वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 191–200

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 191–200

पृष्ठ 191

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 191 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १७८ ] दृषद इवोपलां स्थापयेत् । हे उपले त्वं पार्वतेयी पर्वत्यभिधाना अधस्तनशिलायाः सम्बन्धिनी पुत्रीरूपाधिषणासि पेषण-व्यापारस्य धारिकासि अतस्त्वं मातृसमानपर्वती प्रतिवेत्तु । २ - आधुनिकस्तु - अनेन मन्त्रेण यज्ञस्य स्वरूपमङ्गानि चोपदिश्यन्ते - हे मनुष्याः भवन्तो योऽयं शर्म सुखदोऽदितिर्नाशरहितो स्वस्ति येन रक्षो दुःखमवधूतम् अवधूता निष्टा अरातयः । योदित्या अन्तरिक्षस्य पृथिव्याश्च स्वस्ति त्वा तं प्रतिवेत्तु विदन्तु येन विद्याख्येन यज्ञेन पर्वती दिवः स्कम्भनी असि । पावतेयी धिषणास्यदित्यास्त्वग्व-द्विस्तात त्वा तं प्रतिवेत्तु यथावज्जानन्तु । येन सत्सङ्गत्याख्येन पर्वती ब्रह्मज्ञानवती धिषणासि प्राप्यते त्वा तमपि प्रतिवेत्तु जानन्तु । ३ - अत्र बहून् पदार्थान् महीधरोक्तान् गृह्णन्नपि व्यत्ययेन स्वाच्छन्द्येन स्वभिमतार्थे मन्त्रं योजितवान् । मनुष्यैर्यो विज्ञानेन सम्यक् सामग्री सम्पाद्य यज्ञोऽनुष्ठीयते यश्च बुद्धिवर्धकोऽस्ति सोऽग्निना मनसा वा संसाधितः सूर्यप्रकाशं त्वग्वत् सेवते इति भावार्थ: । ४ – प्रथमन्त्वत्र मन्त्रे यज्ञ शब्दो नास्ति । तथा च यज्ञः शर्मसुखरूपोऽस्तीति कथनमसङ्गतमेव । रक्षो दुःख-मित्यपि निर्मूलम् यज्ञो नाशरहितोऽस्तीत्यपि प्रमाणविधुरम्, होमरूपस्य सङ्गतिलक्षणस्य च प्रत्यक्षेणैव नाशदर्शनात् । ' येन रक्षो दुःखं दुष्टस्वभावश्च पुरुषा नश्यन्ति ' इत्यपि न सङ्गतम्, ' अवधूतम् ' अवधूता: ' इत्यनयोर्यज्ञविशेषणत्वा-सम्भवात् येनेतिपदमपि मूले नास्ति, अध्याहारेण तत्कल्पने तु विपरीतस्यापि कल्पयितु ं शक्यत्वात् । अदितेरन्तरिक्षस्य पृथिव्याश्च त्वग्वत् वेदवाणी कथं सम्भवति? वेदवाण्यां तत्र च सादृश्यमूलं किम्? विद्या रूपे च यज्ञे कि मानम्? कस्य शब्दस्य चायमर्थः? सा सूर्यादिलोकस्तम्भनी मेघकन्या पृथिवी तुल्या च कथम्? पदार्थ निरूपणे च यज्ञस्या-पावंतेयी हो, अर्थात् अधस्तन जो दृषद् है, उसकी पुत्री हो । श्रुति भी कहती है ' कनीयसी ह्येषा दुहितेव भवति । ' अत: मातृतुल्या पर्वती रूपा दृषद् तुम्हें अपनी पुत्री समझे । २ - किसी आधुनिक ने इस मन्त्र की व्याख्या इस प्रकार की है - इस मन्त्र से यज्ञ का स्वरूप और अङ्ग बताये जा रहे हैं । हे मनुष्यों! आप लोग, सुख देने वाले, नाशरहित कल्याणमय, तथा जिसने दुःख को दूर कर दिया है, और शत्रुओं को जिसने नष्ट कर दिया है, जो अन्तरिक्ष और पृथिवी की त्वचा है, उसे पहिचान लें । जिस विद्या नामक यज्ञ से पर्वती दिव: स्कम्भनी हो । तुम पार्वतेयी धिषणा हो अथवा अदिति के त्वक् रूप हो, उसे आप यथावत् जान लें । जिस सत्सङ्गति से ब्रह्मज्ञानवती धिषणा प्राप्त होती है, उसे भी आप लोग जान लें । ३ - यहाँ पर महीधरोक्त अनेक पदार्थों को गृहीत करते हुए भी स्वच्छन्दता पूर्वक स्वाभिमत अर्थ में मन्त्र की योजना कर दी गई है । सबका भाव यह बताया है कि मनुष्य, विज्ञान के सम्यक् सामग्री का सम्पादन करके जिस यज्ञ का अनुष्ठान करता है, जो बुद्धि को बढ़ाने वाला है, वह यज्ञ, अग्नि से अथवा मन से अनुष्ठित हुआ मनुष्यों की सेवा करता है । जैसे त्वक् सूर्य का सेवन करती है । ४ – किन्तु यह स्वच्छन्दतापूर्वक किया गया अर्थ ठीक नहीं है, क्योंकि पहली बात तो यह है कि प्रस्तुत मन्त्र में ' यज्ञ ' शब्द नहीं है । अत: ' यज्ञ ' सुख स्वरूप है, यह कथन असङ्गत ही होगा । ' रक्षस् ' को दुःख कहने में भी कोई मूल प्रमाण नहीं है । ' यज्ञ ' को नाश रहित बताने में भी कोई प्रमाण नहीं है । क्योंकि होम रूप, दान रूप, सङ्गति लक्षण का नाश तो प्रत्यक्ष ही है । अतः उससे दुःख का और दुष्ट स्वभाव के लोगों का नाश होने की बात करना भी असङ्गत ही है । ' अवधूतम् ' और ' अवधूताः ' ये दोनों ' यज्ञ ' के विशेषण नहीं हो सकते । ' येन ' यह पद भी मूल में नहीं है । अध्याहार से यदि कल्पना करेंगे तो उसके विपरीत कल्पना भी की जा सकेगी । अन्तरिक्ष और पृथिवी की स्वक् के समान वेदवणी का सम्भव कैसे हो सकेगा? वेदवाणी में उसके सादृश्य का मूल क्या होगा? विद्या रूप यज्ञ होने में क्या प्रमाण है? और किस शब्द का यह अर्थ है? वह सूर्यादि लोकस्तम्भिनी मेघकन्या, पृथिवी के तुल्य कैसे

