तिर्यग्जातेॠषभस्य ध्वनेः श्रवणात् प्रागस्माकं निकर्षमात्रं प्राप्तं इदानीं मनुष्य सकाशान्निर्गतवाचः श्रवणादस्माकं पापीयः अतिशयितं पापं पराजयः प्राप्नोति । भूयोहि मानुषी वाग्वदति - तिर्यग्वाचः सकाशात् भूयो बहुतरं मानुषी वाक्, वर्णपदवाक्यात्मना कस्यचिदर्थस्य प्रतिपादनात् । पुनरपि किलाताकुली प्रतिक्रियां चक्रतुः । तस्यां मनाव्यामा-लब्धायां सा वाक् यज्ञं यज्ञपात्राणि प्रविवेश । तेभ्यो यज्ञपात्रेभ्यः सकाशादेनां वाचं हतु न तौ शेकतुः । सैषा यज्ञपात्रगता आसी-असुरघ्नी वाक् शम्यया समाहननादुद्गच्छति । ' स समाहम्ति कुक्कुटोऽसि " " मधुजिह्वो वै स देवेभ्य जेष्मेति द्विषजिह्वोऽसुरेभ्यः । स यो देवेभ्य आसीः सन एधी त्येवैतदाहेषमूर्ज्जमा वद त्वया वय १ ९ सङ्घात २ ९ सङ्घातं नात्र तिरोहितमिवास्ति । ( श ० १ | १ | ४ | १८ ) स ऋषभो देवानां मधुजिह्व आसीत् असुरेभ्यस्तु विषवाक् पराजय-हेतुत्वात् । अन्यत्तु व्याख्यातप्रायं मन्त्रव्याख्यानेनैव । ४ – ' वर्ष वृद्धमसीति शूर्पमादत्ते ' ( का ० श्र ० सू ० २/४ / १६ ) अवहननकर्ता पत्नी अग्नीद्वा - हे शूर्पं वर्षवृद्धं वृष्टिगतजलेनाभिवृद्धमसि । वर्षवृद्धवेणुदले रिषीकाग्रशलाकाभिर्नडाख्य तृण शलाकाभिर्वा शूर्पस्य निष्पन्नत्वात् । ' प्रतित्वे-तिविरुद्वपति ' ( का ० श्री ० सू ० २।४।१७ ) अवहतं हविरुलूखलादादाय शूर्पे प्रक्षिपेत् । हे हविः वर्षवृद्धं त्वां प्रतिगृह्य वेतु स्वकीयत्वेन जानातु शूर्पः । हविर्हेतूनां व्रीहीणां यवानाश्च वर्षवृद्धत्वं प्रसिद्धमेव । मन्त्रद्वयेऽपि वृद्धशब्देन समृद्धि -इस रीति से श्रद्धालु मनु को ठगकर उस ऋषभ को मार देंगे । यह उक्त संवाद का तात्पर्यार्थ है । तदनन्तर शतपथ कहता है कि वह वाक् ( वाणी ) मनु की भार्या में प्रविष्ट हुई । जहाँ वह बोलती थी, तो उसके शब्द को सुनते ही पीड़ित होने वाले असुर उस स्थान से भाग जाते थे । तब असुर लोग पुनः परस्पर संवाद करने लगे कि तिर्यक् जाति इस ऋषभ की ध्वनि के श्रवण से पूर्व ही हमारी पराजय होने लगी, अब मनुष्य से निकलने वाली वाणी को सुनकर हमारा अत्यधिक पाप पराजित हो रहा है । क्योंकि मानुषी वाक् बार - बार बोल रही है । अर्थात् तिर्यक् वाणी की अपेक्षा यह मानुषी वाक्, वर्ण - पद वाक्य के द्वारा किसी अर्थ को बहुत अच्छी तरह से बता रही है । पुनरपि किलात और आकुलि दोनों ने उसकी प्रतिक्रिया की । उस मानवी के आलब्ध होने पर वह वाणी यज्ञपात्रों में प्रविष्ट हुई । उन यज्ञपात्रों से इस बाणी का अपहरण वे नहीं कर सके । यज्ञपात्रगत वह असुरघ्नी वाक्, ' शम्या ' के द्वारा आहनन किये जाने पर निकलती है । शतपथ कहता है कि वह ऋषभ देवताओं के लिये मधुजिह्व था, किन्तु असुरों के लिये उनके पराजय का कारण बन जाने से वह ' विषवाक् ' था । और सब की व्याख्या तो मन्त्र के किये गये व्याख्यान से ही हो जाती है । ४ – उक्त इतिहास का सारांश यह है कि राजा मनु के पास एक वृषभ था, उसमें असुरों का हनन करने वाली वाक् स्थित थी । अत: उस वृषभ शब्द करने पर उसके श्रवण मात्र से असुर मर जाते थे । तब किलात और आकुली नामक दोनों असुर याजक मनु के पास गये, और उसी ऋषभ को हविः स्थानापन्न करके मनु से यज्ञ करवा कर उस वृषभ को मरवा दिया । जब वृषभ को इस तरह मार दिया गया, तब वह वाक्, मनु की पत्नी में प्रविष्ट हुई । तब उन दोनों असुरयाजकों ने पुनः उस मनुपत्नी को भी हविःस्थानापन्न करके मनु से यज्ञ करवा कर उस मनु पत्नी को भी मरवा दिया । तब वह वाक् यज्ञपात्रों में प्रविष्ट हुई । इसलिये असुरों का पराभव करने के लिये उन यज्ञपात्रों की वाक् को प्रकट करने के लिये ' शम्या ' से दृषद् - उपल पर हनन करने के लिये श्रुति ने कहा है । कात्यायन कहते हैं - ' वर्ष वृद्धमसीति शूर्पमादत्ते ' अर्थात् हे शूर्प! तुम वर्षवृद्ध हो । ' वर्षेण वृष्ट्या तद्भूतजलेन वृद्धं वर्षवृद्धम् ' यह ' वर्ष-

पृष्ठ 163

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 163 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १५० ] त्यते इति । ' वर्षवृद्धा वा ओषधयः । वर्षवृद्धा इषीका: समृद्धया ' ( तै ० ब्रा ० ३ | २ | ५ | १० ) तित्तिरिः । ब्रीहिशूर्पयो-वर्षवृद्धत्वेन भ्रातृत्वमित्यर्थः । परापूतमिति निष्पुनाति ( का ० श्री ० सू ० २ | ४ | १८ ) शूर्पचालनोत्थेन वायुना तुषान् पृथक्कृत्याधः पातयेदग्नीत् । विविक्तान् तुषानध्वर्यं वे समर्पयेत् । ऊर्ध्वशूर्पेन निष्पवनम् । तुषेषु निगूढं रक्षः परापूतम् निराकृतम् । शूर्पेण तुषेषु परापूतेषु तैः सह रक्षसो भूमौ पतनात् अरातयो हविर्धानप्रतिकूला आलस्यादिशत्रवश्च प्रति-पूताः प्रतिकूलाः सन्तो निराकृता भवन्ति । ५ - अपहतमिति तुषान्निरस्यति ' ( का ० श्रौ ० सू ० २४/१६ ) अपहतमित्यादिमन्त्रेण अग्नीधा समर्पितांस्तु-षान्निरस्येत् । वस्तुतः पाठक्रमादार्थक्रमस्य बलीयस्त्वेन ' वायुर्व ' इति विविनक्ति ( का ० श्री ० सू ० २४ २० ) वायुर्वा इत्यादि-मन्त्रेण तण्डुलान् कणांश्च वितुषीकरणाय पृथक्करोति । तिर्यक्शूर्पेण विवेचनम् । एवं विवेकीकरण एवं निरसनं ज्ञातव्यम् । तुषेषु निगूढं रक्षस्तदपहतं दूरेऽपनीतं भवतु । हे तण्डुला वो युष्मान् शूर्पचालनेन निष्पन्नो वायुर्देवो विवि-नक्त कणेभ्यः पृथक्करोतु । तमेतं पृथक्कारं अयं वातः शूर्पोऽयं पवत इति कण्वः स्पष्टीचकारेति सायणाचार्य: । ' देवो व ' इति पात्र्यामोप्याभिमन्त्रयते ( का ० श्रौ ० सू ० २४ २१ ) तण्डुलान् तूषतीमिडापात्र्यां शूर्पेण प्रक्षिप्य देवो व इति वो हिरण्यपाणिः : । आभिमुख्येन मन्त्रपाठोऽभिमन्त्रणं हे तण्डुला युष्मान् मन्त्रेण अनामिकाग्रेण स्पृशन् अभिमन्त्रयेताध्वर्यु अंगुलीयकाद्याभरणयुक्तपाणिः सविता देवः अच्छिद्र ेण अंगुलिविश्लेषरहितेन स्वकीयेन पाणिना प्रतिगृह्णातु स्वीकरोतु । पात्र्यां प्रक्षेपकाले भूमौ स्कन्दनं माभूदिति स्वकीयेन पाणिना पालयन् गृह्णात्वित्यर्थः । ' अन्तरिक्षादिव वा प्रस्कन्दन्ति । ये शूर्पात् | देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृह्णात्वित्याह प्रतिष्ठित्यै हविषोऽस्कन्दाये ' ( तै ० ब्रा ० ३॥२ ॥

