वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 201–210
वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 201–210
पृष्ठ 201
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १८८ ] उर्ध्वावाङ वृत्ति विलक्षणो मध्यवृत्तिर्वायुः एतन्मन्त्रार्थ उत्तरमन्त्रसर्पिक्ष इति तदुभयं समुच्चित्य व्याख्यातुमुत्तरमन्त्रं विनियुक्त ' प्रोहति देवो व ' इति अनेन मन्त्रेण कृष्णाजिने प्रक्षिपतीति तत्रैव सायणाचार्यः । कात्यायनरीत्या विनि-योगस्तूक्त एव । ' तद्यदेवं पिनष्टि जीवं वै देवानां १७ हविरमृतममृतानामथैतदुलूखलमुसलाभ्यां दृषदुपलाभ्या २७ हवियंज्ञं घ्नन्ति ' ( श ० १।२।५।२० ) । १४ – स यदाह - प्राणाय त्वोदानाय त्वेति तत्प्राणोदानौ दधाति । दीर्घामनुप्रसितिमायुषे धामिति तदायु-दधाति देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्र ेण पाणिना सुप्रतिगृहीतान्यासन्निति चक्षुषे त्वेति तच्च सुर्दधा-त्येतानि वं जीवतो भवन्त्येवमेव देवाना २७ हविर्भवत्यमृतममृतानां तस्मादेवं पिनष्टि पि षन्ति । पिष्टान्यभीन्धते कपालानि प्राणायेति मन्त्रस्याभिप्रायं वक्तुं पेषणमनुवदति तद्यदिति । अमृतानां मरणरहितानां देवानां हविः जीवं प्राणधारणयुक्तमेव सत् अमृतं मरणसाधनं न भवति । अथैवं सत्येतद्यज्ञसाधनं हविरवह्ननपेषणाभ्यामृत्विजो मारयन्ति । तथा सति निर्जीवत्वात् तस्यामृतसाधनत्वं न युक्तमिति भावः । मन्त्रप्रयोगेणास्य परिहारं दर्शयति स पराहेति । पेषणसमये ' प्राणाय त्वेति मन्त्रं प्रयुञ्जानाः प्राणादीनेवास्मिन् हविषि स्थापयतीत्यर्थः । प्राणोदानादिधारणादीनि जीवतः पुरुषस्य लिङ्गानि । एवमनेन मन्त्रप्रयोगेण प्राणोदानादि स्थापने सति हविरपि सजीवमेवेति युक्तम् । तस्यामृत-त्वसाधनत्वमिति । १५ – एवं समन्त्रकमध्वर्युणा पेषणे कृते सति यजमानपरिचारिका अवशिष्ट सर्वं चूर्णीकुर्युः । तथोपहितानि कपालानि अभोन्धते । अङ्गारै प्रदीप्तानि कुर्युः, उभयो: सहानुष्ठानस्योक्तत्वात् । शतपथ श्रुति समन्त्रक पेषण का विधान बता रही है । ' पिनष्टि चूर्णयति ' यहाँ पर पिष्लृ ' सञ्चूर्णने धातु है । ' प्रकर्षेण अनिति चेष्टते नासिकाभ्यां बहिर्निर्गच्छन् श्वासरूपो वायुः प्राणः, ऊर्ध्वादधो देशं प्रत्यनिति चेष्टते इति उदान:, नासिका-भ्यां देहे पुनः प्रविशन् वायुः अन्न पानादि रसं विविधं सर्वासु नाडीषु प्रेरयति इति व्यानः, उर्ध्वावाङ वृत्तिविलक्षणो मध्यवृत्तिर्वायुः - यह मन्त्रार्थ उत्तर मन्त्र की अपेक्षा रखता है, इसलिये दोनों का समुच्चय करके व्याख्या करने के लिये उत्तर मन्त्र का विनियोग किया गया है । अतः ' प्रोहति देवो वः ' मन्त्र से कृष्णाजिन पर प्रक्षेप किया जा रहा है । कात्यायन की रीति से विनियोग को पूर्व बता हो चुके हैं । १४ – ' स यदाह – प्राणायत्वोद नायत्वेति तत्प्राणोदानौ दधाति व्यानायत्वे त तद् व्यानं दधाति । दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धामिति तदायुर्दधाति देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्र ेण पाणिना सुप्रतिगृहीतान्यास -निति चक्षुषेत्वेति तच्चक्षुर्दधाति एतानि वै जीवतो भवन्ति, एवमेव देवाना ७ हविर्भवति अमृतम् अमृतानां तस्मादेवं पिनष्टि पिन्ति । पिष्टान्यमीन्धते कपालानि प्राणायेति मन्त्रस्याभिप्रायं वक्तु पेषणमनुवदति तद्यदिति । मरण रहित देवताओं के लिये जो हवि है, वह प्राण धारण युक्त होता हुआ मरण साधन नहीं होता है । ऐसा होने पर इस यज्ञ साधनभूत हवि को अवह्नन पेषण के द्वारा ऋत्विज् लोग मारते हैं । तब वह निर्जीव हो जाता है । निर्जीव हो जाने से उसको अमृत का साधन कहना उचित नहीं है - यह अभिप्राय है । तब मन्त्रप्रयोग के द्वारा उसका परिहार प्रदर्शित करते हैं - ' स पराहेति ' । पेषण करते समय ' प्राणायत्वा ' मन्त्र का प्रयोग करते हुए प्राणादिकों को ही इस हवि में स्थापन करते हैं - यह अर्थ है । प्राण, उदान आदि को धारण करना ही जीवित पुरुष के चिह्न होते हैं । इस रीति से मन्त्र प्रयोग के द्वारा प्राण उदान आदि का उसमें स्थापन किये जाने पर हवि को सजीव कहना ही उचित है । इसीलिये उसे अमृतत्व का साधन कहा गया है । १५ - इस प्रकार अध्वर्यु के द्वारा समन्त्रक पेषण कर चुकने पर यजमान की परिचारिकाएँ सम्पूर्ण अवशिष्ट भाग को पीसती हैं । तथा उपहित कपालों को अङ्गारों से प्रदीप्त करते हैं । क्योंकि दोनों का अनुष्ठान युगपत् बताया गया है ।
पृष्ठ 202