पृष्ठ 192

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 192 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १७६ ] नुष्ठाता यजमानः इत्यत्र अदितिरिति पदनामसु पठितम् ( निघण्टु ५।५ ) इति प्रमाणमुक्तम्, तच्चासङ्गतमेव । अदिति-पदस्य पदार्थत्वेऽपि न यजमानार्थंता । न च यजमान इत्यपि प्राड्विवाकादिपदवत् पदमेवेति वाच्यम् । तथात्वे अदिति-पदेन प्राड्विवाकस्यापि बोधापत्तेः । ५ - यत्तूक्तम् - " धृष्णोति सर्वा विद्या यया सा धिषणा ' धृषेधिष च संज्ञायाम् ' ( उ ० २८२ ) अनेन धिषणा -शब्दसिद्धिः । महीधरेण धिषणेदं पदं धियं बुद्धि कर्म वा सनोति व्याप्नोतीति भ्रान्त्या व्याख्यात " मिति, तदपि भ्रान्ति-मूलकः प्रलाप एव । प्रकृते ' दृषदमुपदधाति धिषणासीति - अथोपलां दधाति धिषणासि ' ( श०१।१।२।१५-१६ ) ' तस्मिन् दृषदं धिषणासीति ' ( का ० श्र ० सू ० २२५ ३ ) इति श्रुतिसूत्रविरोधेन धिषणापदस्य संज्ञापरत्वानुपपत्तेः । प्रकृते दृषदः उपलायाश्च देवतयोः बुद्धिकर्मणोर्व्यापकत्वेन दातृत्वेन वा स्तुतिरभिप्रेता । सा च संज्ञायामनुपपन्नं व स्यात् । अत एव सूत्रकारेण संज्ञायामित्युक्तम् । तस्मान्न ष स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यति इति न्यायः प्रसरति । अन्यथा त्वया पर्वतशब्दात् पर्वतीत्युपपत्तौ किमर्थं पर्वणे ज्ञानं विद्यतेऽस्यां क्रियायामिति गौरवमा श्रीयते? पार्वतेयी वृष्टिरिति पदार्थे गदितम् । अन्वये भाषाव्याख्याने च न तदुपयोगः । पर्वती कथं दिव: स्कम्भनीत्यद्यापि न स्पष्टम् । कोऽयं यज्ञः कानि च तदङ्गानीति बहुप्रलपतापि नोक्तमेव । भावार्थभाषायामपि - मनुष्यैः स्वविज्ञानैः सम्यक्तया पदार्था-नेकीकृत्य तैर्यज्ञोऽनुष्ठेयः । अग्निना मनसा च साधितो यज्ञः सूर्यप्रकाशं त्वत्ता तुल्यं सेवते सेवयते इति टिप्पणी । ६ - कथमेतत्सर्वं सङ्गतमिति विद्वांसो विदाङ्क ुर्वन्तु । तदीयास्तु मुग्धा एवास्मिन् पाण्डित्ये । शतपर्याविरुद्धश्च सर्वमेतत् । तथाहि —अपि यो दृषदुपले उपदधाति स कृष्णाजिनमादत्ते । शर्मासीति । तदवधुनोत्यवधूत १ ९ ° रक्ष इति । सोऽसावेव बन्धुस्तत्प्रतीचीनग्रीवमुपस्तृणात्यदित्यास्त्वगसि । प्रतित्यादितिर्वेत्तु सोऽसावेव बन्धुः । पूर्वत्र श्रुतौ सूत्रे च कपालोपधानपेषणयो: सहानुष्ठानमुक्तम् । अत एव पर्यायेणैकपुरुषानुष्ठेयत्व सम्भवे नोभाभ्यामृत्विग्भ्यामपर्यायेणानु-हो सकेगी? और पदार्थ निरूपण में यज्ञ का अनुष्ठाता यजमान है, इस प्रसङ्ग में ' अदिति ' को पदनामों में पढ़ा है, यह प्रमाण बताया गया है । किन्तु यह कथन भी सङ्गत नहीं है । ' अदिति ' पद, यद्यपि पदार्थ है, तथापि वह यज-मानार्थक नहीं है । यह भो आप नहीं कह सकते कि ' यजमान ' पद भी प्राड्विवाक आदि पद के समान है, अन्यथा ' अदिति ' पद से प्राड्विवाक का भी बोध होने लगेगा । ५-- यह जो कहाँ था कि " धृष्णोति सर्वा विद्या यया सा धिषणा । ' धृषेधिष च संज्ञायाम् अनेन धिषणा शब्दसिद्धिः । महीधरेण धिषणेदम्पदं धियं बुद्धि कर्म वा सनोति व्याप्नोतीति भ्रान्त्या व्याख्यातम् इति । " किन्तु यह भी उनका भ्रान्तिमूलकप्रलाप ही है । क्योंकि उस आधुनिक का कथन, श्रुति तथा सूत्र के विरुद्ध है । अतः ' धिषणा ' पंद को संज्ञापरक बताना अनुपपन्न है । प्रकृत में दृषद् और उपला के देवताओं की, बुद्धि और कर्म के व्यापकत्वेन अथवा दातृत्वेन स्तुति अभिप्रेत है । ' धिषणा ' को संज्ञा मानने पर स्तुति तो अनुपपन्न हो जायगी । अत एव सूत्रकार ने ' संज्ञायाम् ' कहा है । इसलिये इस आधुनिक व्याख्याकार के विषय में ' स्थाण्वन्धन्याय ' ही चरितार्थ हो रहा है । अन्यथा तुमने ' पर्वत ' शब्द से ' पर्व'ती ' शब्द की उपपत्ति हो सकने पर भी ' पवणे ज्ञानं विद्यते अस्यां क्रियायाम् इस गौरव का स्वीकार क्यों किया? ' पावतेयी वृष्टि: ' इस पदार्थ पर कहा है कि अन्वय में भाषा व्याख्यान में उसका उपयोग नहीं है । ' पर्वती ' दिवः स्कम्भनी किस प्रकार से है, इसे अभी तक स्पष्ट नहीं किया है । यह यज्ञ कौन सा है? और कौन से उसके अङ्ग है? यह तुमने बहुप्रलाप करते हुए भी नहीं बता पाया । भावार्थ भाषा में भी - सभी मनुष्य अपने विज्ञान की सहायता से सम्यक्तया पदार्थों को संगृहीत करके उनके द्वारा यज्ञ का अनुष्ठान करें । अग्नि और मन के द्वारा साधित हुआ यज्ञ, सूर्य प्रकाश को त्वचा के समान सेवन करता है और सेवन कराता है । ६ - किन्तु यह सब कैसे सङ्गत हो सकता है? विचारशील विद्वान् लोग ही इसकी असमञ्जसता को पहिचान सकते हैं । आधुनिक व्याख्याकार के अन्धानुकरणशील अनुयायी तो उसके इस बेतुके पाण्डित्य पर तो मुग्ध ही हैं ।