५।११ ) तितित्तिरिश्रुतेः । यद्वा दैत्यैः प्राशित्रप्रहारेण छिन्नौ सवितुः पाणी देवैहिरण्मयौ कृताविति हिरण्यपाणित्यमिति श्रुतौ कथा | ६ - दयानन्दस्वामिरीत्या तु — ' योऽयं यज्ञोमधुजिह्नः कुक्कुटोऽस्त्यस्तीषमूर्जं च प्रापयति तस्मात्स सदैवा- ' वृद्ध ' शब्द की निरुक्ति है । वृद्धिङ्गत हुए वेणुशलाकाओं से निर्मित होने के कारण शूर्प को वर्ष वृद्ध कहा गया है । प्रतित्वेति हविरु पति ' यह श्रौतसूत्र बता रहा है कि हे हविः! यह वर्ष वृद्ध शूर्प तुम्हें अपना आत्मीय समझे । व्रीहि और शूर्प दोनों वर्षवृद्ध होने से आपस में उनकी भ्रातृता है । ' परापूतमिति निष्पुनाति ' इस श्रौतसूत्र से ज्ञात होता है कि राक्षस का निराकरण हो गया है । परापूतं ' का अर्थ ' निराकृत ' है । शूर्प से तुषों का निराकरण हो जाने से तद्गत राक्षस को भी उन तुषों के साथ ही भूमि पर गिरा दिया गया है । तथा ' अरातयः यानी हविः प्रतिकूल रहने वाले आलस्यादि शत्रुगण भी निराकृत हो गये हैं । ५ - ' अपहतमिति तुषान्निरस्यति ' - अग्नीध के द्वारा समर्पित तुषों को ' अपहृतम् ' --- इस मन्त्र से निरसन करे । वस्तुतः पाठक्रम की अपेक्षा आर्थक्रम के प्रबल रहने से ' वायुर्व इति विविनक्ति ' व युवं इस मन्त्र से वितुषीकरण के लिये तण्डुल और कणों को पृथक् करने के लिये कहा गया है । हे तण्डुलों! शूपंचालन से उत्पन्न होने वाला वायु तुम्हें सूक्ष्म कणों से पृक् करे । ' देवो व इति पात्र्यामोप्याभिमन्त्रयते ' अर्थात् हे तण्डुलों! सविता देव, अंगुलिविश्लेष ही अपने हाथ से तुम्हारा ग्रहण करे पात्री में प्रक्षेप करते समय कोई कण भूमि पर न गिरने पावे इसलिये सविता के द्वारा ग्रहण करने की प्रार्थना की गई है । यह सविता हिरण्यपाणि है, अर्थात् सुवर्ण की अंगूठी आदि आभरण से विभूषित इसके हाथ हैं । अथवा दैत्यों ने प्राशित्र के प्रहार से सविता के हाथ काट दिये थे, तब देवताओं ने उसके हाथ हिरण्मय कर दिये, इसलिये सविता को हिरण्यपाणि कहा जाता है । वृह्वृच् श्रुति में इसकी कथा दी गई है । , ६ - स्वामी दयानन्द ने अपने भाष्य के पृष्ठ चौरासी पचासी पर जो अर्थ किया है, वह अर्थ न होकर अनर्थ ही लिख दिया है । भावार्थ देते हुए भी उन्होंने लिखा है कि ' ईश्वर समस्त मनुष्यों को आज्ञा दे रहा है कि सभी मनुष्य,