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १८ ९ ] १६ -- " अथैकमाज्यं निर्वपति । यद्वा आदिष्टदेवतायै हविर्गृह्यते यावद्द ेवत्यं तद्भवति 1 । तदितरेण यजुषा गृह्णाति न वा एतत् कस्यै च न देवतायै हविर्गृह्णन्नादिशति यदाज्यं तस्मादनिरुक्त ेन यजुषा गृह्णाति महीनां पयो-सीति । मह्यइति ह वा एतासामेकं नामं यद्गवां तासां वा एतत्पयो भवति तस्मादाह महीनां पयोसीत्येव ( खलु ) मुहास्यैतत् - यजुषैव गृहीतं भवति तस्मादेवाह महीनां पयोऽसीति " ( श ० १।२।५।२२ ) पेषणसमय एवाज्यस्य निर्वाप विधत्ते -- यदाचाध्वर्यु: पिनष्टि अथ तस्मिन्नेव समये एकोऽन्यः आग्रीधादिराज्यं निर्वपति । तदुक्तमेव । पिष्यमाणेषु निर्वपत्यन्यो महीनामाज्यमिति कात्यायनसूत्रव्याख्यानसमये । तच्चाज्यं प्रसिद्धदेवतावाच्यग्न्यादिशब्दरहितेन मन्त्रेण ग्रहीतव्यमिति विधित्सयाह । १७ - यद्वा -- यत्खलु हविः अग्नये जुष्ट गृह्णामीत्येवं देवतायं निर्दिष्ट ं भवति । तद्ग्रहणसाधनं यजुश्च यावद्देवत्यं भवति । तावद्दे वत्यमेव तद्धविर्भवति । आयश्च सर्वदेवता साधारणमिति देवतादेशन रहितेनैव यजुषा ग्राह्यमिति । तथाचाज्यस्य सर्वदेवता साधारण्यं सेत्स्यति । एवमनिरुक्तयजुषा ग्रहणमुपपाद्य तद्विधत्ते तस्मादिति । देवतानाम निःशेषेणोक्तं यस्मिस्तन्निरुक्तम् तद्विलक्षणमनिरुक्तम् तादृशश्च महीनामिति यजुः । तत्र प्रसिद्धदेवतावाचि-पदानुपलम्भात् । १८ – अथैतन्मन्त्र व्याचष्ट मह्य इति । ( मह पूजायाम् भ्वादि: ) मह्यन्ते पूज्यन्ते इति मह्यः । एतच्च तासां गवामेकं साधारणं नाम । हे आज्य त्वं महीनां गवां पयोऽसि पयः कार्यत्वात् गोभिः श्रीणीत मत्सरमितिवत् विकारे प्रकृतिशब्दः । ग्रहीतव्याज्यप्रकाशकत्वात् मन्त्रोऽयं तत्र प्रयोक्तव्यः । अनेन मन्त्रेणाज्ये निरुप्ते सति तत्प्रकाशनसमर्थत्वात् यजुषैव तदाज्यं गृहीतं भवतीत्यर्थः । तथा च प्रकृते महीनां पृथिवीनां वाचां वेत्यादि व्याख्यानमपव्याख्यानमेव । एवमेव प्राणाय त्वोदानाय त्वेत्यादिनामन्त्रेण हविषि प्राणोदानव्यादीनां धारणम् दीर्घामनुप्रसितिमित्यादिना हविष्यायु-१६- शतपथ ब्राह्मण के अनुसार पेषण के समय ही आज्य के निर्वाण का विधान किया गया है । जब अध्वर्यु पीसता है तब उसी समय तब एक अन्य अग्नीध्र आदि आज्य का निर्वाप करता है । उस आज्य का ग्रहण प्रसिद्ध देवता वाचक अग्नि आदि शब्द से रहित मन्त्र से करने का विधान है । १७ – अथवा जो हवि ' अग्नये जुष्ट ं गृह्णामि ' कहकर देवता के लिये निर्दिष्ट किया गया है, और उसके ग्रहण करने में साधनीभूत यजु, जिस देवता को बताता है, उसी देवता का वह हवि समझा जाता है । आज्य जो है, वह तो सर्व देवता साधारण है । इसलिये देवता निर्देश रहित यजु से ही उसका ग्रहण कर लेना चाहिये । तथा च आज्य का सर्व देवता साधारण्य सिद्ध हो जायगा । इस प्रकार से अनिरुक्त यजु से उसके ग्रहण का उपपादन कर उसका विधान किया जाता है ' तस्मादिति । देवता का नाम, निःशेषतया ( सम्पूर्ण ) जिस मन्त्र में कहा गया हो वह निरुक्त कहा जाता है, और उससे भिन्न को अनिरुक्त कहते हैं । यह ' महीनाम् ' यजु उसी प्रकार का है । उसमें प्रसिद्ध देवता वाचक कोई पद उपलब्ध नहीं है । १८ - अब इस मन्त्र की व्याख्या करते हैं ' मह्य ' इति । ' मह पूजायाम्, भ्वादिगण का धातु है । मह्यन्ते पूज्यन्ते इति मह्यः । यह उन गौओं का एक साधारण नाम है । हे आज्य! तुम ' मही ' नामक गौओं का ' पय ' हो, क्योंकि पय ' के ही कार्य के रूप में हो । ' गोभिः श्रीणीत मत्सरम् ' के समान विकार में प्रकृति शब्द का भी प्रयोग किया जाता है । ग्रहीतव्य आज्य का प्रकाशक होने से इस मन्त्र का वहाँ प्रयोग करना चाहिये । इस मन्त्र से आज्य का निर्वाण करने पर उसके प्रकाशन में समर्थ होने के कारण यजु से ही उस आज्य का ग्रहण होता है । तथा च प्रकृत में ' मही ' का अर्थ, ' पृथिवी या वाणी ' बताना अनर्गल ही है, अतः उस अनर्गल व्याख्यान को अपव्याख्यान ही समझना चाहिये । एवमेव ' प्राणाय त्वोदानायत्वा ' इत्यादि मन्त्र से हवि में प्राण, उदान, व्यान आदि का धारण, ' दीर्घामनुप्रसि-तिम् ' इत्यादि मन्त्र से हवि में आयु का प्रदान, ' चक्षुषे त्वा ' इत्यादि मन्त्र से हवि में चक्षुरादि इन्द्रिय का दान, तथा
पृष्ठ 203
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १६० ] नम् चक्षुषे त्वेत्यादिना चक्षुरादीन्द्रियदानेन हविषः सजीवत्वापादनेनामृतत्वममृतसाधनत्वश्व साधितम् भवतीति निग-दव्याख्यातम् एवं यथ ' विनियोगं मन्त्राणां व्याख्यानमुक्तम् । १६ - कण्डिकामात्रस्यानुगतोऽर्थस्तु परमात्मनः सार्वात्म्यबोधनायाह - हे सर्वाधिष्ठानचैतन्य त्वं धान्यमसि, सर्वेषां विशेषतो देवानां प्रीणनहेतुत्वात् धान्यमसि । ( धिवि प्रीणने ) इति धात्वर्थानुगमात् । तस्माद्देवान् स्वांशभूतान् अग्न्यादीन् धान्यरूपेण धिनुहि प्रीणय । त्वा त्वां दृषदुपलाभ्यां उलूखलमुसलाभ्यां यद्वयमृत्विजो घ्नन्ति पिंषन्ति तत्तु भोक्तृणां प्राणाय प्राणार्थमर्थात् प्राणरक्षणार्थम् । तादर्थ्ये चतुर्थी । जीवनहेतवे प्राणाय उदानाय ऊर्ध्वगतिसाधनोदान-रक्षणाय यद्वा अमृतानां देवानां हविषोऽप्यमृतत्वसाधनाय तेषु प्राणादीनामाधानेन सजीवत्वाय तथा दीर्घा विततां प्रसिति कर्मपरम्परामनुलक्ष्य तत्सिद्धये आयुषे दीर्घायुष्ट्वाय हविषो वा दीर्घायुष्ट्वाय त्वां धां धारयामि । वो युष्मा-निति भोग्य बहुत्वाभिप्रायेण बहुवचनम् । चक्षुषे चक्षुरादिसर्वेन्द्रियपाटवाय, चक्षुरिति सर्वेन्द्रियोपलक्षणार्थम् हविषो वा सर्वेन्द्रिययोगाय सवितादेवो हिरण्यपाणिः अच्छिद्र ेण दोषरहितेन पाणिना प्रतिगृह्णातु । हे सर्वाधिष्ठान त्वमेव महीनां परमपूज्यानां गवां पयोऽसि । दुग्धदध्याज्यरूपमसि सर्वेषां भोक्तृणां देवानाश्वाप्यायनहेतुत्वात् । अधिष्ठानस्वरूप ब्रह्मण एवान्नान्नादरूपत्वात् । ' अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् ' - ' अहमन्नादोऽहमन्नादोऽहमन्नादः ' इत्यादि श्रुतेः । ब्रह्मात्मकमपि हविर्धान्यं पयो वा सवित्रा देवेन हिरण्यपाणिना अच्छिद्रेण पाणिना गृहीतमेव संस्कृतं भवति । तेन संस्कृतेन धान्येन पयसा वा भोक्तृणां प्राणादिमत्त्वं दीर्घायुष्ट्वं चक्षुरादिपाटवयुक्तत्वं देवानां हविषोऽपि प्राणादिमत्त्वं सम्पद्यते । ' ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः ' ( श्री ० भ ० गी ० ४।