पृष्ठ 193

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 193 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १८० ] ष्ठानमुक्तम् । कपालोपधानं विधाय पेषणं विधातुमारभते कृष्णाजिनस्योपरि कर्त्तव्यं तदभिप्रेत्य तदादानं विधत्ते - स कृष्णाजिनमिति । सोऽसावेव अवहननप्रकरणे कृष्णाजिनावधूननविधिशेषो यः प्रागाम्नातः तन्नाष्ट्रा एवेद्रक्षांस्यतोऽपह-न्तीति स एवात्रानुषज्य योजनीयः । इत्यतिदेश: कृष्णाजिनस्यास्तरणं विधत्ते तदिति प्रागाम्नातमेव मन्त्रव्याख्यानं तदत्रातिदिशति सोऽसावेव बन्धुस्तत्समानधर्मेत्यर्थः । ७- अथ शम्यामुदीचीनाग्रामुपदधाति दिवः स्कम्भनीरसीत्यन्तरिक्षमेव रूपेणान्तरिक्षेण हीमे द्यावापृथिवी विष्टब्धे । तस्मादाह दिव: स्कम्भनीरसीति ( श ० १/१२/१६ ) तत्र स्पष्ट शम्याया द्युलोकस्तम्भनहेतुत्वं वक्त मन्तरिक्षरू-पत्वमुक्तम् । तेनान्तरिक्षलोकात्मिका शम्योक्ता । इमे द्यावापृथिव्यावन्तरिक्षेण हि यस्माद्विष्टब्धे विविधमधस्तादुपरिष्टाच्च धारित अन्तेऽन्तरिक्षात्मिका शम्यापि दिवः स्कम्भनीरसीति स्तूयते । नात्र पर्वत्या न वा पार्वतेय्या अत्र दिवः स्कम्भ-नीत्व सम्भवत्युपपद्यते वा । ८ - अथोपलामुपदधाति - धिषणासि पार्वतेयी प्रतित्वा पर्वती वेत्विति कनीयसी ह्येषा दुहितेव भवति तस्मादाह पार्वतीति प्रति त्वा पर्वती वेत्तु प्रति हि स्वः सञ्जानीते । तत्संज्ञामेव तत् दृषदुपलाभ्यां वदति नेदन्योऽन्य ४ हिनसाते इति । द्यौरेषा रूपेण हनु एव दृषदुपले जिव शम्या । तस्माच्छम्यया समाहरन्ति जिह्वया वर्षात ( श ० । १।१२।१७ ) इह दृषदुपरि उपलायाः समन्त्रकं स्थापनं विधत्ते अथेति । पावतेयी शब्द व्याचष्टे कनीयसीत्यादिना यस्मादेषोपलाऽतिशयेन दृषदः सकाशादल्पपरिमाणा अत एषा दृषदो दुहितेव भवति । दुहिताहि लोके मातुरल्पीयसी भवति । तस्मादेषा पर्वत्याः पुत्री पार्वतेयी ' स्त्रीभ्यो ढक् ' ( पा ० सू ० ४।१।१२० ) इति ढक् । एतदालोक्यैव दयानन्देन पर्वतस्य मेघस्य दुहितेव या सा पार्वतेयी अथवा पावत्या घनपङ्क्त्याः कन्या पार्श्वतेयी वृष्टिरुक्ता किन्तु परस्परं सङ्गतिर्नोपपादिता । अर्थापनकाले तु मेघकन्या अर्थात् पृथिवीतुल्या वेदवाणीत्युक्तम् । तदेतत् सर्वं पूर्वोक्त शतपथश्रुति-विरुद्धमेव । उसका यह सम्पूर्ण व्याख्यान केवल प्रलापमात्र ही है, क्योंकि वह सब, शतपथ श्रुति के विरुद्ध है । पूर्वत्र श्रुति और सूत्र में कपालोपधान और पेषण का सहानुष्ठान कहा गया था । वह सहानुष्ठान एक ही पुरुष के द्वारा होना सम्भव न होने से दो ऋत्विजों के द्वारा उस सहानुष्ठान को कहा गया कपालोपधान का विधान करके पेषण के विधान का आरम्भ किया गया है । वह पेषण कृष्णाजिन पर करना है, इसलिये कृष्णाजिन के आदान का विधान किया गया है । ततः कृष्णाजिन के आस्तरण का विधान किया गया है । द्वारा विविध ७ - शतपथ ने शम्या को द्युलोक के स्तम्भन का हेतु बताने के लिये उसे अन्तरिक्ष रूप कहा है । अतः अन्तरिक्ष लोकात्मिका शम्या है, यह स्पष्टतया बताया है । इन द्यावा पृथिवी को क्योंकि अन्तरिक्ष स्कम्भनी रसि ' प्रकार से नीचे - ऊपर धारण किया गया है, अतः अन्त में अन्तरिक्षात्मिका शम्या की भी ' दिवः के द्वारा स्तुति की गई है । यहाँ पर पर्वती की अथवा पार्वतेयी की दिवः स्कम्भनीयता का होना न सम्भव है, और न उपपन्नही है । ८- दृषद् के ऊपर उपला का समन्त्रक स्थापन करने का विधान शतपथ कर रहा है । कनीयसी ' इत्यादि से ' पार्वतेयी ' शब्द की व्याख्या उसने की है । यह उपला, दृषद् की अपेक्षा अत्यल्पपरिमाण की है, इसलिये यह दृषद् की कन्या के समान है । लोकव्यवहार में भी माता की अपेक्षा दुहिता ( कन्या ) अल्पपरिमाण ही होती है । इसलिये यह पर्वती की पुत्री पार्वतेयी ' स्त्रीभ्यो ढक् ' सूत्र से ढक् प्रत्यय किया गया है । यह देखकर ही दयानन्द ने ' पर्वतस्य मेघस्य दुहितेव या सा पार्वतेयी, अथवा पार्वत्या घनपङ क्त्याः कन्या पार्वतेयी वृष्टिः ' कह दिया है, किन्तु सङ्गति का उपपादन नहीं किया । अर्थ करते समय मेघकन्या अर्थात् पृथिवी तुल्या वेदवाणी कह दिया है । किन्तु यह सब, पूर्वोक्त शतपथश्रुति के विरुद्ध ही है ।

पृष्ठ 194

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 194 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

| १८१ ] - प्रति त्वा पार्वती वेत्तु ' इति मन्त्रशेषेण परस्परहिंसापरिहारार्थं दृषदुपलयोर्मित्रीकरणमर्थ इति व्याचष्टे प्रतित्वेति । उपर्यवस्थानलक्षणेन रूपेण एषा उपला द्यौरेव द्युलोकात्मिकैव । तदेको दृषदुपले स समाहन्तीति प्रागुपात्तयोः समाहननं विहितम् । तत्र शम्यायाः साधनत्वं प्रसङ्गादुपपादयति । हनु एवेति । दृषदुपलयोरुभयत्रावस्थानात् हनुत्वं तन्मध्येऽवस्थानात् शम्याया जिह्वात्वम् । यस्माच्च जिह्वया लोको वदति तस्माज्जिह्वास्थानीयया शम्ययैव समाहननं कुर्यादित्यर्थः । सर्वथापि शतपथश्रुतिकात्यायन सूत्रयाज्ञिकपारम्पर्यपद्धतिसमाश्रितं सायणोव्वटमहीधरसम्मतमेव व्याख्यानं विजयते । १० – अध्यात्मपक्षेऽपि – हे आत्मन् त्वं शर्मासि सुखरूपोऽसि | स्वरूप सुखानुसन्धानेनैव रक्षो विघ्नकारक-वधूतं निगृहीतम् । अरातयः संस्काररूपेणावस्थिताः प्रतिपक्षाश्च बाधिताः । त्वमदित्याश्चिच्छरीराया अखण्डायाः परचितेस्त्वक् त्वगिव स्वरूपमेवासि । अदितिस्त्वां स्वकीयत्वेन वेत्तु जानातु । तस्याः स्वामीयत्वमननादेवात्मनां कल्याणसम्भवात् हे परचिते त्वं धिषणासि विज्ञानरूपासि । ननु विज्ञानस्य क्षणभङ्ग ुरत्वेन ममापि तथात्वं स्यादिति तत्राह - पर्वती शिलावत् कूटस्थासि । पर्वतशिलावन्निर्विकारेत्यर्थः । यद्वा त्वं पर्वती असि । पर्वतात्मिकासि पर्वत-शिलावदविचलासीत्यर्थः । नन्वेवमायातं तद्वदेव जड़त्वमपीति चेन्न, यतस्त्व धिषणासि नित्यबोधरूपासीत्यर्थः । यद्वा अदित्या अनन्ताखण्डरूपायाश्चिच्छरीरायास्त्वग्रूपा प्रत्यक्चितिस्त्वां तथाभूतां वेत्तु जानातु । हे प्रत्यक्चिते त्वं दिवो लोकस्य बाह्यानां ज्योतिषामादित्याग्निविद्युतामान्तराणामिन्द्रियमनोबुद्धयादीनां ज्योतिषां त्वमेव स्कम्भिनी धारिणी असि । ' ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ' ( श्री ० भ ० गी ० १३/१७ ) इति भगवदुक्तः । हे प्रत्यक्चिते - ' प्र ' तत्वा पार्वती वेत्तु ' इस मन्त्रशेष के द्वारा परस्पर हिंसा के परिहारार्थं दृषद् और उपला दोनों में मैत्रीकरण बताना ही प्रयोजन है । ऊपर स्थिति रहने से यह उपला, द्युलोकात्मिका ही है । ततः समाहनन का विधान है । उसमें प्रसङ्गात् शम्या की साधनता का उपपादन कर दिया है । दृषद् और उपला दोनों की अवस्थिति उभयत्र होने से उनका हनुत्व सिद्ध होता है और उन दोनों के बीच में शम्या के रहने से उसका जिह्वात्व सिद्ध होता है । जिह्वा से लोक बोला करते हैं, इसलिये जिह्वा स्थानीय शम्या से ही समाहनन करना चाहिये । सर्वथापि शतपथश्रुति-कात्यायनसूत्र- याज्ञिकपरम्पराप्राप्त पद्धति पर आश्रित सायण उव्वट - महीधर आचार्यों की विरचित व्याख्या ही प्रामा-fre होने से आदरणीय है । १० - अध्यात्म पक्ष में भी - हे आत्मन्! तुम सुख ( शर्म ) रूप हो, अपने स्वरूपसुखानुसन्धान से ही विघ्न-कारकतत्त्व राक्षसों को तुमने निगृहीत कर दिया है । संस्कारों के रूप में अवस्थित शत्रुओं को और प्रतिपक्षियों को तुमने नष्ट कर दिया है । तुम अदिति के अर्थात् चिच्छरीररूपिणी, अखण्ड पराचिति के त्वचा के ही समान यानी तत्स्वरूप ही हो । अदिति तुम्हें अपना स्वकीय समझे । तुम्हारे प्रति स्वात्मीयत्वरूपेण उसके द्वारा चिन्तन किये जाने से ही समस्त आत्माओं के कल्याण का होना सम्भव है । हे पराचिते! तू विज्ञानरूपा है । विज्ञान के क्षणभंगुर होने पर भी पराचिति, क्षणभगुर नहीं है । वह तो शिला की तरह कूटस्थ है । अर्थात् पर्वत शिला के समान वह निर्विकार है । अथवा तुम पर्वत हो, यानी पर्वत शिला के समान अविचल हो । पर्वत शिला के समान रहने पर भी वह जड़ा नहीं है । क्योंकि वह ' धिषणा ' यानी नित्य बोध रूप है । अथवा अदिति के अर्थात् अनन्त अखण्ड रूप चिच्छरीरिणी के त्वग्रूप यानी प्रत्यक् चिति रूप हो, वह अदिति तुमको इसी प्रकार यानी अपनी त्वचा के समान ही समझती रहे । प्रत्यक् चिते! तुम लोक के ज्योति रूप आदित्य, अग्नि, विद्युत् आदि बाह्य तथा इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदि आन्तर ज्योतियों के एकमात्र धारक तुम ही हो । भगवान् भी श्रीमद्भगवद्गीता में यही कह रहे हैं - " ज्योतिषामपितज्ज्यो-तिस्तमसः परमुच्यते " इति । हे प्रत्यचिते! तुम विज्ञान रूपा हो, फिर भी अनित्य नहीं हो । तुम पावतेयी हो यानी पती के अर्थात् तत्पदार्थरूपा ईश्वरचिति की दुहिता के समान हो, अतः महती शिला के समान कूटस्थ हो । क्योंकि भगवती श्रुति कह रही है - हे आत्माओं! तुम ' अमृतस्य पुत्राः - अमृत के पुत्र हो । भगवान् भी कह रहे