पृष्ठ 164

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 164 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १५१ ] नुष्ठेयः । हे विद्वन् त्वमस्य त्रिविधस्य यज्ञस्यानुष्ठानस्य गुणानां कर्तासि तस्मात् अस्मान् प्रति वद प्रत्यक्षमुपदिश । तो वयं त्वया सङ्घातं सङ्घातमजैष्म सर्वान् संग्रामान् विजयेमहि । सर्वो मनुष्यः वर्षवृद्ध त्वा त्वां तं यज्ञ ं वर्षवृद्ध यज्ञ ं वा प्रतिवेत्तु । एवं कृत्वा सर्वर्जनैः परापूतं रक्षः परापूता अरातयः यथास्यात्तथैव कार्यम् । यथाम्लं हिरण्यपाणिः सविता देवः तान् विविनक्तु तथैव परमेश्वरो विद्वान् मनश्चाच्छिद्रेण पाणिना सर्वा विद्या विविनक्त तथैव कृपया सम्प्रीत्या चतो युष्मानानन्दकरणाय प्रतिगृह्णातु प्रतिगृह्णीत: ( पृ ० ८४-८५ ) । भाषार्थेऽपि - ' ईश्वरः सर्वान् मनुष्या-नाज्ञापयति मनुष्यैर्यज्ञानुष्ठानं संग्रामे दुष्टशत्रूणां विजयो गुणज्ञानं विद्यावृद्धसेवनं दुष्टानां मनुष्याणां दोषाणां निरसनं सर्वच्छेदकोऽग्निः सूर्यो वा तथा पदार्थानां धारको वायुश्चास्तीति विज्ञानं परमेश्वरोपासनां विद्वत्समागमं च कृत्वा सर्वा विद्या: प्राप्य सदैव सर्वार्थाः सुखोन्नतिः कार्येति ' ( पृ ० ८५ ) । कुक् आदाने भ्वादि: क्विपि कुकं परद्रव्यादातारं चौरं शत्रु ' बा कुटति येन स यज्ञः असि अस्तीति व्यत्ययः सर्वत्र । मधुजिह्वः मधुरगुणयुक्ता जिह्वा ज्वाला प्रयुज्यते यस्मिन् स यज्ञः, तत्र ' जिह्वा सरस्वती ' ( श ०१२ | ६ | १ | १४ ) प्रमाणेन मधुरा सरस्वती यस्मिन्नित्यर्थः सम्भवति तथापि ज्वालाप्रयोगस्तु निरर्थक एव त्वद्रीत्याग्नौ द्रव्यनिक्षेपलक्षणे यज्ञ मन्त्रप्रयोगस्यानुपयोगात् । वस्तुतस्तु प्रकृते मन्त्रे ततः पूर्वस्मिन् मन्त्रे वा यज्ञशब्दस्य चर्चापि नास्ति । न वा तादृशे यज्ञ अस्त्रपदार्थ-समूहरूपतोपपद्यते न वा तद्दातृत्वं तत्र सम्भवति, प्रत्यक्षेण तदनुपलम्भात् । पुण्यादृष्टादिद्वारा तद्दातृत्वस्य त्वया-नभ्युपगमाच्च । परमेश्वरेण विदुषा वीरेण वा सङ्गत्या युद्धविजयो भवति । यज्ञो ( वर्ष ) वृष्टिवर्धकोऽपि कथम्? वृद्धमेवारूपेण यज्ञ ेन यद्यपि शस्त्रास्त्रवर्षवृद्धिर्जायते तथापि यज्ञत्वमसम्प्रतिपन्नमेव, तस्य वेदमन्तरापि सम्भवेन वेदस्य तत्रान्यथासिद्धत्वात् । प्रसिद्धवृष्टिवर्धकत्वं त्वदीये यज्ञ सर्वथैव न सम्भवति । परपदार्थग्रहीतारः शत्रवोऽपि न त्वदी-येन यज्ञेन नश्यन्ति किन्तु पराक्रमेणैव तत्सम्भवति । वृद्धसङ्गतिरूपो यज्ञस्तु तत्रान्यथासिद्ध एव । किञ्च कोऽत्र वक्ता? यदि यज्ञस्तहि कथं स यज्ञस्य मधुजिह्वत्वं कुक्कुटत्वं च जानाति? यदि विज्ञस्तहि कथमुपदेशं कामयते? युद्धविद्या कुशलानामुपदेशमात्रेण न युद्धविजयः सम्भवति । यद्यत्र नोपदेशमात्रं विवक्षितं किन्तु शस्त्रास्त्रविद्या शिक्षणमेव विवक्षितं यज्ञ का अनुष्ठान, संग्राम में शत्रुओं पर विजय, गुण ज्ञान, विद्यावृद्धों की सेवा, दुष्ट मनुष्यों के दोषों का निरसन, सर्वच्छेदक अग्नि अथवा सूर्य है और पदार्थों का धारक वायु है - यह विज्ञान, परमेश्वरोपासना और विद्वत्समागम करके तथा समस्त विद्याओं को प्राप्त करके सर्वदा सबके लिये सुख की उन्नति करे । ' कुकं कुटति येन सः कुक्कुट: ' अर्थात् कुक यानी परद्रव्य को हड़पने वाला चोर या शत्रु, उसको जिसके द्वारा नष्ट करता है, वह कुक्कुट यानी ' यज्ञ ', ' अस्ति ' अर्थात् अस्ति है, ऐसा व्यत्यय सर्वत्र किया गया है । वह यज्ञ ' मधुजिह्व ' है अर्थात् मधुर गुण से युक्त जिह्वा ' ज्वाला ' का प्रयोग किया जाता है जिसमें ऐसा वह यज्ञ है । यहाँ पर ' जिह्वा सरस्वती ' इस शतपथ के अनुसार मधुरा सरस्वती है जिसमें ऐसा अर्थं सम्भव हो सकता है, तथापि ' ज्वाला का प्रयोग करना तो निरर्थक ही है । क्योंकि तुम्हारे मत के अनुसार अग्नि में द्रव्य निक्षेप लक्षण यज्ञ में मन्त्र का कोई उपयोग नहीं है । वस्तुतस्तु प्रकृत मन्त्र में अथवा इसके पूर्व मन्त्र में ' यज्ञ ' शब्द की चर्चा भी नहीं है, और न ही उस प्रकार के यज्ञ में अस्त्र पदार्थ समूह रूपता अथवा उनका देना सम्भव है, क्योंकि वैसा प्रत्यक्ष नहीं होता है । यदि कहा जाय कि पुण्य - अदृष्ट के द्वारा तद्दातृत्व हो सकता है, तो अदृष्ट को तुम मानते नहीं हो । परमेश्वर, विद्वान् अथवा वीर की सहायता से युद्ध में विजय प्राप्त किया जाता है । यज्ञ को वृष्टिवर्धक भी कैसे कहा जायगा? वृद्ध सेवा रूप यज्ञ से यद्यपि शस्त्रास्त्र वृष्टि की वृद्धि हो सकती है, तथापि उसका यज्ञत्व अभी प्रतिपन्न हीं नहीं हुआ है । उसका यज्ञत्व, वेद के बिना भी सम्भव होने से उस विषय में वेद को अन्यथा सिद्ध ही कहना होगा । तुम्हारे अभिमत यज्ञ का प्रसिद्ध वृष्टिवर्धकत्व सर्वथा सम्भव ही नहीं है । परपदार्थों को ग्रहण करने वाले शत्रुओं का तुम्हारे यज्ञ से विनाश भी नहीं हो सकता । उनका विनाश तो पराक्रम से ही होना सम्भव है । वृद्ध सङ्गति रूप यज्ञ तो उस विषय में अन्यथा सिद्ध

