वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 221–230
वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - १ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 221–230
पृष्ठ 221
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ २०८ ] रुद्धमेव व्याख्यानमत्रकृतम् । शतपथे तु - सोऽभिमृशति माभेर्मा संविवथा इति मा त्वं भैषीर्मा संविक्था यत्त्वामहममानुषं सन्तं मानुषोऽभिमृशामि इत्येवैतदाह ( ० १ २ २ १५ ) अत्र पूर्वश्रुत्या विहितमभिमर्शन मनूद्य मन्त्रं विधत्ते सोऽभिमृशतीति मन्त्रगतं भेः इत्येतत्पदं व्याचष्टे मा त्वं भैषीः मा संविक्था मा च कम्पिष्ठा इत्यर्थः । भयकम्पयोः कारणमाह - यत्त्वाममानुषं दिव्यं सन्तं मानुषोऽभिमृशामि इत्येवैतदाह मन्त्रः - अश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामित्युक्तभावनया ममाप्यमानुषत्वात् । ७ - " मा भैषीर्मा संविक्या यं त्वा मानुष ं सन्तं मानुषोऽभिमृशामीत्येवैतदाह " - इति काण्वश्रुत्यनुसारेण कश्चिदाह योऽयं पुरोडाशो मनुष्येणाध्वर्यु णा कृतस्तमिमं मनुष्य एव स्पृशति, ततो भयचलनयोरभाव इति, तत्तु न युक्तम्, त्वा मानुष ं सन्तमित्यत्र माध्यन्दिनीयपाठानुसारेण त्वाऽमानुषं सन्तमित्यकारप्रश्लेषेण तदनुगुणस्यैवार्थस्य सम्भवात् । किञ्च मानुषस्य पुरोडाशस्य मानुषस्पर्शेन भयसम्भावनायामसत्यां निषेधोऽपि न सङ्गतः । प्राप्तौ सत्यामेव निषेधस्य सार्थक्यात् । पूर्वोक्तसंस्कारैः पुरोडाशस्यामानुषत्वसम्पादनाच्च । ८ - यदा शृतोऽथाभिवासयति नेदेनमुपरिष्टान्नाष्ट्रा रक्षा ७ स्यवपश्यानिति नेद्वेव नग्न इव मुषित इव शयाताऽइत्युचैव तस्माद्वा अभिवासयति । ' ( श ० १२ २ २ १६ ) यदा यस्मिन् काले पुरोडाशः शृतः पक्वो भवति अथा-नन्तरमेव तस्योपर्यभिवासयति साङ्गारेण भस्मनाच्छादयेदित्यर्थः । तस्य प्रयोजनमाह - - नेदेनमुपरिष्टान्नाष्ट्रा इति सदृष्टा-न्तात्तरं प्रयोजनान्तरं चाह ने द्वेवेति । नग्नः स्वभावतो विवसनः मुषितः चौरादिभिरपहृतवसनः, ता उभौ यथा निरावरणौ शयाते तद्वत् पुरोडाशोऽपि अभिवासनाभावे निरावरणः शयीत । नैव तथा शयीतेत्यनेनैवाभिप्रायेणाभिवासनं कर्त्तव्यमित्यर्थः । दिव्यानां देवानां कृते दिव्यैर्मन्त्रैर्दिव्याभिर्भावनाभिर्नानाविधैः संस्कारैः संस्कृतो पुरोडाशी न साधारणौ । तस्मात्तयोर्नाष्ट्रादिभ्यो रक्षणार्थमनग्नतार्थं चाभिवासनं युक्तमित्यर्थः । शतपथ ब्राह्मण ने तो पूर्व श्रुति से विहित अभिमर्शन का अनुवाद कर मन्त्र का विधान किया है । मन्त्रगत ' भेः ' पद की व्याख्या ' मा त्वं भंषी: ' तुम भय मत करो अर्थात् कम्पित मत हो किया है । भय और कल्प का कारण बताया है कि तुम जैसे अमानुष ( दिव्य ) होते हुए