पृष्ठ 195

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 195 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १८२ ] त्वं धिषणासि विज्ञानरूपासि, तथात्वेऽपि नानित्या किन्तु पार्वतेयी पर्वत्या तत्पदार्थरूपाया ईश्वरचितेः दुहितेव पार्वतेयी महती शिलेव कूटस्थासि । ' अमृतस्य पुत्रा: ' ( वा ० सं ० ११५ ) ' ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ' ( श्री ० म ० गी ० १५।७ ) इत्यादि वचनेभ्यः । एतन्मन्त्रमाश्रित्यैव योगवाशिष्ठे त्रिपुर-सुन्दरीरहस्ये च शिलोपाख्यानं प्रवृत्तं वेदितव्यम् । पर्वती त्वा त्वां स्वकीयत्वेन वेत्तु जानात्वित्यर्थः । अखण्डा-याश्चितेरेव सर्वैश्वर्य पूर्णा चितिरीश्वररूपा प्रत्यक चितिर्जीवरूपा । सा च तदशरूपैव । उभे चाखण्डचित्पर-ब्रह्माभिन्न एव । 1 1 धान्यमसि धिनुहि देवान् प्राणाय त्वोदानाय त्वा व्यानाय त्वा । I दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धां देवो व सविता हिरण्यपाणि डः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्रे एण I = पाणिना चक्षुषे त्वा महीनां पयोऽसि ॥ वा ० सं ० १ । २० ॥ अर्थ - हे विद्रव्य! तुम धान्य अर्थात् सन्तोष करने वाले हो, उस कारण देवताओं को सन्तुष्ट करो | हे तण्डुल! प्राण श्वसन ( वायु ), उदान ( उत्क्रान्ति वायु ), व्यान ( व्यापक वायु ) वायु का प्रदान करने के लिये तुम्हें i पीसकर चूर्ण बना रहा हूँ । ( तण्डुलों में प्राण सश्चार के लिये उनका पेषण किया जाता है । क्योंकि देवताओं के लिये हवि सजीव बनाया जाता है । ) हे हविद्रव्य! मैं तुम्हें आयुष्य की वृद्धि के लिये दीर्घ कर्मसन्तति के उद्देश्य से कृष्णाजिन पर स्थापित करता हूँ । प्रेरणा देने वाले सुवर्ण के अंगुलीयक आदि आभूषणों को धारण किये हुए देवता छिद्ररहित अपने अञ्जलि से तुम्हारा ग्रहण करे | हे हविद्रव्य! यजमान की नेत्रशक्ति के वर्धनार्थ मैं तुम्हारी ओर देखता हूँ | हे आज्य! तुम गाय के दूध से उत्पन्न हुए हो, उस कारण दुग्धरूप हो || २० || १ – धान्यमसीति तण्डुलान् पिनष्टि प्राणाय त्वेतीति प्रतिमन्त्रम् ( का ० श्री ० सू ० २२५२६ ) दृषद उपरि तण्डुलान् प्रक्षिप्य पिष्यादध्वर्युः । हे हविस्त्वं धान्यमसि । धिनोति प्रीणाति देवानिति धान्यम्, तेन धान्यपदेन ब्रीहिवद्यवादयोऽपि गृह्यन्ते, धिनोतेः प्रीणनार्थत्वात् । देवानग्न्यादीन् धिनुहि प्रीणय । प्रकर्षेण अनिति सदा चेष्टते इति प्राणः श्वासवायुः । हैं - ' ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः । ' इस मन्त्र के आधार पर ही योगवासिष्ठ में और त्रिपुरसुन्दरी रहस्य में शिलोपाख्यान बताया गया है । पर्वती, तुम्हें अपना स्वकीय समझे । अखण्ड चिति से ही सर्व श्वर्यपूर्ण ईश्वर रूपा चिति है और प्रत्यक् चिति जीव रूपा है । वह उसकी अंश रूप ही है । दोनों ही अखण्डचित्परब्रह्म से अभिन्न ही हैं । १ - कात्यायन श्रौत सूत्र के अनुसार दृषद् के ऊपर तण्डुलों को डालकर अध्वर्यु उनको पीसे । हे हविः! तुम धान्य हो । ' धिनोति प्रीणाति देवान् इति ' धान्यम् ' – यह ' धान्य ' पद की निरुक्ति है । अत: ' धान्य ' पद से व्रीहि की तरह ' यव ' आदि का भी ग्रहण किया जाता है । क्योंकि ' धिनु ' धातु प्रीणनार्थक है । अग्न्यादि देवों को प्रसन्न करो । ' प्रकर्षेण अनिति सदा चेष्टते इति प्राण: ' इस निरुक्ति से ' प्राण ' का अर्थ ' श्वासवायु ' है । ' व्याप्य चेष्टते इति व्यानः ' इस निरुक्ति से ' व्यान ' का अर्थ है - शरीर में व्यापक रूप से रहने वाला और बल का हेतुभूत वायु । हे हविः, हे तण्डुल! मैं तुम्हारा पेषण तुम्हें प्राणदान करने के लिये करता हूँ, तुम्हारी हिंसा करने के लिये नहीं । इसी प्रकार