पृष्ठ 165

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 165 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १५२ ] तहि न तत्र वेदस्योपयोगः, वेदमन्तरापि तेषु तेषु देशेषु सैनिका: शिक्षकेभ्यः शिक्षां गृहीत्वा विजयन्ते । तथापि शस्त्रास्त्र-वैशिष्ट्यनिर्माणप्रयोग कौशलमपेक्षितम् । तत्सव ' न सामाजिकानां सङ्गत्या वर्षशतैरपि सम्भावयितुं शक्यम् । न वा तादृशैर्यज्ञ दस्यूनां पाटच्चराणां वा नाशः सम्भाव्यते, न्यायालयीयदण्ड विधानादिभिरन्यथासिद्धत्वात् किश्वाग्निः सूर्यश्च स्वस्वभावानुसारेण पदार्थान् सूक्ष्मयतः, वायुश्चतान् स्वगत्या प्रसारयत्येव । तत्र किं वराकेणाग्नौ द्रव्यनिक्षेपरूपेण यज्ञ ेन? अनन्ते संसारे मुष्टिमेयानां किञ्चिद्धोमेन को वा प्रभाव: सम्भवति । परमेश्वरो विद्वांसश्च स्वभावादेव स्व-स्वकार्यं कुर्वन्त्येव । वस्तुतस्तु अग्नो पदार्थप्रक्षेपेण नाश एव भवति न तेन किञ्चिल्लाभः । सिद्धान्ते तु वैदिकविधानजन्या दृष्टवशादग्निमुखेन दिव्यशक्तिमतां देवानां प्रभावात् लोकदृष्ट्यासम्भवमपि कार्यं सम्भवति । अच्छिद्र ेण पाणिना विद्यादिविविक्तिरप्युपहासायैव । शतपथे तु सर्वथा त्वद्विपरीत एवार्थो यथास्ति तथोक्तमेव किञ्चिदुच्यते च । ' अथ शूर्पमादत्ते । वर्षवृद्धमसीति वर्षवृद्ध १ ९ ह्य ेतत् यदि नडानां यदि वेणूनां यदीषीकाणां वर्षमु ह्यवता वर्धयति ' ( श ० १ | १४ | १६ ) अत्र समन्त्रकं शूर्पादानं विधत्ते श्रुतिः -- हे शूर्प त्वं वर्ष वृद्धमसि वर्ष वृद्धत्वञ्चोपपादयति यदि नामित्यादि । जलप्रान्ते वर्तमानास्तृणविशेषा नडा: शूर्पस्योपादानभूतानि नडवेण्विषीकादीनि भवन्ति । एता नडाद्या ओषधीः वर्षम् उदकवृष्टिरेव वर्धयति । तेन हे शूर्प त्वं वर्षवृद्धमसीति मन्त्रोक्तिः । ' अथ हविर्निवपति । प्रति त्वा वर्ष वृद्धं वेत्त्विति वर्षवृद्धा उवैते यदि ब्रीहयो यदि यवा वर्षमुझे व ेतान् वर्द्धयति तत्संज्ञामेव तच्छूपयि च वदति नेदन्योऽन्य १७ हि नसात इति ' ( श ० १।१।४।२० ) । तस्मिन् शूर्पेऽवहतानां व्रीहीणां प्रक्षेपं विधाय ब्राह्मणं मन्त्रमपि व्याख्यानेन संस्करोति । उलूखलान्निष्कृष्य अवहितान् ब्रीहीन शूर्पे प्रक्षिपति । हे हविः वर्षवृद्धं त्वां शूपं प्रतिवेत्तु जानातु । आत्मन उपरि अवस्थितं वेत्तु । हविषो वर्ष वृद्धत्वमुपपादयति- वर्षवृद्धा उह्येते इति । व्रीहियवयोरन्यतरो हविष उपादानम् । ' ब्रीहिभिर्यजेत यव यजेतेति विकल्पेन यज्ञसाधनत्वश्रवणात् । ब्रीहियवाद्याश्चौषधयश्च वृष्ट्या वर्धन्ते इति प्रसिद्धमित्यर्थः । प्रतित्वेत्यर्थस्याभिप्रायमाह - शूर्प हविषोदन्योऽन्यं हिंसामाभूदिति ' शूर्पाय चे ' ति च शब्दाद् हविषे च । ही है । कि यहाँ वक्ता कौन है? यदि यज्ञ को वक्ता मानते हैं तो वह यज्ञ के मधुजिह्वत्व और कुक्कुटत्व को कैसे जानता है? यदि किसी विज्ञ को वक्ता मानते हैं, तो वह उपदेश की कामना कैसे करता है? युद्ध विद्या में कुशल लोगों के उपदेश मात्र से युद्ध में विजय की प्राप्ति नहीं हुआ करती । यदि यहाँ पर उपदेश मात्र विवक्षित न होकर शस्त्रास्त्र विद्या का शिक्षण ही विवक्षित हो तो इस विषय में वेद का कोई उपयोग ही नहीं है । वेद के बिना भी तत्तद्- देशों में सैनिक लोग शिक्षकों से शिक्षा प्राप्त करके विजय पाते हैं । तथापि शस्त्रास्त्र वैशिष्ट्य निर्माण प्रयोग का कौशल अपेक्षित होता है । किन्तु यह सब सामाजिक लोगों की सङ्गति से सैकड़ों वर्षों में भी सम्भव होना शक्य नहीं है । वैसे यज्ञों से दस्युओं का अथवा पाटच्चरों का नाश होना भी सम्भव नहीं है, क्योंकि न्यायालयीय दण्ड विधानादि से वह अन्यथा सिद्ध है । किश्व अग्नि और सूर्य ये अपने स्वभाव के अनुसार पदार्थों को सूक्ष्म कर देते हैं और वायु अपनी गति से उन पदार्थों को इधर - उधर बिखेर देता है । तब अग्नि में उन द्रव्यों के निक्षेप रूप यज्ञ की क्या आवश्यकता है? इस अनन्त संसार में इन मुष्टिपरिमित द्रव्यों के होम कर देने से कौन सा प्रभाव होना है? परमेश्वर और विद्वान् लोग अपने स्वभाव से ही अपने - अपने कार्य करते ही रहते हैं । वस्तुतः अग्नि में पदार्थों को डालमे से उन पदार्थों का नाश ही होता है । उससे कोई लाभ तो होता नहीं है । सिद्धान्त में तो वैदिक विधान जन्य अदृष्टवशात् अग्निमुख में जाने से दिव्य शक्तिसम्पन्न देवताओं के प्रभाव वशात् लोकदृष्ट्या असम्भव कार्य भी सम्भव हो जाते हैं । अच्छिद्र हाथ से विद्यादि विविक्ति को बताना भी उप-हासास्पद ही है । शतपथ ने तो तुम्हारे बताये हुए अर्थ के सर्वथा विपरीत अर्थ को ही बताया है, उसे हम पहिले ही बता चुके हैं । कुछ और भी बता देते हैं शतपथ ने यहाँ पर समन्त्रक शूर्पादान करने के लिये कहा है । हे शूर्प! तुम

पृष्ठ 166

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 166 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १५३ ] संज्ञां संज्ञानं समानज्ञानत्वमेव मन्त्रो वदति । हे शूर्प त्वमपि वर्षवृद्धमसि हविरपि वर्षवृद्धमतो युवयोः समानसंज्ञत्वात् सौभ्रात्रमेवेति परस्परमहिसनमेव युक्तम् । वैदिकानां दृष्ट्या सर्वेषु वस्तुषु दैव्य आसुर्यश्च शक्तयो भवन्ति । शास्त्रोक्त-विधानः शास्त्रविहितमन्त्रोच्चारणैश्चासुर्यः शक्तयोऽभिभूयन्ते दैव्यश्च वर्धन्ते । सर्वश्व जगच्चेतनाधिष्ठानत्वात् चिन्मयं तत्तदधिष्ठातृचेतन दैवताधिष्ठितत्वात् देवत्वाक्रान्तम् | अज्ञानोपहितचेतन कार्यत्वात् तत्र जाड्यप्रतिबन्धत्वादिकमपि भवत्येव । तदभिप्रायेणैव शुर्पादयोऽपि चेतनवत्सम्बोध्यन्ते । रक्षांसि असुराश्च यज्ञादिबाधका अपनोद्यन्ते । अथ निष्पुनाति । परापूत ७ रक्षः परापूता अरातय । इत्यथ तुषान् प्रहन्त्यपहत २७ रक्ष इति तन्नाष्ट्रा एवैत क्षा ७ स्तो s पति ' ( श ० १ | १ | ४ | २१ ) । तुषाणां समन्त्रकमपनयनं विधत्ते - अथ निष्पुनातीति । तुषाणां राक्षस-भागत्वात् तैस्तन्निरसनं विधत्ते अथ तुषान् प्रहन्तीति । पराभूतं रक्षः पराभूता अरातय इति मन्त्रद्वयेन तुषान् प्रहन्ति प्रक्षिपन्ति तेन नाष्ट्रा रक्षांस्येवापहन्ति । ' अथापविनक्ति । वायुर्वो विवनक्त्वित्ययं वै वायुर्योऽयं पवत एष वा इद ' सर्वं विविनक्ति यदिदं किश्व विविच्यते तदेनानैष एवैतद्विविनक्ति स यदैत एतत्प्राप्नुवन्ति यत्रैनानध्यप विनक्ति ( श ० १ | १ | ४ | २२ ) वितुषीकृतानां तण्डुलानां ब्रोहिकणानां च पृथक्करणं विधत्ते अथापविनक्तीति । मन्त्रगतवायु-शब्दास्यार्थमाह - अयं वै वायुर्योऽयं पवते इति । तस्य विवेचनसामर्थ्यमुपपादयति ' एष वा इद २७ सर्वं विविनिक्तीति । तत् तस्मात् सर्वस्यापि विवेचकत्वात् एष एव वायुः एनान् व्रीहीन् तण्डुलांश्च विविनक्ति - अतस्तत्प्रार्थनं युक्तमेव । स देत इति यदा यस्मिन् काले एते बीहितण्डुला एतद्विवेचनं प्राप्नुवन्ति तत्र तस्मिन् समये यत्र यस्यामिडापात्र्यां अधि उपर्मेतानपविनक्ति । अनुपादेयतुषकणमलादिभ्यस्तण्डुलान् पृथक्करोति । ' अथानुमन्त्रयते - देवो वः सविता हिरण्य-पाणिः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्र ेण पाणिना प्रतिगृहीता असन्नित्यथ त्रिः फलीकरोति त्रिवृद्धियज्ञ: ' ( रा ० १ | १।४।२३ ) गतस्य हविषः समन्त्रकमभिमन्त्रणं विधत्ते श्रुति: ' - अथानुमन्त्रयते ' इति । यथा चैते तण्डुला अच्छिद्र ेण पाणिना प्रतिगृहीता भवेयुः तथा हिरण्य पाणिः सविता देवो, हे तण्डुला वो युष्मान् प्रतिगृह्णातु । अथ त्रिः फलीकरणं विधत्ते— वर्ष वृद्ध हो । वर्षवृद्धत्व का उपपादन करते है - जल के प्रान्त प्रदेश में वर्तमान तृण विशेषों को ' नड़ ' कहते हैं । शूर्प के उपादान कारणभूत नड़, वेणु, इषीकादि तृण होते हैं । इन नडादि ओषधियों को जल वृष्टि ही वृद्धिङ्गत करती है । इसलिये शूर्प! तुम वर्ष वृद्ध हो, यह बात मन्त्र के द्वारा कही गई है । अवहत व्रीहियों का उस शूर्प में प्रक्षेप करके ब्राह्मण वाक्य मन्त्र का भी व्याख्यान के द्वारा संस्कार करता है । उलूखल से निकाल कर अवहित व्रीहियों को शूर्प में रखता है । हे हविः! वर्षवृद्ध हुए तुमको वह अपने में हुआ । हवि का वर्षवृद्धत्व बताते हैं - व्रीहि और यवों में से किसी एक हवि का उपादान किया जाता है । क्योंकि ' व्रीहिभिर्यजेत यवैर्बायजेत ' इस वाक्य से उनका यज्ञसाधनत्व वैकल्पिक श्रुत है । व्रीहियवादि ओषधियों की वृद्धि, वृष्टि होने पर ही होती है यह प्रसिद्ध है । ' प्रति त्वा ' इस अर्थ के अभिप्राय को बताते हैं - शूर्प और हवि इनमें परस्पर हिंसा न हो, यह बात ' शूर्पायच ' के ' च ' शब्द से कही गई है । मन्त्र, इनमें समान ज्ञानत्व को बता रहा है । हे शूर्प तुम भी वर्षवृद्ध हो और हवि भी वर्ष वृद्ध है, इसलिये तुम दोनों की समान संज्ञा होने से तुम्हारा परस्पर सौभ्रात्र ही है । अतः परस्पर अहिंसन ही उचित है । वैदिकों की दृष्टि में समस्त वस्तुओं में दैवी और आसुरी शक्तियाँ रहती हैं । शास्त्रोक्त विधियों से और शास्त्रविहित मन्त्रोच्चारण से आसुरी शक्तियों का पराभव होता है और देवी शक्तियों की वृद्धि होती है । समस्त जगत् का अधिष्ठान ' चेतन ' होने से वह ' चिन्मय ' है अर्थात् तत्तद् अधिष्ठातृ चेतन देवताओं से अधिष्ठित होने के कारण वह देवत्व से व्याप्त है, और अज्ञानोपहित चेतन का कार्य रहने से उसमें जाड्य, प्रतिवन्धत्वादि भी रहते ही हैं । इसी अभिप्राय से चेतन के समान ही शूर्पादिकों को भी सम्बोधित किया जाता है । राक्षस और असुर जो यज्ञादि के बाधक कहे जाते हैं, उनका निरसन किया जाता है । इसी अभिप्राय से तुषों का समन्त्रक अपनयन किया जाता है, क्योंकि तुषों को राक्षसों का भाग कहा गया है । दो मन्त्रों से तुषों पर प्रहार करने से वह प्रहार