को भी मैं मानुष ( मनुष्य ) स्पर्श ( अभिमर्शन ) कर रहा हूँ - इतना ही मन्त्र के द्वारा कहा गया है -- ' अश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् ' अश्विन् देवता के और पूषन् देवता के हाथों से इस प्रकार की भावना करने से मुझमें भी अमानुषत्व ( दिव्यत्व ) है । ७ --- " मा भैषीर्मासं विक्था यं त्वा मानुषं सन्तं " इस काण्व श्रुति के अनुसार कोई कहता है -- मानुष शरोर धारी अध्वर्यु के द्वारा जो यह पुरोडाश किया गया है, उस पुरोडाश को मनुष्य ही स्पर्श कर रहा, उस कारण भय और विचलित होना सम्भव ही नहीं है । किन्तु यह कथन उसका उचित नहीं है । क्योंकि ' त्वामानुषं सन्तम् ' यहाँ पर माध्यन्दिनीय पाठ के अनुसार ' त्वाऽमानुषम् ' इस प्रकार अकार प्रश्लेष करने से तदनुगुण अर्थ का होना ही सम्भव होता है । किच-- मानुष पुरोडाश को मानुष स्पर्श से भय की सम्भावना हीन रहने पर उसका निषेध कैसे सङ्गत हो पायेगा? क्योंकि किसी वस्तु की प्राप्ति होने पर ही निषेध का होना सार्थक होता है । और पूर्वोक्त संस्कारों से पुरोडाश में अमानुषत्व ( दिव्यत्व ) का सम्पादन किया गया है । ८ - ' यदा शृतोऽथाभिवासयति नेदेनमुपरिष्टान्नाष्ट्रा ' - - ( श ० १ २ २ १६ ) इस शतपथ ब्राह्मण ने बताया है कि जिस समय पुरोडाश परिपक्व हो जाता है, तत्काल ही उसको अङ्गार के सहित भस्म से आच्छादित कर दे उसे भस्म से आच्छादित करने का प्रयोजन बताया है - - ' नेदेनमुपरिष्टान्नाष्ट्रा ' इसी तरह एक अन्य दृष्टान्त और एक दूसरा प्रयोजन भी ' नेद्देव ' से बताया है । जैसे -- कोई स्वाभाविक रूप से ही नग्न हो अथवा चोरों के द्वारा जिसके सभी वस्त्र चुरा लिये गये हों, ऐसे दोनों ही आदमी जिस प्रकार निरावरण ( बिना ओढने के ) सोते हैं, उसी प्रकार अभि-वासन ( भस्म से आच्छादन ) न करने पर पुरोडाश भी निरावरण हुआ शयन करेगा । वैस अर्थात् उस स्थिति में वह न सो पाये, इसी अभिप्राय से उस पर अभिवासन ( आच्छादन ) करना चाहिये । दिव्य देवताओं के लिये दिव्य मन्त्रों से, दिव्य भावनाओं से नानाविध संस्कारों से संस्कृत हुए ये दोनों पुरोडाश हैं, वे साधारण नहीं हैं । इसलिये उन
पृष्ठ 222
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ २० = ] C-- सोऽभिवासयति अतमेरुर्यज्ञो अतमेरुर्यजमानस्य प्रजाभूयात् इति नेदेतदनु यज्ञो वा यजमानो वा ताभ्यां यदिदमभिवासयामीति तस्मादेवमभिवासयति । ( ० १ २ / २।