२४ ) इत्यादिना प्रतिपादिते ब्रह्मयज्ञे ब्रह्महविरपि संस्क्रियते । ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणैव च हूयते । हवि में सजीवत्व के आपादन से अमृतत्व, और अमृत साधनत्व को सिद्ध कर दिया है । एवं विनियोग को देखते हुए मन्त्रों का व्याख्यान किया गया है । १६ - सम्पूर्ण कण्डिका का अनुगत अर्थ तो परमात्मा की सर्वात्मता बोधन करना है, उसी को कह रहे हैं-हे सर्वाधिष्ठान चैतन्य! तुम धान्य रूप हो, क्योंकि सभी के विशेष कर देवों के प्रसन्न करने में हेतुभूत हो । यहाँ पर ' धिवि ' प्रीणने धातु है । इसलिये अपने अंशभूत अग्नि आदि देवताओं को अपने धान्य स्वरूप से प्रसन्न कर दो । हम ऋत्विज् लोग दृषद् और उपला से तथा उलूखल और मुसल से जो तुम्हें पीसते - कूटते हैं, वह तो भोक्ताओं के प्राण रक्षणार्थ कूट - पीसते हैं । यहाँ तादर्थ्ये चतुर्थी है । अर्थात् जीवन के हेतुभूत प्राण के लिये तथा ऊर्ध्वगति के साधनभूत उदान के रक्षण के लिये अथवा देवताओं के हवि में भी अमृतत्व की साधनता के लिये उसमें प्राण आदि के आधान के द्वारा सजीवता लाने के लिये तथा विस्तृत कर्म परम्परा को उद्देश्य कर उसकी सिद्धि के लिये, दीर्घायुष्ट्व के लिये हवि के दीर्घायुष्ट्व के लिये मैं तुम्हें धारण कर रहा हूँ । वः = युष्मान् - यह बहुवचन का प्रयोग, भोग्यबहुत्व अभिप्राय से किया गया है । चक्षुरादि समस्त इन्द्रियों के पटुत्व के लिये अथवा हवि में समस्त इन्द्रियों की प्राप्ति होने के लिये यह सवितादेव हिरण्यपाणि अपने दोष रहित ( अच्छिद्र ) हाथों से तुम्हारा स्वीकार करे । यहाँ पर ' चक्षु ' शब्द, समस्त इन्द्रियों का उपलक्षक है । हे सर्वाधिष्ठान! तुम ही परम पूजनीय गौओं के क्षीर ( पय ) हो अर्थात् समस्त भोक्ताओं और देवताओं के आप्यायन ( पोषण ) मैं हेतुभूत दुग्ध, दधि, आज्य स्वरूप हो । क्योंकि अधिष्ठान स्वरूप ब्रह्म ही अन्न और अन्नाद रूप होता है । इसी बात को ' अहमन्नम् - अहमन्नादः ' कहकर भगवती श्रुति बता रही है । धान्य अथवा पयोरूप हवि, ब्रह्मात्मक रहने पर भी उसे जब सविता देव, अपने दोषरहित हिरण्यपाणि से ग्रहण करता है, तभी वह संस्कृत हो पाता है । उस सुसंस्कृत हुए धान्य अथवा पयोरूप हवि से भोक्ताओं में प्राणादिमत्त्व, दीर्घा -युष्ट्व, और चक्षुरादि समस्त इन्द्रियों के पाटव से युक्तत्व तथा देवताओं के हवि में भी प्राणादिमत्त्व सम्पन्न होता है । ' ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविः ' इत्यादि वाक्य से प्रदिपादित ब्रह्मयज्ञ में ब्रह्मात्मक हवि भी संस्कृत होता है, और ब्रह्मात्मक अनि में ब्रह्म के द्वारा ही उसकी आहुति दी जाती है ।
पृष्ठ 204
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १६१ ] 1 देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पू॒ष्णो हस्ताभ्याम् संवपामि 1 समापयोषधीभिः समोषधयो रसेन । स थ रेवतीर्जगतीभि ङ ं पृच्यन्ता संमधु-मतीमधुमतीभिः पृच्यन्ताम् ॥ वा ० सं ० १२१ ॥ अर्थ - प्रेरक देवता की प्रेरणा से अश्विनी कुमारों के दो बाहुओं से और पूषा देवता के दोनों हाथों से मैं उस पिष्ट को पात्र में अच्छी प्रकार से रख रहा हूँ । उपसर्जनी संज्ञक जल पिष्ट रूप ओषधि से युक्त हो । और पिष्ट रूप ओषधि, उपसर्जनी रूप जल से युक्त होकर रहे । उपसर्जनी रूप मधुर जल, उस मधुर पिष्टौषधि से युक्त हो जाय अर्थात् जल और पिष्ट का उत्तम संसर्ग हो जाय ॥ २१ ॥
१ – पात्र्यां सपवित्रायां पिष्टान्यावपति देवस्य त्वेति ' ( का ० श्रौ ० सू ० २।५।१० ) सवितु देवस्य प्रेरणे सति तेन प्रेरितोऽहं त्वा त्वामश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामेतानि पिष्टानि संवपामि पात्र्यामेकीभावेन क्षिपामि । यद्यपि • देवस्य त्वेति पुनः पुनस्तत्कथनं निरर्थकमिवाभाति तथापि संस्कारोज्जननार्थ हितं पथ्यं पुनः पुनरुच्यमानं न दोषायेति पुनरुक्तिः । पात्र्यां सपवित्रायां पिष्टान्यावपति देवस्य त्वेति । उपसर्जनी रानयत्यन्यः पवित्राभ्यां प्रतिगृह्णाति समापइति ' ( का ० श्री ० सू ० २।५।