पृष्ठ 167

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 167 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १५४ ] ' अथेति ' तस्यत्रित्वं प्रशंसति -- त्रिवृद्धि यज्ञ इति । सवनादित्रयरूपेण त्रिः कर्त्तव्यम् । तस्मिन् फलीकरणे शाखान्तरीयं मन्त्रविधिमनुवदन्नाह त्रिरावृत्तो - ' तद्वै हि यज्ञः । तदनुसारेण फलीकरणमपि फलीकुर्वन्ति तदु तथा न कुर्यादादिष्टं वा एतद्देवतायै हविर्भवत्यथैतद्वैश्वदेवं करोति के देवेभ्यः शुन्धध्वं देवेभ्य शुन्धध्वमिति करोति तस्मादु तूष्णीमेव फलीकुर्यात् ( श ०१ / १ / ४ / २४ ) | अर्थात् एके शाखिनः ' देवेभ्यः यदाहदेवेभ्यः शुन्धध्वमिति शुन्धध्वमिति तत्समदं कुर्वन्ति निषेधति तदु तथा न कुर्यात् इति । कुत: ' अग्नये जुष्टं गृह्णामि ' इत्येवमग्निदेवतायें मन्त्रेण फलीकरण अत्र तु देवेभ्यः शुन्धध्वमिति मन्त्रेण एतद्धविः वैश्वदेवं विश्वदेवसम्बन्धि करोति । अतोदेवानामेतन्मन्त्रप्रयोगेण आदिष्टमेवैतद्धविर्वर्तते । परस्परं कलहमेव करोति । अतो वैश्वदेवत्वापादकं मन्त्र परित्यज्य तूष्णीमेव समदं सर्वथ पि दयानन्दी स्यार्थस्यात्र न मनागपि सन्निवेशः । फलीकरणं कर्त्तव्यम् इति निगमयति । कात्यायनश्च – ‘ त्रिः फलीकरोति देवेभ्यः शुन्धध्वं देवेभ्यः शुन्धध्वमित्येके खले हविष्करणम्, कण्डनम् ( अवहननम् ) उद्वाप:, निष्पवनम् विवेचनं कणनिष्कासन ' ( का ० श्रौ ० सू ० २।४।२२ ) उलू-वारत्रयं कर्त्तव्यम् । यदवहननादिकमेकवारं मन्त्रैरनुष्ठितं तत्सर्व वारद्वयं पुनस्तूष्णीमावर्तनीयम् मिति फलीकरणम् । तच्च निदधाति ' ( का ० श्री ० सू ० २/४/२३ ) कुत्रचित्पात्रे फलीकृत्य कणनिधानं कार्यम् ॥ ' फलीकृत्य कणा -अध्यात्मपक्षे तु - कुक्कुटोऽसि हे परमात्मन् त्वं कुक्कुटोऽसि भक्तान् मद्भक्तबाधका इत्यन्विच्छमाणो असि । भक्तानां कृते मधुजिह्वोऽपि पालयितुं तद्वाधकान् क्वक्वसन्ति ध्वनिविशेषं करोषि । मधुरा जिल्ह्वा वाणी वेदरूपा सरस्वती यस्य स भक्तिविमुखानां मधुजिह्वः कुत्सितं भयङ्करं कुक्कुटपक्षिवत् वतस्तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोविस्मयपदम् ॥ ' ( महिम्नस्तोत्र ३ ) इति पुष्पदन्तोक्तः ' मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मित-वीर्यवद्रसप्रदं शब्दमांसमन्ताद्वद । पुनः कृष्णवेणुनादामृतमिव त्वद्वचनामृतप्रेप्सवो । अतः इषमन्नप्राप्तिकरमूर्जं वयं सङ्घाते सङ्घाते लौकिकैररिभिः संग्रामे कामक्रोधादिसङ्गरे च जेष्म शत्रून् विजेष्यामः वयम् ॥ शौर्यवीर्यप्रदेन सम्यक् तेन शब्देनैव प्रतिपक्षिणो हन्यन्ते ' राक्षसों पर ही किया माना जाता है । इस प्रकार वितुषीकृत तुण्डुल और लिये कहा गया है । अयं वै वायुः योऽयम्पवते ' इस ब्राह्मण वाक्य ने ' वायु व्रीह्निकणों का पृथक् करण करने के वा इदं सर्वं विविनक्ति ' इस ब्राह्मण वाक्य ने उसके विवेचन सामर्थ्य को बताया ' शब्द के अर्थ को बताया है । एष होने से यही वायु इन व्रीहि और तण्डुलों का विवेक करता है । अतः उसकी प्रार्थना है । एवश्व सभी का विवेचक ये व्रीहि तण्डुल विविक्त किये जाते हैं, अर्थात् जिस इडापात्री में अनुपादेय करना उचित ही है । जिस समय जाता है, उस इडापात्री में रखे हुए हवि का समन्त्रक अभिमन्त्रण करने तृष के लिये कण श्रुति मल आदि मे तण्डुलों को पृथक् किया ने कहा है । जिससे इन तण्डुलों पाणि से अच्छी तरह किया जा सके । तथा हिरण्यपाणि सविता देव त्रिफलीकरण का श्रुति ने विधान किया है । ' त्रिवृद्धि यज्ञः ' कहकर उसके त्रित्व तुमको स्वीकार कर ले । उसके बाद के रूप में यज्ञ त्रिरावृत्त होता है । तदनुसार फलीकरण भी तीन वार करना की प्रशंसा की गई है । भवनादित्रय शाखान्तरीय मन्त्र विधि का अनुवाद करते हुए कहा है कि कुछ अन्य चाहिये । उस फलीकरण के विषय में फलीकरण करते हैं, वह उचित नहीं है, क्योंकि ' अग्नये जुष्टं गृह्णामि शाखीय ' लोग ' देवेभ्यः शुन्धध्वम् ' मन्त्र से जो वह हवि है । किन्तु यहाँ पर ' देवेभ्यः शुन्धध्वम् ' मन्त्र से इस हवि से अग्नि देवता के लिये आदिष्ट हुआ ही मन्त्र के प्रयोग करने से देवताओं में बड़े मद के साथ परस्पर कलह ही को विश्वदेवसम्बन्धि किया जा रहा है । अतः इस का परित्याग कर फलीकरण को तूष्णीं ( बिना मन्त्रोच्चारण के ) ही करना होने लगेगा । अतः वैश्वदेवत्व के आपादक मन्त्र गया है । किसी भी दृष्टि दयानन्दीय अर्थ का यहाँ पर यत्किञ्चित् भी सन्निवेश चाहिये । यह सैद्धान्तिक तात्पर्य निकाला उलूखल में हविष्करण, कण्डन, ( अवहनन ), उद्वाप, निष्पवन, विवेचन नहीं हो पा रहा है । कात्यायन ने करने के लिये कहा है । जो अवहननादिक एक बार समन्त्रक किया गया, कणनिष्कासन उस, इस फलीकरण को तीन बार समस्त प्रक्रिया को पुनः दो बार तूष्णीं