पृष्ठ 196

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 196 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १८३ ] व्याप्य चेष्टते इति व्यानः - शरीरव्यापको बलहेतुर्वायुः । हे हविः हे तण्डुल त्वां प्राणाय प्राणदानाय न हिंसा पिनष्मीति शेषः । एवमुत्तरमन्त्रयोरपि । एभिर्मन्त्रः प्राणादिदानेन हविषः सजीवत्वं क्रियते इत्यभिप्रायः । जीवं वै देवानां हविरमृतममृतानामित्युपक्रम्य दृषदुपलाभ्यां हविर्यज्ञं घ्नन्तीति प्रतिपाद्य स यदाह प्राणाय त्वोदानाय त्वेति तत्प्राणापानौ दधातीत्यादिना हविषः पुनर्जीवनसम्पत्तिरुक्ता शतपथश्रुत्या – दीर्घामिति कृष्णाजिने प्रोहति ' ( का ० श्र ० सू ० २२५/७ ) पिष्टानि हवींषि उपलया कृष्णाजिनोपरि पातयेदध्वर्युः । प्रसयनं प्रसितिः प्रबन्ध: ( षिञ् बन्धने ) कर्मसन्ततिः दीर्घामविच्छिन्नां प्रसितिकर्मपरम्परामभिलक्ष्य आयुषे यजमानस्यायुर्वृद्ध्यर्थं धां त्वां कृष्णाजिने दधामि । दधातेलुङि ' बहुलं छन्दस्यमाङ, योगेऽपि ' ( पा ० सू ० ६।४।७५ ) अडागमाभावः । यजमानस्यायुर्वृद्धौ सत्यामेव कर्मपरम्परा प्रवर्तते अन्यथा लोपप्रसङ्गात् । ' दीर्घामनुप्रसितिमायुषेऽधामित्याह ' इति तैत्तिरीय श्रुतेः । २ - यद्वा है हविः दीर्घा प्रासितिः कृष्णाजिनाख्यामनु त्वां धां धारयामि कृष्णाजिने प्रक्षिपामीत्यर्थः । ३ - लौकिकास्तु ' कुर्वते कर्मभोगाय कर्म कतुश्च भुञ्जते ' कर्मानुष्ठानं भोगाय भोगश्च कर्मानुष्ठानाय वैदि-कास्तु दीर्घायुष्ट्वमपि दीर्घामविच्छिन्नां प्रसिति देवताराधनलक्षणकर्मसन्ततिमनुलक्ष्यैव कामयन्ते तादृक्कर्मसन्ततिः भक्तिरूपत्वेन पञ्चमपुरुषार्थत्वेनाभिप्रेयते सत्त्वशुद्धिविवेक वैराग्यब्रह्मात्मज्ञानयोग्यताप्राप्तिक्रमेण ब्रह्मात्मप्राप्तिपर्यव-सायनीवा । ४ - यद्वा ( षहमर्षणे ) इति धातुना निष्पन्नत्वात् प्रसहनात् प्रसितिः तन्तुर्जालं वा ' प्रसितिः प्रसहनात् तन्तु-जालं बा ' ( नि ० ६ १२ ) इति निरुक्तवचनात् प्रकृते प्रसिति शब्देन कृष्णाजिनमभिधीयते । तस्यापि पिष्टानां अगले दो मन्त्रों में भी समझना चाहिये । इन मन्त्रों से प्राणदान करके हवि को सजीव किया जाता है । ' यह हवि, देवताओं का जीव है, वह अमृतों का भी अमृत है, ऐसा उपक्रम करके ' दृषद् और उपला के द्वारा हवि रूप यज्ञ को नष्ट करता है ' ऐसा बताकर, जब वह यह कहता है कि ' प्राणायत्वोदानायत्वा ' इस मन्त्र से ' प्राण ' ' अपान ' को उसमें स्थापित करता है । एवञ्च इस प्रकार कहने से हवि की पुनर्जीवन सम्पत्ति बताई गई है । इतना शतपथ श्रुति के बताने के पश्चात् श्रौत सूत्र के अनुसार अध्वर्यु उस पिष्ट हवि को उपला से कृष्णाजिन पर गिराता है । ' प्रसयनं प्रसितिः ' के अनुसार ' प्रसिति ' का अर्थ प्रबन्ध ' है । ' षिञ् ' बन्धने धातु से ' प्रसिति ' को निष्पत्ति होती है । एवञ्च कर्म सन्तति अर्थात् दीर्घ अवच्छिन्न प्रसिति कर्म परम्परा के उद्देश्य से यजमान की आयुवृद्धि के लिये तुम्हें कृष्णाजिन पर रख रहा हूँ । यजमान की आयुवृद्धि होने पर हीं कर्म परम्परा प्रवृत्त हो सकती है । अन्यथा उसके लुप्त होने का ही प्रसङ्ग प्राप्त होगा । २ - अथवा पूर्व मन्त्रों से हवि को प्राणदान करके सजीव किया, इस मन्त्र से हवि को आयु का दान किया जा रहा है । हे हविः! ' दीर्घ प्रसिति अर्थात् कृष्णाजिन पर तुम्हें मैं रख रहा हूँ । अभिप्राय यह है कि मैं तुम्हें कृष्णाजिन पर डाल रहा हूँ । उससे तुम्हारी आयुर्वृद्धि होगी । ३ - सांसारिक लोग तो ' कुर्वते कर्म भोगाय कर्मकतुश्च भुञ्जते ' - भोग के लिये कर्म किया करते हैं, और कर्म के लिये भोग का अनुभव करते रहते हैं - यह सांसारिक लोगों की स्थिति है । किन्तु वैदिक लोग दीर्घ अविच्छिन्न देवताराधन लक्षण कर्मसन्तति को लक्ष्य करके ही दीर्घायुष्ट्व की कामना करते हैं । इस प्रकार की कर्म सन्तति को भक्ति रूप पञ्चम पुरुषार्थ के रूप में सत्त्वशुद्धि विवेक वैराग्य ब्रह्मात्म ज्ञान योग्यता प्राप्ति के क्रम से अथवा ब्रह्मात्म प्राप्ति पर्यवसायिनी के रूप में मानते हैं । ४ – अथवा वह ' भर्षणे धातु से निष्पन्न होने से अथवा ' प्रसह्नात् प्रसितिः तन्तुर्जालं वा ' इस निरुक्त वाक्य से प्रकृत में ' प्रसितिः शब्द से कृष्णाजिन को बताया गया है । वह भी पिष्टों का धारक होने से उसमें प्रसहन कर्तृत्व

पृष्ठ 197

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 197 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