१२ - १३ ) पिष्टेषु संवपनीया उपसेचनीया आप उपसर्जन्यः । अध्वर्युः प्रोक्षणीतः पवित्रे आदाय इडायामुग्रे निधाय तदुपरि कृष्णाजिनस्थानि पिष्टानि कृष्णाजिनेनैव पातयेत् । ता अग्नीत् तन्नामक ऋत्विक् आनयेद-ध्वर्युः पवित्राभ्यां सहितो मन्त्रेण प्रतिगृह्णीयात् इति सूत्रार्थः । २ - मन्त्रार्थस्तु — उपसर्जनीरूपा आपः ओषधीभिः पिष्टरूपाभिः सम्पृच्यन्ताम् सङ्गच्छन्ताम् सम्यगेकीभवन्तु । तथाचोषधयः पिष्टरूपाः रसेनोपसर्जनीरूपेण जलेन सम्पृच्यन्ताम् पृची सम्पर्के संसृज्यन्ताम् । ' रेवती: रेवत्य आपो जगत्य ओषधयः ' इति श्रुत्यनुसारेण रेवती: रेवत्यः रेवती रूपा आप: जगतीभिः पिष्टरूपाभिः सम्पृच्यन्त्याम् । मधुमती: माधुर्यो-१ - पायां सपवित्रायां पिष्टान्यावपति देवस्य त्वेति ' - इस सूत्र के अनुरोध से सविता देवता के द्वारा प्रेरित हुआ मैं अश्विनियों के बाहुओं से और पूषा देवता के हाथों से तुम्हारे ( वि के ) लिये इन पिष्टों को पात्री में एक करने के लिये डाल रहा हूँ । यद्यपि पूर्वोक्त ' देवस्य त्वा ' मन्त्र से ही यह सब कार्य किया जा सकता है तब पुनः पुनः उसे कहना निरर्थक ही प्रतीत होता है, तथापि संस्कार को उज्ज्वल करने के लिये हित ( पथ्य ) कारक बात को पुनः पुनः कहना दोषावह न होने से यह पुनरुक्ति की गई है । ' उपसर्जनी रानयत्यन्यः ' इस सूत्र के अनुसार ' उपसर्जनी को लाया जाता है । पिष्ट में उपसेचन योग्य जल को ' उपसर्जनी ' कहते हैं । अध्वर्यु प्रोक्षणी पात्र से पवित्रों ( दो पवित्रों उन पर कृष्णाजिन पर स्थित पिष्ट को कृष्णाजिन से ही ) को लेकर उन्हें इडापात्री पात्री पर उदगग्र रखकर गिरा दे । उस उपसर्जनी संज्ञक जल को अग्नोत् नाम का ऋत्विक् ले आवे, और अध्वर्यु, दो पवित्रों के सहित होता हुआ मन्त्रोच्चार पूर्वक उसको लेवे । यह सूत्रार्थं है । २ - मन्त्रार्थ इस प्रकार होगा - उपसर्जनी रूप जल, पिष्ट रूप ओषधियों के साथ अच्छी प्रकार से एक रूप हो जाय । उसी प्रकार पिष्ट रूप ओषधि भी उपसर्जनी रूप जल के साथ अच्छी तरह सम्पृक्त हो जाय । ' रेवत्य आपो
पृष्ठ 205
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १६२ ] पेता आप: मधुमतीभिः पिष्टरूपाभिरोषधीभिः सम्पृच्यन्ताम् । मधुस्वादोपेतानामपां तथाभूतानामोषधीनाञ्च परस्परं प्रीतिहेतुत्वात् सम्पर्को भवत्विति यावत् । देवग्राह्य पुरोडाशप्रकृतिद्रव्याणाम् ओषधीनामपाश्चोत्कर्षवर्णनेन तन्महत्त्वमनु-चिन्तनीयम् । ३ - आधुनिकस्तु - हे मनुष्या यथाहं सवितुर्देवस्य परमात्मनः प्रसवे संसारे सवितृमण्डलस्य प्रकाशे वा चाश्विनोः सूर्यभूम्योर्बाहुभ्यां तेजोदृढत्वाभ्यां पूष्णोवायोर्हस्ताभ्यां प्राणापानाभ्यां यमिमं यज्ञं संवपामि विस्तारयामि तथैव त्वा तं यूयमपि संवपत । यथैतस्मिन् प्रसवे प्रकाशे चौषधीभिराप ओषधयो रसेन जगतीभी रेवत्यश्च सम्पृच्यन्ते यथा मधुमतीभिः मधुमत्यः सम्पृच्यन्ते तथैवोषधीरोषधयो रसेन जगतीभि: सहरेवत्यश्चास्माभिः सम्पृच्यन्ताम् एवं मधुमतीभिः सह मधुमत्यो नित्यं सम्पृच्यन्ताम् । अर्थात् युक्त्या वैद्यकरीत्या शिल्परीत्या वा यवाद्योषधीभिराप ओषधय-श्च रसेन सम्पृच्यन्ताम् । ४ - भावार्थस्तु - विद्वद्भिरीश्वरोत्पादिते सूर्यप्रकाशितेऽस्मिन् जगति बहुविधानां सम्प्रयोक्तव्यानां द्रव्याणां सम्प्रयोक्त मर्बहुविधैद्रव्यैर्मेलनेन त्रिविधो यज्ञो नित्यमनुष्ठेयः । यथा जलं स्वरसेनौषधीर्वर्धयति ता उत्तमरसयोगात् रोगनाशकत्वेन सुखदायिन्योभवन्ति यथेश्वरः कारणात्कार्यं यथावद्रचयति सूर्यः सर्वं जगत्प्रकाश्य सततं रसं भित्वा पृथिव्या आकर्षति वायुश्च धारयित्वा पुष्णाति तथैवास्माभिरपि यथावत्संस्कृतैः संप्रयोजितेद्रव्यविद्वत्सङ्गविधोन्नति-होम शिल्पाख्यैर्यज्ञैर्वायुवृष्टिजलशुद्धयश्च सदैव कार्या ' इति तदसत् । ५ - संवपामीतिक्रियाया ईश्वरः कर्तेत्यत्र बीजाभावात् । मन्त्रे यथा पदस्याभावाच्च । नचेश्वरवज्जीवा अपि जगत्य ओषधय: ' इस श्रुति के अनुसार रेवती रूप जल, जगती रूप पिष्ट के साथ संसृष्ट हो जाय । माधुर्य से युक्त जल, पिष्ट रूप ओषधियों के साथ सम्पृक्त हो जाय । अर्थात् मधुस्वादोपेत जल, और वैसे ही ओषधीयाँ परस्पर दोनों की प्रीति होने से सम्पृक्त होवें । देवग्राह्य पुरोडाश प्रकृति द्रव्यों का ओषधी और जल का उत्कर्ष वर्णन करने से उनका महत्त्व समझना चाहिये । व्याख्या की है - ' हे मनुष्यों! जैसे मैं परमात्मा के रचित संसार के अर्थात् तेज और दृढ़ता से तथा वायु के हाथों से यानी उस यज्ञ का विस्तार तुम भी करो । जैसे इस प्रकाश में सम्पृक्त हो जाँय । उसी प्रकार मधुमतियों के साथ वैद्यक रीति से ओषधियों के साथ जल, और औषधियाँ रस के साथ ३ - किसी आधुनिक ने इस प्रकार अथवा सवितृ मण्डल के प्रकाश में सूर्य - भूमि बाहुओं से प्राण, अपान से इस यज्ञ का विस्तार करता हूँ, उसी तरह ओषधियाँ रस से और रेवतियाँ, जगतियों के साथ हमसे मधुमतियाँ नित्य सम्पृक्त रहें । अर्थात् युक्ति से सम्पृक्त रहें । ’ ४ — भावार्थ इस प्रकार बताया है - ' विद्वान् लोगों को चाहिये कि वे ईश्वरोत्पादित और सूर्य प्रकाशित इस जगत् में बहुविध सम्प्रयोक्तव्य द्रव्यों का, सम्प्रयोग करने योग्य बहुविध द्रव्यों के साथ मिश्रण करके तीन प्रकार के यज्ञ नित्य किया करें । जैसे जल अपने रस से ओषधियों को बढ़ाता है वे ओषधियाँ, उत्तम रस का सम्बन्ध पाकर रोग नाशक होने से सुखदायिनी होती हैं । जैसे ईश्वर, कारण से