पृष्ठ 168

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 168 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १५५ ] यत्र तत्सङ्घातं युद्धम् । हे ब्रह्मन् त्वं वर्षवृद्धमसि वर्षेण स्वानन्दामृतवर्षणेन वृद्धं वृहत्तममसि । केचिद् वर्षवृद्धं दानेन वेत्तु विजा- वर्धन्ते भवांस्तु स्वानन्दवर्षेणैव वर्धते एवं सत्यपि हतभाग्यास्त्वां न विन्दन्ति अतः प्रार्थयामहे जीवस्त्वां भजनप्रति-नातु तथा सत्येव जीवानां कल्याणसम्भवात् । त्वदनुग्रहेण अपहृतं रक्षः विघ्नकारकं रक्षो रक्ष: वो अरातयश्चान्ये युष्मान् वायुहिरण्यगर्भो कूला आलस्यादयो बाह्या वा परापूताः पराक्षिप्ताः । भो जीवाः भगवत्कृपयाऽपहतं वो युष्मान् प्रतिगृभ्णातु विविक्तु असत्संसर्गात् पृथक्करोतु भगवान् हिरण्यपाणिः सविता देवोऽच्छिद्र ेण निर्दोषेण हस्तेन वैदिके सन्मार्गे प्रवर्तयेत् । सव्यहस्ते कृत्वा १ - अनुष्ठान प्रकास्तु पूर्वोक्तादनन्तरमित्थम् - अध्वर्यु: वारणं ( वारणकाष्ठनिर्मितं ) तदनन्तरं चमसं दक्षिणहस्तेन दक्षिणहस्तेनोदपात्रेण स्वयं तस्मिन्नुदकमासिच्य दक्षिणहस्तेन चमसं गार्हपत्यस्योत्तरतो निधाय प्रेष्यति सर्वेषु प्रेषेषु कृतेषु चमसस्योदकमालभते । ततो ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामीति ब्रह्माणं पृच्छति । वाचं यच्छेति यजमानं यजमानं च धेहि इत्य-ब्रह्मा प्रणययज्ञं देवतावर्धयत्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु सप्तऋषीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं आहवनीयादुत्तरस्यां दिशि न्तमुपांशु जपित्वाओं प्रणयेत्यनुज्ञां करोति । यथाध्वर्युः शृणोति । ततोऽध्वर्युं श्चमसं गृहीत्वा पश्चात् कणनिधान करना चाहिये । कात्यायन ने यह भी निर्देश किया है कि कहीं किसी स्थल पर फलीकरण के किया जाता है । भक्तों का अध्यात्म पक्ष में इस प्रकार अर्थ होगा - ' कुक्कुटोऽसि ' हे परमात्मन्! तुम कुक्कुट हो, हो अर्थात् , अपने मेरे भक्तों को पालन करने के लिये उनके पीडकों ( बाधकों ) को खोजते हुए ' अटसि ' सञ्चार करते भक्तों रहते के लिये मधुजिह्व होते हुए पीडित करने वाले कहाँ - कहाँ पर हैं? यह अन्वेषण ( खोज ) करते रहते हो । अपने हो । ' मधुरा जिल्ह्वा वाणी भी, भक्ति विमुख लोगों के लिये कुक्कुट पक्षी के समान भयङ्कर ध्वनि विशेष किया करते को पुष्पदन्ताचार्य ने भी कहा वेदरूपा सरस्वती यस्य सः मधुजिह्वः ' यह ' मधुजिह्व ' शब्द की निरुक्ति है । इसी बात । ' इति । अतः इषम् ' अन्न प्राप्ति है— ' मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवतस्तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम् मृत के समान तुम्हारे वचनामृत को कर ' ऊर्ज ' वीर्यवत् रसप्रद शब्द को चारों ओर से बोलो । हम लोग कृष्णवेणुनाद से ही हम लोग, लौकिक शत्रुओं के साथ प्राप्त करने के लिये पुनरपि उत्कण्ठित हो रहे है । शौर्य - वीर्यप्रद इस शब्द ही जीत पायेंगे । प्रतिपक्षी को सम्यक् संग्राम तथा काम - क्रोधादि के साथ संग्राम करने में उन शत्रुओं को निश्चित ! तुम वर्षवृद्ध हो अर्थात् वर्षेण यानी स्वा-प्रकार मे जहाँ मारा जाता है, उस युद्ध को ' सङ्घात ' कहते हैं । हे दान ब्रह्मन् के कारण वृद्धि को प्राप्त होते हैं, किन्तु आप नन्दामृत की वर्षा करने से वृद्ध यानी वृहत्तम हो । कुछ लोग तो भाग्यहीन लोग तुम्हें प्राप्त नहीं कर पाते हैं । तो स्वानन्द की वर्षा से ही वृद्धि को प्राप्त होते हो, ऐसा होने पर भी लेने पर ही जीवों का कल्याण होना सम्भव अत: हम प्रार्थना करते हैं कि यह जीव तुम्हें वर्षवृद्ध समझे । यह जान गण और शत्रुगण तथा भजन के प्रतिकूल रहने हो सकता है । तुम्हारे अनुग्रह से ' अपहतं रक्षः ' विघ्नकारक राक्षस हो जाते हैं । हे जीवों! भगवत्कृपा से राक्षस वाले अन्य आलस्यादिक अथवा ' बाह्य ' बाहरी शत्रु परापूताः ' पराक्षिप्त हिरण्यपाणि सवितादेव अपने निर्दोष हस्त से नष्ट हो चुके हैं । वायु तुम लोगों को असत्संसर्ग से पृथक् करे । भगवान् तुम्हें वैदिक मन्त्र के द्वारा प्रेरित करे । को सव्य हस्त में लेकर दक्षिण १ – अनुष्ठान का प्रकार यह है - अध्वर्यु वारणकाष्ठ से निर्मित चमसपात्र हस्त से उस चमस पात्र को गार्हपत्य के हस्त से जलपात्र स्वयं उस चमसपात्र में जल का सिञ्चन करके जल का दक्षिण स्पर्श करे । तदनन्तर ' ब्रह्मन् अपः प्रगेष्यामि ' उन्त में रखकर तदनन्तर दक्षिण हाथ से चमस पात्र में स्थित देता है । समस्त प्रेष देने के बाद ब्रह्मा ऐसा ब्रह्मा से पूछे । तत्र ब्रह्मा ' वाचम्प्रयच्छ ' यह अज्ञा ( प्रेष ) यजमान ' को यह अनुज्ञा अध्वर्यु को सुनाई दे इस प्रकार ' प्रणय यज्ञं ' ' ' ' ' यजमानञ्च ' देहि ' तक उपांशु जप करके ' ॐ प्रणय