| १८४ ] धारकत्वेन प्रसनकर्तृत्वोपपत्तेः । तथा च हे हविः दीर्घा प्रसिति कृष्णाजिनाख्याममुधां कृष्णाजिने त्वां प्रक्षिपामि किमर्थमायुषे त्वदीयायुर्वृद्धयर्थम् । दीर्घायुष्यैव मृगस्य काष्र्णोपपत्त्या कृष्णाजिने धारणेन हविषोऽपि दीर्घायुष्ट्वं सेत्स्यति । तदुपवेशिनामृषीणामपि तत एव दीर्घायुष्ट्वम् हविषामपि दीर्घकालिक सुखजनका दृष्टजनकत्वं दीर्घकालिक देव-लक तातृप्तिजनकत्वमेव वा दीर्घायुष्ट्वम् । ५ - देवो व इतिमन्त्रशेषः पूर्ववदेव व्याख्यातव्यः । अत्र पिष्टग्राहकत्वात् प्रसितिशब्देन कृष्णाजिनं गृह्यते । तथा च हे हविः दीर्घा प्रसितिं कृष्णा-जिनाख्यामनुलक्ष्य त्वां धारयामि । कृष्णाजिने प्रक्षिपामीत्यर्थः । किमर्थमायुष्ये त्वदीयायुर्वृद्धयर्थम् । यथा पूर्व-मन्त्रैर्हविषः प्राणदानेन सजीवत्वं कृतं तथैवानेन मन्त्रेण तस्य दीर्घायुष्ट्वं क्रियते । देवो वः सवितेत्यादिमन्त्रस्तु पूर्ववदेव व्याख्येयः । ६ - ' क्षुषे त्वेतीक्षते ' ( का ० श्रौ ० सू ० २२५८ ) ईक्षे इत्यध्याहृतेन ' चक्षुषे स्वे ' ति मन्त्रेण पिष्टामि पश्येद-ध्वर्यु: । हे हविः चक्षुषे यजमानस्य चक्षुरिन्द्रियपाटवाय त्वा त्वामीक्षे । ७ - यद्वा है हविः चक्षुषे त्वदीयाय चक्षुरिन्द्रियाय तव चक्षुरादिबाह्य न्द्रियदानाय त्वामीक्षे । हविषः सजीवत्वे दीर्घायुष्ट्वे च चक्षुराद्यपेक्षाया अपि सत्त्वात् । दिव्यानाममृतानां देवानां दिव्या एव भोगा अपि भवन्ति । ते चापि चेतना भवन्ति । तत एव भोग्यस्य भोक्तृतादात्म्यापत्तिरेव भोगः । तत एव पूर्वमुक्त ' परदेवताया नासायां गन्धदेवता श्रोत्रे पुण्यदेवता नाभौ धूपदेवता नयने दीपदेवता जिह्वायां नैवेद्यदेवता विलीना विभाव्यात्मानं पदकमले विलीनं विभाव्या-नन्तब्रह्मस्वरूपं चिन्तयेत् । अत एव अहमन्न महमन्नमहमन्नमित्युपासकानां स्वस्यदेवान्नत्वेन तद्भोग्यत्वभावनाद्रियते । अन्ते अनन्तसोख्यस्यैव तद्धविष्ट्वोक्तः । तदाधारभूतपात्रस्यापि चिन्मयत्वमुक्तम्- ' चित्पात्रे सद्धविः सौख्यं विविधानेक-भक्षणम् । निवेदयामि ते देवि सानुगाय गृहाण तत् ॥ ' इति । उपपन्न होता है । तथा च हे हविः! दीर्घा प्रसिति अर्थात् जो कृष्णाजिन है, उस पर तुम्हें मैं डाल रहा हूँ, जिससे तुम्हारी आयुवृद्धि हो । दीर्घं आयु वाले मृग की ही कृष्णता का होना सम्भव रहता है अतः कृष्णाजिन पर हवि को रखने से हवि को भी दीर्घायुष्ट्व प्राप्त होगा । और उसको स्थापन करने वाले उन ऋषियों को भी उसी से दीर्घायुष्ट्व का लाभ होगा हवियों में भी दीर्घकालिक सुखजनक अदृष्टजनकत्व अथवा दीर्घकालिक देवता तृप्ति जनकत्व को हो दीर्घायुष्ट्व समझा जा सकता है । ५- ' देवो वः ' यह मन्त्र शेष है, इसकी पूर्व की तरह ही व्याख्या करनी चाहिये । ६- ततः ' चक्षुषेत्वा ' इस मन्त्र से अध्वर्यु पिष्टों का ईक्षण करे । हे हविः! यजमान के चक्षुरिन्द्रिय की शक्तिवर्धनार्थ मैं तुम्हारा वीक्षण कर रहा हूँ । ७ — अथवा हे हविः! तुम्हारे चक्षुरिन्द्रिय के लिये अर्थात् तुम्हें चक्षुरादि बाह्य न्द्रिय का दान करने के लिये मैं तुम्हें देख रहा हूँ । क्योंकि हवि के सजीव और दीर्घायु होने में चक्षुरादि की अपेक्षा भी होती है द्यु लोक में रहने वाले अमृत देवों के भोग भी दिव्य ही होते हैं । वे भी चेतन होते हैं । उसी कारण भोग्य की भोक्ता के साथ जो तादात्म्यापत्ति है, उसी को ' भोग ' शब्द से कहा जाता है । अतएव पहले कह चुके हैं कि तत्तत्स्थानों में तत्तत् भाग्य की अधिष्ठात्री पर देवताएँ विलीन हुआ करती हैं । जैसे - नासिका में गन्ध देवता, श्रोत्र में पुण्य देवता, नाभि में धूप देवता, नेत्र में दीप देवता, जिह्वा में नैवैद्य देवता, विलीन हो गई हैं, ऐसी भावना करके आत्मा की परकमल में विलीन होने की भावना करते हुए अनन्त ब्रह्म स्वरूप का चिन्तन करना चाहिये । अत एव ' अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् ' इस प्रकार से उपासक लोग अपने को ही देय अन्न के रूप भोग्य भावना का विषय बना लेते हैं । अन्त में अनन्त सौख्य को ही उसका हवि कह देते हैं । उसके आधारभूत पात्र को भी चिन्मय कहा है । " चित्पात्रे सद्धविः सौख्यं विविधानेकभक्षणम् । निवेदयामि ते देवि सानुगायै गृहाण तत् ॥ "

पृष्ठ 198

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 198 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १८५ ] ८ – ' पिष्यमाणेषु निर्वयत्यन्यो महीनामित्याज्यम् ' ( का ० श्र ० सू ० २५२६ ) तण्डुलेषु पिष्यमाणेषु अन्यो ब्रह्मा गृहीतवेदः महीनामिति मन्त्रेण पात्रान्तरादाज्य स्थाल्यामाज्यं क्षिपेत् । अन्यशब्देन परिक्रीतत्वादृत्विजामन्यतमो-ऽभिधेयः । तत्राध्वर्योरग्नीधश्च कपालोपधानपेषणयोर्व्यापृतत्वात् ब्रह्म वान्यपदेनाभिधीयते । मन्त्रार्थस्तु – हे अज्य त्वं महीनां गवां पयोऽसि क्षीरमसि, क्षीरेणोत्पादितमसीत्यर्थः । ' मह्यो वा एता एतेन नाम्ना याद्गाव ' इति व श्रुत्या महीपदेन गाव उच्यन्ते । महीनां पूज्यानां तासामेव सर्वपूज्यत्वात् मातारुद्रणामित्यादिमन्त्रवर्णेभ्यः । महीजाता वा गावो मही शब्देनोच्यन्ते । ६ -- दयानन्दस्तु अत्र सर्वत्रैव व्यत्येति इत्येव तस्य व्याख्यानमूलम् । ' यदिदं यज्ञशोधितं धान्यमस्ति यच्च यज्ञशोधितं पयोस्ति तत् देवान् धिनुहि धिनोति । तस्माद्यथाह तत्प्राणाय तदुदानाय तद् व्यानाय दीर्घा प्रसितिमायुषे धां दधामि तथैव यूयं सर्वे मनुष्यास्तस्मै प्रयोजनाय सर्वं धत्त । तथा यो वः अस्मान् हिरण्यपाणिर्देवः सविता जगदीश्वरोऽच्छिद्र ेण पाणिना महीनां चक्षुषे त्वा प्रत्यनुगृह्णातु प्रकृष्टतयाऽनुगतं गृह्णाति तथैव वयं तं प्रतिगृह्णीमः । ' १० - तदिदं व्याख्यानं सर्वथा प्रमाणबहिर्भूतम्, प्रकृतेषु पुरुषव्यत्ययेषु प्रमाणाभावात् । अतएव धान्यमसी-त्यस्य स्थाने धान्यमस्ति ' व: ' इत्यस्य अस्मान् इत्यादि व्याख्यानम् अपव्याख्यानमेव । यज्ञादिति शब्दस्य मूलेऽभावात् । यज्ञात् शुद्धं धातुमर्ह धान्यमित्याद्यपि निरर्गलमेव । रोगनाशकेन स्वादिष्टतमेनेत्यप्युदक्षरमेव । यदपि प्रकृष्टं मन्यते येन तस्मै जीवनधारणहेतवे बलाय, ऊर्ध्वं मन्यते चेष्टयते येन तस्मै उत्क्रमणपराक्रमहेतवे, विविधं मन्यते ८-5- पिष्यमाणेषु ' इस कात्यायन श्रौत सूत्र के अनुसार तण्डुलों का पेषण करने के बाद अन्य ' ब्रह्मा ' नाम का ऋत्विज् हाथ में वेद ( दर्भमुष्टि ) को ग्रहण करते हुए ' महीनाम् ' मन्त्र बोलकर पात्रान्तर से आज्यस्थाली में आज्य उडेल ले । शृत्विजों के परिक्रीत रहने से ' अन्य ' शब्द से ऋत्विजों में से ही किसी अन्यतम को समझना चाहिये । किन्तु प्रस्तुत परिस्थिति में अध्वर्यु और अग्नीध, कपालोपधान और पेषण कार्य में व्यापृत हैं, इसलिये ' अन्य ' शब्द से ब्रह्मा संज्ञक ऋत्विज् ही कहा गया है । मन्त्रार्थ यह है - हे आज्य! तुम गोक्षीर रूप हो, यानी क्षीर से उत्पन्न हुए हो । ' मही ' शब्द काण्व श्रुति के अनुरोध से ' गो ' का बोधक है । ' महीनाम् ' का अर्थ, पूज्यानाम् किया गया है, क्योंकि ' मातारुद्राणाम् ' इत्यादि मन्त्रवर्णों से ' गौ ' ही सर्वपूज्या है । ६ - स्वामी दयानन्द ने प्रस्तुत मन्त्र की जो व्याख्या की है, उसमें सर्वत्र ही रूपान्तरण ( व्यत्यय ) का हो आश्रय किया है । व्यत्यय को आधार बनाकर ही उन्होंने व्याख्या कर डाली है । तथाहि - " यह जो यज्ञशोधित धान्य है, और जो यज्ञशोधित पय है, वह देवताओं को प्रसन्न करता है । तस्मात् वही प्राण के लिये, वही उदान के लिये, वही व्यान के लिये, और वही दीर्घ जीवन के लिये है, इसी कारण मैं उसका धारण करता हूँ, उसी तरह तुम सभी मनुष्य, उसी प्रयोजन के लिये उसको धारण करो । तथा जो हिरण्यपाणि जगदीश्वर सविता देव, अपने अच्छिद्र पाणि ( अञ्जलि ) से दृष्टि के लिये प्रकृष्टतया अनुगत हुए तुमको ग्रहण करता है, तथैव हम उसे स्वीकार करते हैं । " १० - किन्तु यह दयानन्दीय सम्पूर्ण व्याख्या सर्वथैव प्रमाण बहिर्भूत होने से अप्रामाणिक है । जहाँ - तहाँ पुरुष-व्यत्यय किया गया है, वैसा व्यत्यय करने में कोई प्रमाण नहीं है । अतएव ' धान्यमसि ' के स्थान में ' धान्यमस्ति ' इत्यादि व्याख्यान करना अपव्याख्यान ही कहलाता है । मूल में ' यज्ञात् ' यह शब्द है ही नहीं । यज्ञ से शुद्धं धातुम् अर्हम्, धान्यम् ' इत्यादि जो कहा गया है वह भी सब निरर्गल ही है । ' रोगनाशकेन, स्वादिष्टतमेन ' जो कहा है, वह भी उदक्षर ही है । क्योंकि मूल में इस प्रकार के कोई अक्षर नहीं हैं । यह जो कहा है, प्रकृष्टं मन्यते येन तस्मै जीवनधारणहेतवे बलाय, ऊर्ध्वं मन्यते चेष्टयते येन तस्मै उत्क्रमण पराक्रमहेतवे, विविधं मन्यते व्याप्यते येन तस्मै सर्वेषां शुभगुणानां कर्मविद्याङ्गानां