कार्य की रचना यथावत् करता है, सूर्य सम्पूर्ण जगत् को प्रकाशित कर सतत् रस को पृथिवी से पृथक् कर उसको खींचता रहता है । वायु भी धारण करके पुष्ट करता है उसी तरह हम लोग भी यथावत् संस्कृत और सम्प्रयोजित हुए द्रव्यों से और विद्वत्सङ्ग, विद्योन्नति, होम, शिल्प संज्ञक यज्ञों से वायु और वृष्टिजल की शुद्धि सर्वदा करनो चाहिये । ' ५ - किन्तु यह व्याख्या ठीक नहीं है । ' संवपामि ' इस क्रिया का कर्ता ' ईश्वर ' है, यह कहना निर्मूल है । मन्त्र में ' यथा ' पद भी नहीं है 1 । ईश्वर की तरह जीव भी सूर्यादिकों के निर्माण करने में क्या समर्थ हो सकते हैं! अर्थात् नहीं हो सकते हैं । यथा कथञ्चित् जल ओषधि आदि का सम्मेलन करने की बात कहना भी निरर्थक ही है ।
पृष्ठ 206
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १६३ ] सूर्यादीन् निर्मातुं शक्नुवन्ति । यथा कथञ्चित् जलौषधादिसम्मेलनं तु निरर्थकमेव । वैद्यकरीत्या शिल्पादिरीत्या सम्मेलनं तु तत्रैव प्रसिद्धमित्यन्यथासिद्धमेवैतत् । ६ – शतपथे च सनातनिसिद्धान्तानुसार्येव विवरणं दृश्यते । तथाहि - पवित्रवति संवपति पात्र्यां पवित्रेऽव-धाय देवस्य त्वा सवितु..... संवपामीति । सोऽववैतस्य यजुषो बन्धुः ( श ० १ २ २1१ ) पिष्टानां पिण्डकरणार्थं पात्र्यां संवापं विधत्ते पवित्रवतीति । पवित्रवत्यां पात्र्यमिति वक्तव्ये पवित्रवतीति सामान्योपक्रमात् नपुंसकनिर्देशः । तदेव विवृणोति पात्र्यां पवित्रे दर्भद्वयमवधाय ' देवस्य त्वे ' ति मन्त्रेण पिण्डकरणाय पिष्टसंवापः कर्त्तव्य इत्यर्थः । सोऽसावेतस्येति - सविता वै देवानां प्रसवितेत्यादिना ग्रहणप्रकरणे प्रागामाम्नात एव वाक्यशेषोऽस्यापि यजुषः शेषत्वे योजनीय इत्यर्थः । तद्बन्धुत्वाद् ग्रहणप्रकरणस्य मन्त्रव्याख्यानमेवास्यापि व्याख्यानं वेदितव्यमिति यावत् । अथान्तर्वेद्युपविशति अर्थंक उपसर्जनीभिरैति ता आनयति ताः पवित्राभ्यां प्रतिगृह्णाति समाप ओषधीभि-रिति स ह्य ेतदाय ओषधीभिरेताभिः पिष्टाभिः सङ्गच्छन्ते समोषधयो रसनैति स तदोषधयो रसेनैता पिष्टा अद्भिः सङ्गच्छन्ते आपो ह्येता सा २७ ° रसः स ७ रेवतीभिर्जगतीभिः पृच्यन्तामिति रेवत्य आपो जगत्य ओषधयस्ता उ ह्येतदुभय्यः सम्पृच्यन्ते सम्मधुमतीमधुमतीभिः पृच्यन्तामिति स ४ रसवत्या रसवतीभिः पृच्यन्तामित्येवैतदाह ( श ०१।१।२।२ ) । अन्तर्वेद्युतिति हविः श्रपणार्थम् आहवनीये गार्हपत्ये वा कात्यायनस्तु ब्राह्मणान्तरभिप्रायेण विकल्प-माह श्रपणस्य पश्चादुपविशत्यन्तर्वेदि वा ' ( का ० श्रौ ० सू ० २।१३२ ) अथैक आग्नीध्रादिः उपसर्जनीभिः सहेति उप-सृजत्याभिरिति व्युत्पत्त्या पिष्टसंसर्जनार्थ आप: उपसृजन्यस्ताभिरद्भिः [ सहागच्छेदित्यर्थः । तासां तूष्णीमासेचनं विधत्तेता आनयति ताः पवित्राभ्यमित्यादि - आनीयमाना: ' ताः समाप ' इति मन्त्रेण पिष्टानामुपरि पवित्राभ्यां प्रति-गृह्णीयात् । ७ - मन्त्रतात्पर्यमाह - संह्यतादिति । एतत् एतहि एता आनीयमाना आपः पिष्टरूपेणावस्थिताभिः वैद्यक रीति से ( शिल्पादि की रीति से ) सम्मेलन तो तत्तच्छास्त्र में ही प्रसिद्ध है, उसी का पिष्टपेषण करना अन्यथा सिद्ध ही होगा । ६- शतपथ ब्राह्मण में जो विवरण उपलब्ध है, वह तो सनातन सिद्धान्तानुसारी ही उपलब्ध होता है । तथाहि शतपथ ब्राह्मण कहता है कि पिष्टों ( चूर्ण ) का पिण्ड ( गोला ) बनाने के लिये पात्री में संवाप का विधान किया गया गया है । ब्राह्मण में ' पवित्रवति संवपति पात्र्यां ' कहा है । किन्तु यहाँ पर ' पवित्रवत्यां पात्र्याम् ' भी कहा जा सकता था, किन्तु सामान्यतः उपक्रम करने के कारण ' पवित्रवति ' ऐसा नपुंसक लिंग में निर्देश किया गया है । उसी का विवरण कर रहे हैं - पात्री में दो पवित्रों को रखकर ' देवस्यत्वा ' मन्त्र से पिण्ड बनाने के लिये पिष्ट का संवाप करना चाहिये । ' सविता जो है, वह देवों का प्रसविता है ' यह कहकर सूचित किया है कि ग्रहण प्रकरण में पूर्व जो वाक्य शेष पढ़ा गया है, उसी को इस यजु के शेष रूप में जोड़ देना चाहिये । क्योंकि ग्रहण प्रकरण, उसका बन्धु है, यानी उसी के समान है, अतः मन्त्र का व्याख्यान को ही इसी का व्याख्यान समझना चाहिये । शतपथ और कात्यायन श्रौतसूत्र के अनुरोध से आग्नीध्र नाम का ऋत्विज्, उपसर्जनी संज्ञक जल के साथ आवे । ' उपसृजति आभि: ' इस व्युत्पत्ति से पिष्ट संसर्जनार्थ जल को उपसर्जनी कहते हैं । उस जल से तुष्णीं ( मन्त्रोच्चारण के बिना ही ) आसेचन का विधान किया गया है । ' पवित्राभ्याम् ' इत्यादि मन्त्र से ले आये हुए उस जल को ' समाप ' इस मन्त्र से पिष्ट के ऊपर पवित्रों से ले ले । ७ - मन्त्र के तात्पर्य को बता रहे हैं - यह लाया हुआ जल, पिष्ट रूप से अवस्थित ओषधियों के साथ
पृष्ठ 207