पृष्ठ 169

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 169 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १५६ ] बहिर्वेदिदर्भेषु प्रणीताचमसं निदधाति कस्त्वा युनक्तीति मन्त्रेण नाहवनीयमतिक्रम्य न चाप्राप्य किन्त्वाहवनीयमुत्तरेण समतयैवासादयेत् । उपरिष्टादपि दर्भैश्छादयेत् । तत आहवनीयस्य प्रागग्रैः पश्चादग्रैश्च दर्भैः परिस्तरणम् । ततो दक्षिणा-ग्नेरप्येवमेव । ततोऽध्वर्युर्यजमानो वा द्विशः पात्राण्यासादयति विनियोगक्रमेण आहवनीये गार्हपत्ये वा हविः श्रपणं करिष्यन् भवति । तस्योत्तरतः पश्चाद्वा उत्तरतश्चेदुदक्संस्थम् असम्भवे प्राक्संस्थमपि पश्चाच्चेत् प्राक्संस्थमसंभव उदक्संस्थमपि । आसादनञ्च समीपे निधानम् । एकेन प्रयत्नेन द्व े द्वे पात्रे गृहीत्वा निदधाति । २ - तथाहि - शूर्पाग्निहोत्रहवणि स्पयकपालं शम्या कृष्णाजिनं, उलूखलमुसलं दृषदुपलं अनो वा पात्री वा धान्यं ब्रीयो यवा वा ब्रह्माग्रयणादनन्तरं यवाग्रयणात्प्राक् ब्रीहय एव यवाग्रयणानन्तरं ब्रीह्याग्रयणात् प्राक् यवा एव पवित्रच्छे-दनामनि पवित्रे च धृष्टिः संयवनोदकम् स्थाली आज्यश्च वेदो दक्षिणार्थश्च उदकतृणमभ्रिः इध्माबहिस्र वश्चेत्यत्रस्र वो जुहूः उपभृतवा मार्गाणि यानि पात्राणि द्वे प्राशित्र प्रहरणे ' शृतावदानं यथो: पुराडाशयोः साधारणी एका पुरोडाशपात्री योक्त्रं लुन कुशाश्च पक्षे परिधयस्त्रयः पीठं कुशास्तीर्णं इडापात्री षडवत्तम् अन्तर्धानशकटः पूर्णपात्रं पक्षकर्मापवर्गा समित् एवं पात्राण्यासाद्य हविष्यसहित मनः गार्हपत्यस्य पश्चात् प्रागीषमवस्थापयेत् तच्च युगयोक्त्रसहितं वस्त्र परिवेष्टितं स्थाप-नीयम् । ततः ' कर्मगे वामिति मन्त्रेण अध्वर्युः शूर्पाग्निहोत्रहवण्योरादानं करोति । तत आरभ्य हविरावनपर्यन्त हविष्कृदाह्वानपर्यन्तं वाध्वर्योर्वाग्यमनम् । ततः ' प्रत्युष्ट रक्ष ' इतिमन्त्रेण शूर्पाग्निहोत्रहवण्योर्गार्हपत्ये प्रतपनम् निष्टप्तमिति मन्त्रेण वा । तत उदकोपस्पर्शनम् । तत उर्वन्तरिक्षमितिमन्त्रेण शकटं प्रतिगच्छति । शकटाग्रसमीप उपविश्य धूरसीति मन्त्रेण तस्य दक्षिणामुत्त १ ९ वा एकांधुरमभिमृशति ततस्तत्र स्थित एवोपस्तम्भनस्य पश्चात् उत्तरामीषामालभ्य देवानामसीति मन्त्रं जपति । ततः शकटस्य पश्चान्मार्गेण दक्षिणतोगत्वा विष्णुस्त्वा क्रमतामितिमन्त्रेण दक्षिणचक्रस्यो-देता है । ' तब अध्वर्युळे चमस को लेकर आहवनीय की उत्तर दिशा में वेदी के बाहरी भाग में बिछे दर्भों पर प्रणीता चमस को रखता है, रखते समय ' कस्त्वायुनक्ति ' मन्त्र को पढ़ता है । अर्थात् आहवनीय का उल्लङ्घन ( अतिक्रमण ) करके अथवा उसके पहले ही ( आहवनीय तक बिना पहुँचे ही ) उसे न रख दे, अपितु आहवनीय के उत्तर में उसी के बराबरी में उसको स्थापित करे और उसको दर्भों से आच्छादित कर दे । तदनन्तर आहवनीय का परिस्तरण प्रागग्र और पश्चादग्र दर्भों से करे । उसके बाद दक्षिणाग्नि का भी इसी तरह परिस्तरण करे । तदनन्तर अध्वर्यु अथवा यजमान विनियोग क्रम से दो - दो पात्रों को जोड़ी से रखे । आहवनीय अथवा गार्हपत्य पर उत्तर भाग या पश्चिम भाग में हविः श्रपण करना है । उत्तर भाग में करना हो तो उदक्संस्थ, वह यदि सम्भव न हो तो प्राक्संस्थ भी पात्रासादन किया जा सकता है । प्राक्संस्थ का सम्भव न हो तो उदक्संस्थ भी हो सकता है । आसादन का अर्थ है, समीप रखना । एक प्रयत्न में ही दो - दो पात्रों को लेकर रखना चाहिये । २ - जैसे -- शूर्प - अग्निहोत्रहवणी, स्पय - कपाल, शम्या कृष्णाजिन, उलूखल - मुसल, दृषद् - उपल, शकट अथवा पात्री, धान्य में से व्रीहि अथवा यव । व्रीह्याग्रयण के अनन्तर और यवाग्रयण से पूर्व व्रीहि ही तथा यवाग्रयण के अनन्तर और व्रीह्माग्रयण से पूर्व यव ही का ग्रहण करना चाहिये । पवित्रच्छेद नामक पवित्र में धृष्टि यानी संयवनोदक, स्थाली और अज्य, वेद और दक्षिणार्थ, उदकर्तॄण - अभ्रि, इध्मावहि और स्रुव । यहाँ स्र ुव शब्द से जुहू और उपभृत् शब्द से ध्रुवा संमार्ग के योग्य जो पात्र हैं, जैसे दो प्राशित्रहरण, दो शृतावदान पुरोडाशों की साधारण एक पुरोडाशपात्री, योक्त्र और लूनकुशाएँ, पक्ष में तीन परिधि, पीठ कुशों से आस्तीर्ण इडापात्री, षडक्त, अन्तर्धानशकट, पूर्णपात्र, पक्षकर्मापवर्गासमित् - इस प्रकार पात्रासादन करके हविष्य के सहित शकट को गार्हपत्य के पश्चात् भाग में शकट के फड ( ईषा ) को प्राक करके स्थापित करे । उसे युग - योक्त्र के सहित वस्त्र से वेष्टित करके स्थापित करे । उसके बाद ' कर्मणेवाम् ' इस मन्त्र से अध्वर्यु शूर्प और अग्निहोत्रहवणी दोनों का ग्रहण करता है । तब से आरम्भ कर विरावपन तक अथवा हविष्कृदाह्वान तक अध्वर्यु का वाग्यमन ( मौन ) रहता है । उसके बाद ' प्रत्युष्टं रक्ष: ' इससे अथवा ' निष्टप्तम् ' इस मन्त्र से शूर्प और अग्निहोत्रहवणी दोनों का गार्हपत्य पर प्रतयन किया जाता है ।