१७ ) अत्राभिवासनमन्त्री विधीयते अतमेरुरतमनशीलः इज्यतेऽनेनेतियज्ञः पुरोडाशः स ग्लानिरहितोऽभूत् । अतो यजमानस्य प्रजादिरपि तथा भूयादिति मन्त्रार्थः । इममर्थं प्रतिपादयति नेदेतदिति -- यदिदमभिवासनम् एतदनु एतस्यानन्तरम् तस्मादतमेरुरितिमन्त्रप्रयोगेणाभिवासन कृततम-नाभावात् । अतमेरुरिति मन्त्रेणाभिवासनात् यज्ञः पुरोडाशो ग्लानिरहितो भवति । यजमानश्च तथाविधप्रजादिमंत्त्वेन ग्लानिरहितो भवति । सम्यक्पाकसिद्धयर्थमिदं भस्मनाच्छादन रूपमभिवासनम् । अस्याभिवासनस्य प्रयोजनं तित्तिरिः स्पष्टमाह — ' मस्तिष्को वै पुरोडाश:, तं यत्राभिवासयेत, आविर्मस्तिष्कः स्यात् । अभिवासयति तस्मात् गुहा मस्तिष्कः । तस्मान्नाभिवासयति तस्मान्मांसेन रसेनास्थिच्छिन्न वेदेनाभिवासयति तस्मात्केशैः शिरश्छिन्नम् ' ( वं ० सं ० ) अयम-भिप्राय: - शिरस्यवस्थितो मेदसः खण्डो मस्तिष्कः । गुहा गूढ आच्छन्नः मेदः स्थानीयस्य मस्तिष्कस्य मांसस्थानीयं तस्याच्छादकम् । तस्यापि केशस्थानीया वेदतद्गर्भा आच्छादका इत्यर्थः । १० - अथ पात्रीनिर्णेजनम् । अङ्गुलिप्रणेजनमाप्त्येभ्यो निनयति तद्यदाप्त्येभ्यो निनयति ' ( श ० १ २ २ १८ ) पात्र्यङ गुलिप्रक्षालनोदकस्य निनयनं विधत्ते -- अथेति । निणिज्यते शोध्यतेऽनेनेति निर्णेजनम् । अङ्गुलिप्रक्षालनपात्री-निर्णेजनच्चोदकम् अद्भ्य जातत्वात् आप्त्या त्रितादयस्तेभ्योनिनयेदित्यर्थः । विहितं निनयनं स्तोतुमनुवदति आप्त्येभ्यो नियतीति शतपथवचनेन स्पष्टमेवाप्त्यपदवाच्येभ्यः त्रितादिभ्यः अङ्गुलिपात्री प्रक्षालनोदकनिनयन क्रियते, तेनाप्त्य पदनिर्देश्याः श्रितादयः देवताविशेषा एव । ११ - एतेषां त्रयाणामुत्पत्तिप्रकारमाह तैत्तिरीये -- देवा वै हविर्भूत्वाऽब्र ुवन् कस्मिन्निदं प्रक्ष्यामहे । सोऽग्नि-दोनों पुरोडाशों का नाष्ट्रादिकों से रक्षा करने के हेतु और अनग्नता के हेतु अभिवासन ( आच्छादन ) करना उचित ६ – ' सोऽभिवासयति अतमेरुर्यज्ञो अतमेरुर्यजमानस्य प्रजा भूयात् ' - - ( श ० प ० १२/२०१७ ) इस ब्राह्मण से अभिवासन मन्त्र का विधान किया गया है । ' अतमेरु: ' = ग्लानिरहित, ' इज्यते अनेन इति यज्ञ: ' -- जिससे यजन किया जाता है उसे ' यज्ञ ' कहते हैं । अतः यज्ञस्वरूप पुरोडाश, अभिवासन से जैसे ग्लानिरहित हुआ उसी प्रकार अभिवासन करने वाले यजमान की प्रजा भी ग्लानि रहित हो जाय -- यह मन्त्रार्थ है । इस अर्थ का प्रतिपादन ' नेदेतत् ' से किया गया है । यह जो अभिवासन है, उसके अनन्तर । तस्मात् अर्थात् ' अतमेरु ' इस मन्त्र प्रयोग से अनुष्ठित अभिवासन कृत ग्लानि शून्यता से । ' अतमेरु: ' मन्त्र से अभिवासन करने पर यज्ञ ( पुरोडाश ) ग्लानि रहित हो जाता है । और यजमान भी वैसी ही ग्लानिरहित प्रजा से समन्वित होने के कारण स्वयं ग्लानिरहित हो जाता है । सम्यक् रीति से पाक सिद्ध होने के लिये यह भस्म से किया जाने वाला आच्छादन रूप अभिवासन है । इस अभिवासन के प्रयोजन को तित्तिरि स्पष्टतया बता रहे हैं -- ' मस्तिष्को