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १६४ ] ओषधीभिः सङ्गच्छन्ते । अतो मन्त्रगतौषधिशब्देन तद्विकाराः पिष्टा विवक्षिताः समित्युपसर्गश्रवणात् । योग्यक्रियाध्या-हारो युक्त एव । एवमपामोषधिभिः सङ्गति प्रतिपाद्य व्यतिहारेण अद्भिः सङ्गतिः प्रतिपाद्यते इति व्याचष्टे— समोषधय इति । पूर्ववदत्राप्योषधिशब्दः पिष्टपरः रसशब्देन चापोविवक्षिता: । एताः पिष्टा अद्भिः सङ्गच्छन्ते । आपोहीति — उपष्टम्भकाप्यावयवयुक्ताः खल्वोषधय: आर्द्रा रसवत्यो भवन्ति अतस्तासामुदक एव रस इत्यर्थः । ८ - मन्त्रगत रेवती शब्दस्यार्थमाह - रेवत्य आपः रयिर्धनमा सामस्तीति रेवत्य आपः । नदीतडागादिष्ववस्थि-तानां तासां धनमूलत्वं प्रसिद्धमेव । ब्रीहियवादिलक्षणधनस्य तदाश्रितत्वात् । अतो मन्त्रे रेवतीशब्देनापो विवक्षिताः । ' येतौ बहुलम् ' ( पा ० सू ० ६ ॥ १।३४ ) वैदि ० प्र ० वार्ति ( ४४७३ ) इति सम्प्रसारणे ' उगितश्च ' ( पा ० सू ० ४।१।४६ ) इतिङीप् । जगतीशब्देन चौषधयो गृह्यन्ते । गम्यन्ते सर्वैः प्राणिभिर्जीवनाय प्राप्यन्ते इति जगत्यः ओषधयः । मधुमतीः मधुमत्यो माधुर्यं रसोपेता अपो मधुमतीभिर्माधुर्य रसोपेताभिरोषधीभिः पृच्यन्ताम् एकीभवन्तु । तदेव स्पष्टयति- रसवत्यो रसवतीभिः सम्पृच्यन्ताम् । ६ - अत्र श्रुतिसूत्रानुसारेण स्पष्टमेवोपसर्जनीभिरद्भिः पिष्टानां पिण्डीकरणाय व्रीहियवादिपिष्टरूपाणां मधुमतीनां रसवतीनामोषधीनां तथाविधानामेवापां सम्पर्कोऽभिसाध्यते । नात्र शिल्पशास्त्रानुसारेण विमानादिनिर्माण-मभीष्टम् तत्र मधुमती रसवत्यादिपदस्वारस्याभावात् । नाप्यायुर्वेदीयौषधिनिर्माणाय तद्योगो विवक्षितः । १० - अध्यात्मपक्षे परमेश्वराराधने प्रवृत्तः साधकोदिव्यभावनया प्राकृतभावमपोह्य वदति हे निवेदनीय हविः सम्मिश्रित होता है | अतः मन्त्रगत ओषधि शब्द से उसके विकारभूत पिष्ट विवक्षित हैं, क्योंकि सम् ' उपसर्ग का श्रवण हो रहा है । योग्यक्रिया का अध्याहार करना उचित ही है । इस प्रकार जल की ओषधियों के साथ सङ्गति बताकर व्यतिहार के द्वारा जल के साथ सङ्गति बताते हैं । पहिले की तरह यहाँ भी ओषधि शब्द, पिष्टपरक है, और ' रस ' शब्द से जल विवक्षित है । ये पिष्ट, जल के साथ मिश्रित होते हैं । उपष्टम्भक आप्य ( जलीय ) अवयवों से युक्त ओषधियाँ हैं । ये ओषधियाँ रसवती हो जाती हैं । अतः उनका रस ' उदक ' ही है । ८ - मन्त्रगत ' रेवती ' शब्द के अर्थ को बताते हैं- रेवत्य आपः ' रयिर्धनमा सामस्तीति रेवत्य आप: ' । नदी-तड़ाग आदिकों में स्थित जलों की धनमूलकता तो प्रसिद्ध ही है । व्रीहियवादि लक्षण जो धन है, वह तदाश्रित ही है, यह बात प्रसिद्ध ही है । अतः मन्त्र में ' रेवती ' शब्द से ' जल ' ही विवक्षित है । ' रयेर्मती बहुलम् ' - ( वार्ति ० वैदि ० प्र ० ४४७३ ) इस वार्तिक से सम्प्रसारण करने पर ' उगितश्च ' ( पा ० सू ० ४। १ । ४६ ) इस सूत्र से ' ङीप् ' होता है । ' जगती ' शब्द से ओषधियों का ग्रहण होता है । ' गम्यन्ते सर्वेः प्राणिभिर्जीवनाय प्राप्यन्ते इति जगत्य: ' = औषधयः । सम्पूर्ण प्राणियों के जीवन के लिये जो प्राप्त की जाती हैं, ऐसी ओषधियों को ' जगती ' कहते हैं । ' मधुमती: मधुमत्यो माधुर्य-रसोपेता आपो मधुमतीभिर्माधुर्य रसोपेताभिरोषधिभि: ' - मधुर रस से युक्त जल को मधुमती कहते हैं, अत: वह मधुर जल, माधुर्य रस से युक्त जो ओषधियाँ हैं, उनके साथ ' पृच्यन्ताम् ' एक हो जाय । उसी को स्पष्ट करते हैं - रसवान् जल, रसवती ओषधियों के साथ एक हो जाय यानी घुल - मिल जाय । - यहाँ पर श्रुति और सूत्र के अनुसार स्पष्टतया ही यह सिद्ध कर दिया है कि उपसर्जनी संज्ञक जल से पिष्ट का पिण्ड ( गोला ) तैयार करने के लिये ब्रोहि यवादि पिष्टरूप मधुमती नामक ओषधियों का उसी प्रकार के जल ' ही सम्पर्क किया जाय । यहाँ पर किसी शिल्प शास्त्र के अनुसार विमान आदि का निर्माण करना अभीष्ट नहीं है । क्योंकि उसमें ' मधुमती - रसवती ' आदि पदों का कोई स्वारस्य नहीं है । तथा न ही आयुर्वेदीय औषधि का निर्माण करने उनका सम्बन्ध विवक्षित है । १० - अध्यात्म मक्ष में- परमेश्वर की आराधना करने में प्रवृत्त हुआ साधक अपनी दिव्य भावना से प्राकृत भाव को दूर करके कह रहा है - हे निवेदनीय हविः प्रपञ्च के उत्पादक स्त्र प्रकाश परमेश्वर सविता देव के यानी
पृष्ठ 208
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १६५ ] देवस्य स्वप्रकाशस्य सवितु: प्रपञ्चोत्पादयितुः परमेश्वरस्य प्रसवे प्रेरणे अश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णाः सर्वपोषकस्य भगवतः सूर्यस्य हस्ताभ्यां त्वां संवपामि चिन्मये दिव्ये पात्रे सत्सौख्यमयं हविः प्रक्षिपामि न तु साधारणाभ्यां बाहुभ्यां न वा साधारणाभ्यां हस्ताभ्यामाप ओषधीभिर्भगवत्तृप्तये सम्पृच्यन्ताम् अद्भिश्वोषधयः सम्पृच्यन्ताम् । आप ओषधयश्चापि न साधारणाः किन्तु छन्दोरूपाः किन्तु छन्दोरूपाः रेवतीरूपा आप:, जगतीरूपाश्चौषधयः ' रेवत्य आपो जगत्य ओषधय ' इति श्रुतेः । उभय्यश्च मधुमत्यो रसवत्यश्च भवन्ति । रसात्मकब्रह्मभावनया आप ओषधयश्च रसात्मकब्रह्मरूपा एव भवन्ति । सर्वस्यैव प्रपञ्चस्य तज्जलानत्वेन ब्रह्मरूपतया भावनया तस्यैवाविर्भावनेन सर्वत्र दिव्यत्वापादन-सम्भवात् । I I | जनयत्यै त्वा संयौमीदमग्नेरिंदमग्नीषोमयोरिषे त्वा धर्मोऽसि विश्वायु-1 रुरुप्रथा s रु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथतामग्निष्टे त्वचं मा हि 8 सी वस्त्वा सविता i श्रपयतु वर्षिष्ठे नाके ॥ वा ० सं ० १ । २२ ॥ अर्थ - हे जल और पिष्ट रूप दो पदार्थों! यजमान को सन्तति प्राप्त हो एतदर्थ मैं तुम्हें संयुक्त कर रहा हूँ । ( तदनन्तर जल मिश्रित पिष्ट के दो पिण्ड तैयार करके अलग - अलग रखे ) ' यह अग्नि का पिण्ड है ' - ऐसा कहकर प्रथम पिण्ड का स्पर्श करे और ' यह अग्नीषोम का पिण्ड है ' - ऐसा कहकर द्वितीय पिण्ड का स्पर्श करे । हे घृत! वृष्टि लिये मैं तुम्हें अग्नि पर रखता हूँ । हे पुरोडाश! तुम दीप्यमान प्रवर्ग्य स्वरूप हो और सम्पूर्ण आयु को देने वाले हो । हे पुरोडाश! तुम स्वभावत एव प्रसरणशील हो, इस कारण तुम फैल जाओ । और यह यजमान पुत्र - पशु आदि से युक्त होकर प्रसिद्धि को प्राप्त हो । हे पुरोडाश! पकाते समय यह अग्नि, त्वचा के समान जो तुम्हारा ऊपरी भाग है उसे न जलावे । हे पुरोडाश! सविता देवता अतिशय वृद्धिङ्गत द्यु लोक में रहने वाले नाक संज्ञक अग्नि के द्वारा तुम को परिपक्व करे ॥२२ ॥
१ - ' संयौति जनयत्यै त्वेति ' ( का ० श्र ० सू ० २५/१४ ) जनयत्यै त्वेति मन्त्रेण पिष्टानां मिश्रीकरणं कुर्यात् । सूर्य देव की प्रेरणा प्राप्त होने पर अश्विनी देवताओं के बाहुओं से तथा सर्व पोषक भगवान् सूर्य के हाथों से चिन्मय दिव्य पात्र में सौख्यमय तुझ हवि को रख रहा हूँ, न कि साधारण बाहुओं से तथा न साधारण हाथों से । भगवान् की तृप्ति के लिये जल, ओषधियों के साथ और ओषधियाँ, जल के साथ एक रूप हो जाँय । ये जल और ओषधियाँ भी साधारण नहीं हैं । किन्तु छन्दो रूप हैं । रेवती रूप ' आप ' ' = जल है और जगती रूप ओषधियाँ हैं । इसी बात को श्रुति ने भी कहा है । दोनों ही मधुमती और रसवती हैं । रसात्मक ब्रह्म भावना से जल और ओषधियाँ, रसात्मक ब्रह्म रूप ही हैं । समस्त प्रपञ्च ' तज्ज, तल्ल, और तदन ' रूप होने से ब्रह्म रूप है, ऐसी भावना करने से उसी का आविर्भाव होता है, जिससे सर्वत्र दिव्यता का अपादान होना अवश्य सम्भावित है । १ - कात्यायन श्रौत सूत्र के अनुसार ' जनयत्यै त्वा ' इस मन्त्र से पिष्ट का मिश्रीकरण करना चाहिये । मन्त्रार्थ इस प्रकार है - हे जलौषधि रूप द्रव्यद्वय! तुम्हारा में सम्यक् मिश्रण करता हूँ । किसलिये मिश्रण कर रहे हो? उत्तर
पृष्ठ 209
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १६६ ] मन्त्रार्थस्तु - हे ओषधिरूपद्रव्यद्वय त्वा त्वां संयौमि सम्यङ मिश्रीकरोमि ( यु मिश्रण मिश्रणादौ ) किमर्थं जनयत्यै यजमानस्य प्रजोत्पत्त्यै जलपिष्टयोमिश्रणेन पुरोडाशोत्पत्तिरिव यजमानदम्पत्योः शुक्रशोणितमिश्रणेन प्रजोत्पत्तिर्यथा भवेत् तथा त्वां संयोमि । २- यद्वा यजमानस्य जनयत्यं श्रीप्रजापशुभिर्यजमानं वनयितुं संमिश्रयितुं त्वा त्वां संयौमि पुरोडाशोत्पत्त्यै संमिश्रयामि । यथा त्वं संम्मिश्रितः पुरोडाशभावमासाद्य अधिश्रितः सन् दैवाद्योने रधिजायसे अमर्त्यस्य तव मयैर्जनयितु-मशक्यत्वात् । ३ - ' संविभज्या संहरिष्यन्नारभते इदमग्नेदिमग्नीषोमयो: ' ( का ० श्री ० सू ० २।५।१५ ) मिश्रीकृतस्य पिष्टस्या-दाङ्कितं पिण्डद्वयं कृत्वा पुनरमेलयिष्यन् इदमग्नेः अग्निसम्बन्धि भवतु - इति प्रथमं पिण्डं स्पृशेत् इदमग्नीषोमयो-भवत्विति द्वितीयं स्पृशेत् इषेत्वेत्याज्यमधिश्रयति ' ( का ० श्री ० सू ० २२५०१६ ) हे आज्य इष्यमाणवृष्ट्यर्थं त्वामधि-श्रयामीति शेषः । ' घर्मोऽसीति पुरोडाशमिति ( का ० श्री ० सू ० २।५।२७ ) हे पुरोडाश त्वं धर्मोऽसि ( घृ क्षरणदीप्तयोः ) इति धातोर्निष्पन्नेन धर्मशब्देन दीप्यमानः प्रवर्ग्य उच्यते । महावीरपात्रस्य श्रप्यमाण आज्ये पयोनिःक्षेपेण विशिष्ट-ज्वालोल्लासेन प्रवर्षेण श्रप्यमाणत्वात् दीप्यमानत्वाच्चाज्यस्य तत्तुल्यता । ' विश्वायुरसि विश्व कृत्स्नमायुर्यस्मात् सविश्वायुः यस्माद्यजमानः सर्वायुरवाप्नोति स त्वमिति भाव: । ' विश्वायुरिति तदायुर्दधाति ' इति श्रुतैः । ४ - ' उरु प्रथेति प्रथयति यावत्कपालमनतिपृथुम् ' ( का ० श्रौ ० सू ० २/५/१० ) अधिश्रितं पुरोडाशं यावत्परि-नामानि कपालानि तावत्पृथु प्रसृतं कुर्यात् । नातिपृथु नातिविपुलं कुर्यात् । ५ - ननु यावत्कपालमित्युक्त्येवानतिपृथुत्वे सिद्धे पुनरनति पृथुत्वकथनं किमर्थमिति चेन्न, कपालानां श्रुत्युक्त-दिया गया है कि ' जनयत्यै ' । अर्थात् यजमान की प्रजोत्पत्ति के लिये । जल और पिष्ट के मिश्रण से जिस प्रकार पुरोडाश की उत्पत्ति होती है, उसी प्रकार यजमान दम्पत्ती के शुक्र- शोणित के मिश्रण से प्रजोत्पत्ति जैसे हो सके उस तरह से मैं तुम्हें मिश्रित कर रहा हूँ । २ – अथवा यजमान को श्री, प्रजा, पशु आदि ऐश्वर्य से संयुक्त करने के लिये तुम्हें मैं पुरोडाश के उत्पत्त्यर्थ मिश्रित करता हूँ । जैसे तुम पुरोडाश भाव को प्राप्त होकर दैवयोगात् योनि से उत्पन्न होते हो, क्योंकि तुम अमर्त्य हो अतः मयों के द्वारा तुमको उत्पन्न करना शक्य नहीं है । ३ - कात्यायन श्रौतसूत्र के अनुसार मिश्रीकरण किये हुए पिष्ट के अवदानाङ्कित पिण्डद्वय को बनाकर पुनः यदि मेलन होगा तो ' यह