पृष्ठ 170

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 170 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १५७ ] पर्यारोहति । आरुह्योरुवातायेति हविष्यान् ब्रीहीन् यवान् वा प्रेक्षते । ततो हविर्मध्ये यदि किञ्चित् तृणादीनि स्युस्तर्हि तद्गृहीत्वा ' अपहत ' रक्षं ' इति मन्त्रेण निरस्यति । अन्याभावे अनेनैव मन्त्रेण हविरालभते । ततोऽपः स्पृशति । ततो यच्छन्ता ' ( वा ० सं ० १।६ ) मिति मन्त्रेण हविरालभते । ततः सव्यहस्ते शूर्पं निधाय तस्योपर्यं ग्निहोत्रहवणीमुत्तानां निधाय प्राङासीनो ‘ देवस्यत्वेति ' ( वा ० सं ० १।१० ) मुष्ट्या प्रक्षिपति एवमपरं मुष्टिद्वयमनेनैव मन्त्रेण प्रक्षिप्य चतुर्थ मुष्टि तूण प्रक्षिपति । ततो गृहीतं हविः शूर्पमध्ये दक्षिणपार्श्वे प्रक्षेपणीयम् यथा हविरन्तरेण सङ्करो न स्यात् । ततोऽग्नीषोमीय पुरोडाशार्थं देवस्य त्वा अग्नीषोमाभ्यां जुष्टमिति ( वा ० सं ० १।१० ) मन्त्रेण त्रिर्गृह्णाति चतुर्थं तूष्णीम् ततः शूर्पमध्ये पृथगुत्तरतस्तद्धविः प्रक्षिप्य ' भूतायत्वेति ' ( वा ० सं ० १ | ११ ) मन्त्रेण शकेट परिशिष्टं हविरभिमृशति । तच्च गृहीत हविर्मध्ये न मिश्रणीयम् । ततोऽनस्युपविष्ट एव ' स्वरभिविख्येषामिति ( वा ० सं ० १1११ ) मन्त्रेण पात्रीमीक्षते । ततो मिति ( वा ० सं ० १1११ ) मन्त्रेण शकटादवरोहति । तत ' उर्वन्तरिक्ष ' ( वा ० सं ० १११ ) मितिमन्त्रेण गार्हपत्यसमीपे उत्तरस्यां गच्छति । ततः शूर्पं सहविष्कं ' पृथिव्यास्त्वे ' ( वा ० सं ० १1११ ) ति मन्त्रेण श्रपणस्य ( गार्हपत्य-स्य ) हवनीयस्य वा पश्चात् सादयति । ३ – अथवा अनसः कार्यं पात्र्या कार्यंम् अस्मिन् पक्षे अनसः स्थापनादिकं न भवति तत्स्थाने पात्री आसाद-नोया । पात्र्यासादनानन्तरं सहविष्कां पात्रीं श्रपणस्य पश्चात् प्रागग्रामुदगग्रां वा स्थापयित्वा तस्या अधस्तात् स्पयं प्रागग्रमुदयं वा प्रेरयित्वोषधेयम् । ततः शूर्पाग्निहोत्रहवण्योरादानम् । अस्मिन् पक्षे उर्वन्तरक्षमिति पात्री समीपे गत्वा धरसीति देवानामसीति विष्णुस्त्वाक्रमतामित्येतान् त्रीन् मन्त्रान् पात्रीविले जपति पात्र्याः पूर्वार्धमभिभृश्य जपति ' बिलं उसके बाद ' उर्वन्तरिक्षम् ' मन्त्र से शकट की ओर जाता है । शकट के अग्रभाग के तदनन्तर जलस्पर्श करना चाहिये । धुरा का स्पर्श करना चाहिये । तदनन्तर वहाँ समीप बैठकर ' धूरसि ' मन्त्र से उस शकट की दक्षिण या उत्तर की एक स्थित हुए ही उपस्तम्भन करने के पश्चात् उत्तरा ईषा का स्पर्श करके ' देवामसि ' मन्त्र का जप करे । उसके बाद शकट के पीछे के मार्ग से दक्षिण की ओर जाकर ' विष्णुस्त्वा क्रमताम् ' मन्त्र से दक्षिण चक्र के ऊपर आरोहण करके ' उरुवाताय ' मन्त्र से व्रीहि अथवा यवात्मक हविष्य को देखे । तदनन्तर हवि में यदि कुछ तृण आदि हों, तो उसे लेकर ' अपहत रक्षः ' मन्त्र से निकाल दे । यदि अन्य तृणादिक न हों तो इसी मन्त्र से हवि का स्पर्श कर ले । उसके बाद जल स्पर्श करे । उसके बाद ' यच्छन्ताम् ' मन्त्र से हवि का स्पर्श करे । ततः सव्य हस्त में शूर्प लेकर उस पर अग्निहोत्रहवणी को उत्तान रखकर पूर्वाभिमुख हुआ ' देवस्यत्वा ' मन्त्र से एक मुष्टि हवि उसमें डाल दे, उसी प्रकार पुन: दो मुष्टि हवि, इसी मन्त्र से उसमें डालकर चौथी मुष्टि से हवि को लेकर बिना मन्त्र के ( अमन्त्रक ) ही उसमें डाल दे । इस प्रकार ग्रहण किये हुए हवि को शूर्प में उसके दक्षिण भाग में सँवार के स्थापित करे, जिससे अन्य हवि में उसका मिश्रण न हो पाय । उसके बाद अग्नीषोमीय पुरोडाशार्थ ' देवस्यत्वा अग्नीषोमाभ्यां जुष्टम् ' मन्त्र से तीन मुष्टि पूर्व की तरह हवि का ग्रहण करे और चतुर्थ मुष्टि हवि का तूष्णीं ग्रहण करे । तब शूर्प से पृथक् रूप से शूर्प के उत्तर भाग में उस हवि को रखकर ' भूताय त्वा ' मन्त्र से शकट में बचे हुए अवशिष्ट हवि का स्पर्श करे । गृहीत किये हुए हवि का किसी अन्य के साथ मिश्रण नहीं होना चाहिए । तदनन्तर शकट में बंठा हुआ ही ‘ स्वरभिविख्येषम् ' मन्त्र से पात्री को देखे । तदनन्तर ' ह ७ हन्ताम् ' मन्त्र शकट से नीचे उतरे । उसके बाद ' उर्वन्तरिक्षम् ' मन्त्र से गार्हपत्य के समीप उसके उत्तर भाग में जाय । तदनन्तर संहविष्क शूर्प का ' पृथिव्यास्त्वा ' मन्त्र पण ( गार्हपत्य ) के अथवा आहवनीय के पश्चिम भाग में स्थापन कर दे । ३ - अथवा शकट का कार्य, पात्री से भी किया जाता है । इस पक्ष में शकटस्थापन आदि नहीं होता है । उसके स्थान में पात्री का आसादन ( स्थापन ) किया जाता है । पात्री का आसादन करने के अनन्तर सहविष्क पात्री कोण ( गार्हपत्य ) के पश्चिम भाग में प्रागग्र अथवा उदगग्र स्थापित करके उसके नीचे स्पय को प्रागग्र अथवा उदगग्र करके रखना चाहिये । तदनन्तर शूर्प और अग्निहोत्रहवणी दोनों का ग्रहण करे । इस पक्ष में ' उर्वन्तरिक्षम् '