पृष्ठ 199

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 199 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १८६ ] व्याप्तिव्यायते येन तस्मं सर्वेषां शुभगुणानां कर्मविद्याङ्गानां व्याप्तिहेतवे दीर्घा विस्तृतामनु पश्चात् प्रसिति प्रकृष्टं सिनोत्यनया प्रसितिस्तामायुषे पूर्णायुर्वधनेन सुखभोगाय धां दधामी'ति तदपि बालभाषितम् लोके प्राणेन बलं वर्धते नहि बलेन प्रकृष्टं मन्यते, तथैव बलेन न जीवनधारणं भवति किन्तु जीवनधारणेन बलं भवति इति लोकानु-भवविरोधात् । ११ – भाषाव्याख्याने तु संस्कृतव्याख्यानाद्विपरीतमेवोक्तम् । उदानायेत्यस्य स्फूर्ति - बल - पराक्रमेभ्य इत्यर्थं उक्तः । स चासङ्गत एव । उदानपदेन स्फूर्ति - बल - पराक्रम हेतोर्वायुविशेषस्य वक्तुं शक्यत्वेऽपि स्फूर्त्यादिग्रहणासम्भ- । वात् । तथैव व्यानायेत्यस्य शुभगुणशुभकर्म विद्याङ्गानां विस्तारोऽर्थो गृहीतः परं सोऽपि न व्यानपदार्थ: अप्रसिद्धेः व्युत्पत्त्यापि येन शुभगुणादयो विस्तार्यन्ते स वायुविशेष एव व्यानपदार्थो भवति । एवमेवानर्थकं बहुप्रलपतापि अनु-प्रसितिशब्दार्थो न निरूपितः । भाषाव्याख्याने तु तस्य अत्युत्तमसुखवन्धनयुक्तयज्ञक्रिया इत्यर्थ उक्तः । तत्र यज्ञक्रियया सुखबन्धनेन कः सम्बन्ध:? सुखं बन्धनं च कथम्? पश्चादर्थकस्य अनुपसर्गस्य क्व सम्बन्ध इत्यप्यनिरूपितमेव । हिरण्य-पदस्य मोक्षः कथमर्थं इत्यपि चिन्त्यमेव त्वद्रीत्या विनश्वरस्य सावधिकस्य मोक्षस्य हिरण्मयत्वानुपपत्तेः । हिरण्यं प्रकाशार्थं ज्योतिः प्राणिव्यवहारो यस्येत्यपि नोपपद्यते पाणिपदे न व्यवहार हेतोरिन्द्रियविशेषस्य ग्रहणसम्भवेऽपि पाणि-शब्दस्य व्यवहारार्थत्वानुपपत्तेः । एवं चक्षुषे इत्यस्य प्रत्यक्षज्ञानं नेत्रव्यवहारश्च नार्थः सम्भवति, तद्धेतावपि तत्प्रयोगात् । महीनां महतीनां वाचां पृथिवीनाञ्च पयो अन्न जलं च येन शुद्धमस्यास्तीति व्यत्यासे स्वाच्छन्द्येऽपि किं निरूपितम्? अन्वये तु पयः प्रविलोप्य महीनां चक्षुषे इत्युक्तम् । तवे दीर्घा विस्तृतामनुपश्चात् प्रसितिं प्रकृष्टं सिनोत्यनया प्रसितिस्तामायुषे पूर्णायुर्वर्धनेन सुखभोगाय धां दधामि'- a यह कथन भी बालभाषित के ही तुल्य है । लोकव्यवहार तो यह दिखाई देता है कि प्राण से बल की वृद्धि होती है, बल होने मात्र से कोई प्रकृष्ट नहीं माना जाता, तथैव बल होने मात्र से जीवन धारण नहीं होता है, अपितु जीवन धारण से बल होता है, अत: दयानन्दीय कथन लोकानुभव के विरुद्ध है । ११ – हिन्दी भाषा के व्याख्यान में तो संस्कृत में किये गये स्वयं की व्याख्या के विपरीत ही लिख मारा है । ' उदानाय ' का अर्थ करते हैं, कि ' स्फूर्ति - बल - पराक्रमेभ्य: ' - किन्तु यह अर्थ करना असङ्गत ही है । ' उदान ' पद से स्फूर्ति - बल - पराक्रम के हेतुभूत वायुविशेष को यद्यपि कहा जा सकता है तथापि स्फूर्ति आदि का ग्रहण करना तो सम्भव ही नहीं है । तथैव ' व्यानाय ' का अर्थ करते हैं कि ' शुभगुण शुभकर्म विद्याङ्गानां विस्तारः । किन्तु ' व्यान ' पद का अर्थ, जो आपने कहा है, वह नहीं हो सकता, क्योंकि वह अर्थ, कहीं भी प्रसिद्ध नहीं है । व्युत्पत्ति के आधार पर भी जिससे शुभ गुण आदि का विस्तार किया जाता है, वह ' वायु विशेष ही, व्यान पदार्थ होता है । इसी प्रकार अनर्थक बहुत सारा प्रलाप करते हुए भी आपने ' अनुप्रसिति ' शब्द का अर्थ, नहीं बताया । किन्तु हिन्दी भाषा में किये व्याख्यान में उसका अर्थ आपने ' अत्युत्तम सुखबन्धनयुक्तयज्ञक्रिया ' बताया है । अब सोचिये कि ' यज्ञक्रिया ' के साथ ' सुखबन्धन ' का क्या सम्बन्ध है? इधर सुख भी कहते हैं और उसे ही बन्धन बता रहे हैं, कैसा वदतोव्याघात है? ' पश्चात् ' अर्थ वाले ' अनु ' उपसर्ग का कहाँ सम्बन्ध है, उसे बताया ही नहीं है । ' हिरण्य ' पद का ' मोक्ष ' बता रहे हैं, किन्तु वह भी विचारणीय है । तुम्हारी रीति से विनश्वर, साबधिक मोक्ष में हिरण्मयत्व का होना अनुपपन्न है । क्योंकि ' हिरण्यं प्रकाशार्थं ज्योतिः पाणिर्व्यवहारो यस्य ' - यह कहना भी उपपन्न नहीं हो रहा है । ' पाणि ' पद से यद्यपि व्यवहार हेतुभूत इन्द्रिय विशेष का ग्रहण करना सम्भव है, तथापि ' पाणि ' शब्द को व्यवहारार्थक बताना उपपन्न नहीं है । इस प्रकार ' चक्षुषे ' का अर्थ, ' प्रत्यक्ष ज्ञान और नेत्रव्यवहार ' कहना सम्भव नहीं है । क्योंकि उसके हेतु में भी उसका प्रयोग होता है । ' महीनां महतीनां वाचां पृथिवीनाञ्च पयः अन्न जलञ्च येन शुद्धमस्यास्ति ' इस प्रकार व्यत्यास करते समय स्वच्छन्दता बरतने पर भी तुम बता क्या पाये? अचय करते समय ' पयः ' शब्द को ही उड़ा दिया है, और ' महीनां चक्षुषे ' यह कह दिया है ।