अग्नि से सम्बन्धित हो ' ऐसा कहकर प्रथम पिण्ड का स्पर्श करे । ' यह अग्नीषोम से सम्बन्धित हो ' - ऐसा कहकर द्वितीय पिण्ड का स्पर्श करे । तदनन्तर ' इषेत्वेत्याज्यमधिश्रयति ' – इस श्रौत सूत्र के अनुसार हे आज्य! अभिलष्यमाण वृष्ट्यर्थ तुम्हारा मैं अधिश्रयण करता हूँ । तत: ' घर्मोऽसीति पुरोडाशम् ' इस कात्यायन वचन के अनुसार हे पुरोडाश! तुम घर्म हो । ' घृ क्षरण दीप्त्यो: ' इस धातु से निष्पन्न हुए धर्म शब्द से दीप्यमान ' प्रवर्ग्य ' बोधित किया जाता है । महावीर पात्र में आज्य के परिपक्व होते समय पयोनिःक्षेप ( दूध प्रक्षेप ) से एक विशेष प्रकार की ज्वाला निकलती है, अतः श्रप्यमाण और दीप्यमान धर्मों की समानता को देखकर प्रवर्ग्य के साथ आज्य की तुलना की गई है । तुम विश्वायु हो, ' विश्व यानी सम्पूर्ण आयु जिससे प्राप्त होती है, उसे विश्वायु कहते हैं । जब कि यजमान सम्पूर्ण आयु प्राप्त करता है, और वह तुम ही हो । श्रति भी विश्वायुरिति तदायुर्दधाति ' ही है । ४ — तदनन्तर कात्यायन के अनुसार अधिश्रित पुरोडाश को जितने परिमाण का कपाल हो उतना ही उसे विस्तृत करना चाहिये । कपाल के परिमाण से अधिक उसे फैलाना नहीं चाहिये । ५- यदि कोई यह आशङ्का करे कि ' यावत् कपालम् ' कहने से ही पुरोडाश का अनति पृथुत्व सिद्ध ही है तो
पृष्ठ 210
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ १६७ ] परिमाणज्ञापनाय तदुक्त: सार्थक्यात् । ' अश्वशब्दमात्रं कुर्यादित्युहैक आहुः ' ( श ० १।१।२।१० ) । ६ – मन्त्रार्थस्तु - हे पुरोडाश त्वं स्वभावतः उरुप्रथा: - उरु विस्तीर्णं यथा स्यात्तथा प्रथते प्रसरतीति उरुप्रथाः अत इदानीमपि उरु प्रथस्व प्रसृतः प्रख्यातो भव । येन ते तव यज्ञपतिः यजमानः उरु विस्तीर्ण यथा स्यात्तथा पुत्रपश्वा-दिभिः प्रथताम् प्रख्यातो भवतु । ७- ' अग्निष्ट इत्यद्भिरभिमृशति सकृत् त्रिर्वा ' ( का ० श्री ० सू ० २ | ५ | २१ ) पुरोडाशं सोदकेन हस्तेन सर्वतः स्पृशेत् सकृदेकवारं त्रिः वारत्रयं वा । ततः पात्र्यङ्ग लिक्षालनं पिष्टलेपापनयनमनुक्तमपि कर्त्तव्यम् । ' पात्राङ्ग ुलिप्रक्षा-लनम १ ९ येभ्यो निनयति ' ( का ० श्रो ० सू ० २५ २८ ) ' पिष्टलेपाञ्जुहोति ' ( का ० श्र ० सू ० ३1८1१ ) इतिसूत्राभ्यां प्रति-पत्तिकर्म विधानात् । उत्पत्तिमन्तरा प्रतिपत्त्यसम्भवात् । ८- मन्त्रार्थस्तु —- हे पुरोडाश अग्निः श्रपणाय प्रवृत्तः ते तव त्वचं त्वक्सदृशमुपरिभागं मा हिंसीत् मा विना-शयतु | अतिदाहेन मषीभावो नाशो थथा न स्यात् तथा करोतु । अवघातात् पेषणात् श्रपणाच्च जायमानो हविष उपद्रवो जलस्पर्शेन शाम्यति । ६ - देवस्त्वेति श्रपणम् ' ( का ० श्री ० सू ० २।५।२३ ) देवस्त्वेति मन्त्रेण श्रपणं हविषामिति शेषः पुरोडाशस्यो ( धानानाञ्च ) परि अङ्गारान् निदध्यात् । चरुपात्रस्य चाधस्तात् अङ्गारनिधानम् । १० - मन्त्रार्थस्तु - हे पुरोडाश सविता देवः वार्षिष्ठे अत्यन्तं वृद्धे उत्कृष्टे वा नाके अधि उपरिस्थितं त्वा त्वां श्रपयतु । ' नाको नामाग्नी रक्षोहा ' इति तित्तिरिवचनात् । नाको नाम स्वर्गस्थोऽग्निः । सविता वा नाके स्वर्गे पुन: ' अनति पृथुत्व ' कहने की क्या आवश्यकता थी? इस आशङ्का का उत्तर यह है कि कपालों का परिमाण श्रुत्युक्त है, यह प्रकट करने के लिये पुन: कथन सार्थक है । ६ - मन्त्रार्थ यह है - हे पुरोडाश! तुम स्वाभाविक रूप से ही उरुप्रथ हो, अर्थात् जिस तरह से विस्तीर्ण हो सकते हो, वैसे ही प्रस्तृत होते हो, इसीलिये उरुप्रथ कहलाते हो अतः इस समय भी प्रस्तृत यानी प्रख्यात हो जाओ । जिससे तुम्हारा यज्ञपति यानी यजमान, जिस तरह से विस्तीर्ण हो सके उस तरह पुत्र - पशु आदिकों से प्रख्यात हो जाय । ७ -- ततः सूत्र बताता है कि जल से युक्त हुए हाथ से पुरोडाश को चारों ओर से एक बार अथवा तीन बार स्पर्श करे । तदनन्तर पात्री में अंगुलि प्रक्षालन यानी पिष्ट लेप को दूर करमा यद्यपि अनुक्त हैं, तथापि उसे करना चाहिये । क्योंकि दो सूत्रों से प्रतिपत्ति कर्म का विधान किया है । उत्पत्ति के बिना प्रतिपत्ति का होना सम्भव नहीं है, अतः अनुरक्त रहने पर भी उसे करना चाहिये । -मन्त्र का अर्थ यह होगा - हे पुरोडाश! श्रपणार्थ प्रवृत्त हुआ अग्नि, तुम्हारी त्वचा को यानी त्वचा के तुल्य तुम्हारे ऊपरी भाग को नष्ट न करे । अत्यधिक दाह से मषीभाव यानी नाश जैसे न हो पाय, वैसा करे । अवघात से, पेषण से, और श्रपण से हवि को होने वाले उपद्रव की शान्ति जल स्पर्श से हो पाती है । 4 – ' देवस्त्वा ' इस मन्त्र से हवियों का श्रवण करना चाहिये । अर्थात् पुरोडाश के ऊपर अङ्गारों को रखे । चारुपात्र के नीचे अङ्गारों को रखना चाहिये । १० – मन्त्रार्थ यह है— हे पुरोडाश! सविता देव, अत्यन्त वृद्ध अथवा उत्कृष्ट नाक ( स्वर्म ) में ऊर्ध्व स्थित हुए तुम्हारा श्रपण करे । तित्तिरि के वचनानुसार स्वर्गस्थ अग्नि को ' नाक ' कहा गया है । अथवा सविता जो स्वर्ग में स्थित है । पुरोडाश के श्रपण में मनुष्य का कर्तृत्व नहीं है, अपितु नाक स्थित सविता का ही कर्तृत्व है । दिव्य लोक