पृष्ठ 200

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 200 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १८७ ] १२- भाषायां तु - ईश्वरो यथोत्तमव्यवहारेण महीनां वाणीनां चक्षुषे प्रत्यक्षज्ञानाय त्वा तत् प्रत्यनुगृह्णातु तथैव वयमपि अच्छिद्र ेण पाणिना स्तुतिभिः प्रतिगृह्णीम इत्युक्तम् । तत्र केन कि श्लिष्यते? यत्तु भावार्थत्वे नोक्त ' - ये यज्ञेन शोधिता अन्नजलवाय्यादयः पदार्था भवन्ति ते सर्वेषां शुद्धये बलपराक्रमाय दृढाय दीर्घायुषे च समर्था भवन्ति तस्मात्सर्वैरेतद्यज्ञकर्म नित्यमनुष्ठेयं तथा च परमेश्वरेण महती पूज्या वाक् प्रकाशिता, तस्या प्रत्यक्षकरणायेश्वरा-नुग्रहापेक्षा स्वपुरुषार्थता च कार्या । १३ - इयं पङक्तिः कथं शुद्धेति चिन्त्यम् । यथेश्वरः परोपकारिणां नृणामुपर्यनुग्रहं करोति तथैवास्माभिरपि सर्वेषां प्राणिनामुपर्यनुग्रहः कार्यः । यथायमन्तर्यामीश्वरः सूर्यलोकश्च अध्यात्मनिवेदेषु च सत्यं ज्ञान भूतद्रव्याणि च नैरन्तर्येण प्रकाशयति तथैव सर्वैरस्माभिः सर्वैर्मनुष्यैः सर्वेषां सुखायाखिला विद्या: प्रत्यक्षीकृत्य नित्यं प्रकाशनीया: पृथिवीराज्यसुखच नित्यं कार्यम् ' एवमशुद्धिबहुलमूलमन्त्राक्षरसम्बन्धशून्यं भाष्याभासलेखकोऽपि सायणमहीधरादि-लेखेषु दोषान्वेषणाय प्रयतत इत्याश्चर्यमेव । ' घटानां निर्मातुस्त्रिभुवनविधातुश्च कलहः ' एवायम् । शतपथश्रुतिस्तु -अथ हविरावपति धान्यमसि धिनुहि देवानिति धान्यं हि देवान् धिनवदित्युहि हविगृह्यते ( श ० १ १/२/१८ ) अत्र पेषणार्थं दृषद उपरि समन्त्रकं तण्डुलप्रक्षेपं विधत्ते मन्त्रगत धान्यशब्दस्याभिप्रायमाह देवान् धिनवदिति धिविः प्रीण-नार्थः । भ्वादि: ५६४ धातुः । यष्टव्यानग्न्यादिदेवान् धिनवत् प्रीणयेदित्यनेनैवाभिप्रायेण हविगृह्यते । अतो धिनोति प्रीण-यतीत धान्यम् । यतएवमतो देवान् धिनुहीति मन्त्रार्थः । तस्माद् धातुमर्हं यज्ञं शुद्धमन्नमित्यादिकमप्रामाणिकमेव । - प्राणाय त्वोदानाय ( श ० १।२।५।१६ ) समन्त्रकं पेषण विधत्ते - पिनष्टि चूर्णयति ( पिष्लृ अथपिनष्टि सञ्चूर्णने ) रु ० प ० । प्रकर्षेणानिति चेष्टते नासिकाभ्यां बहिर्निर्गच्छन् श्वासरूपो वायुः प्राणः, ऊदूर्ध्वादधो देशं प्रत्यनिति चेष्टते इत्युदानः नासिकाभ्यां देहे पुनः प्रविशन् वायुः अन्नपानादिरसं विविधं सर्वासु नाडीषु प्रेरयतीति व्यानः १२ – हिन्दी व्याख्या करते समय कह रहे हैं कि ' ईश्वर जिस प्रकार उत्तम व्यवहार से ' महोनां वाणीनां ' वाणियों के ' चक्षुषे प्रत्यक्षज्ञानाय प्रत्यक्ष ज्ञान के लिये ' त्वा तत् ' उसे प्रत्यनुगृहीत करे, तथैव हम भी अच्छिद्र पाणि से स्तुतियो से स्वीकार करते हैं । ' अब विचार करिये कि इस अर्थ में किसका किससे क्या सम्बन्ध बन रहा है? अच्छा और देखिये कि भावार्थ बताते समय जो कहा है ' जिस यज्ञ से शोधित किये गये अन्न, जल, वायु आदि पदार्थ यज्ञ होते कर्म हैं, वे सभी के शुद्धि के लिये, दृढ़ बल - पराक्रम के लिये, दीर्घायु के लिये समर्थ होते हैं । इसलिये सभी लोग करने इस के लिये का नित्य अनुष्ठान करें, तथाच परमेश्वर ने ' महतीपूज्या ' पूजनीय वाक्य प्रकाशित की है, उसका प्रत्यक्ष ईश्वर के अनुग्रह की अपेक्षा और अपना पुरुषार्थ करना चाहिये । ' १३ - उक्त भावार्थ की पंक्तियाँ कितनी शुद्ध हैं, इस पर भी विचारशील विद्वान् विचार कर लें । जैसे ' ईश्वर, परोपकारी लोगों पर अनुग्रह करता है, उसी प्रकार हमें भी समस्त प्राणियों पर अनुग्रह करना चाहिये । जैसे है, यह अन्तर्यामी ईश्वर और सूर्यलोक आत्मा में और वेदों में सत्यज्ञान और भूत द्रव्यों को निरन्तर प्रकाशित करता उसी तरह हम सभी मनुष्य सब सुख के लिये सम्पूर्ण विद्याओं को प्रत्यक्ष कर नित्य प्रकाशित किया करें और पृथ्वी का राज्य सुख को नित्य किया करें । ' इस प्रकार के अशुद्धि बहुल और मूलमन्त्राक्षर के सम्बन्ध से रहित भाष्याभास अधिक लेखक भी सायण - महीधर आदि आचार्यों के लेखों में दोषान्वेषण के लिये यदि प्रयत्न करता है तो इससे आश्चर्य और क्या हो सकता है? इस प्रकार का दुष्प्रयत्न तो ' घटानां निर्मातुस्त्रिभुवन विधातुश्च कलहः ' के तुल्य है ही । समझा जायगा । शतपथ श्रुति तो यहाँ पर पेषणार्थं दृषद के ऊपर समन्त्रक तण्डुल प्रक्षेप का विधान भ्वादिगण कर रही का मन्त्रगत ' धान्य ' शब्द के अभिप्राय को बता रहे हैं - ' देवान् धिनवदिति ' । यहाँ ' धिवि ' प्रीणनार्थक धातु है । ' ष्टव्य अग्नि आदि देवताओं को प्रसन्न करे ' इस अभिप्राय से ही हविर्ग्रहण किया जा रहा है । अत: ' धिनोति वीणयति इति धान्यम् - यह धान्य शब्द की निरुक्ति है । इसी कारण ' देवताओं को प्रसन्न करो ' यह मन्त्र का अर्थ यह है । इसलिये ' धातुमहैयज्ञं शुद्धमन्नम् ' इत्यादि अर्थ करना अप्रामाणिक ही है । ' अथ पिनष्टि प्राणायत्वोदानाय '