वै पुरोडाश: शिरएछन्नम् ' - -- - इस तैत्तिरीय मन्त्र का यह अभिप्राय है--शिर में अवस्थित मेद के खण्ड को मस्तिष्क कहते हैं । १० - अब पात्री निर्णेजन । ' अंगुलि प्रणेजनमाप्त्येभ्यो ' ( श ० प ० १२ २ १८ ) इस शतपथ के वचन से पात्री में स्थित अंगुलि प्रक्षालन किये हुए जल के निनयन का विधान किया गया है । ' निणिज्यते शोधते अनेन इति निर्णेजनम् ' इससे शोधन किया जाता है इसलिये उसे निर्णेजन कहा गया है । अंगुलि प्रक्षालन और पात्री निर्णेजन उदक का त्रितादि आत्य देवताओं के लिये निनयन करे, क्योंकि ये त्रितादि भी जल से उत्पन्न हुए हैं इसीलिये वे आत्य कहलाते हैं । ‘ तद्यदाप्त्येभ्यो निनयति ' से, विहित निनयन की स्तुति करने के लिये अनुवाद किया गया है । उक्त शतपथ वचन से स्पष्ट कहा गया है कि आप्त्य पद से कहे जाने वाले त्रितादि के लिये पात्रो प्रक्षालन से जल का निनयन किया जाता है । इस कथन से यह सिद्ध होता है कि आप्त्य पद से जिनका निर्देश किया गया है वे त्रितादि देवता विशेष ही हैं । ११ - इन तीनों की उत्पत्ति का प्रकार तैत्तिरीय में बताया है - - तैत्तिरीय श्रुति का अभिप्राय यह है कि
पृष्ठ 223
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ २१० ] ब्रवीत् मयि तनूः सन्निधध्वम् अहं वस्त्रं जनयिष्यामीति ते देवा अग्नौ तनूः संन्यदधत् तस्मादाहुः अग्निः सर्वा देवताः सोऽङ्गारेणापः अभ्यपालयत् । स एकतोऽजायत । स द्वितीयमभ्यपालयत् । ततोद्वितोऽजायत । स तृतीयगभ्यपालयत् । ततस्त्रितोऽजायत । यदद्भ्योऽजायन्त तदाप्त्यानामाप्त्यत्वं तदेव अप्येषु मृक्षतेति । अयमभिप्रायः -- देवाः पूर्वं ब्रह्मवघा-तादिना हविः सम्पाद्य वीजवधादिपापलेपः कस्मिन् पुरुषे मार्जनीयः इति विचार्याग्निवचनेन स्ववीर्यमग्नौ स्थापितवन्तः । ततः सोऽग्निः सर्ववीर्यधारिणाऽङ्गारेणाब्देवतामभिलक्ष्य तद्वीर्यमपातयत् । तस्मादुत्पन्नानामेकतद्वितत्रितनाम्नां देव-विशेषाणामापो मातरः देवतात्मानः पितरः इत्याप्त्यनामकत्वं च युक्तम् । १२ – चतुर्धा विहितो ह वा अग्रे अग्निरास । स यमग्रेऽग्नि २७ ° होत्राय प्रावृणत स प्रवाधन्वषं द्वितीयं प्रावृणत् स प्रबाधन्वद्यं तृतीयं प्रावृणत स प्रवाधन्वदथयोऽयमेतह्यग्निः समीषा निलिल्ये सोऽयः प्रविवेश । तं देवा अनु-विद्य सहसैवाद्भ्य आनिन्युः सोऽपोमितिष्ठे वावष्ठ पूतास्थ या अप्रपदन १ ९ स्थ याभ्यो वो मामकामनयन्तीति तत आप्त्याः सम्बभूवुस्त्रितो द्वित एकत: । ( श ० १ । २ । ३ । १ ) निर्णेजननिनयनस्याप्त्यभागत्वमुपपादयितुं तावत्तेषामुत्पत्ति प्रदर्शयति- चतुर्धेति । पुरा खल्वग्निः शरीर-चतुष्टयधारणेन चतुर्विधो बभूव । यमाग्निं सोऽध्वर्युः होत्राय होतृकर्मणे प्रावृणत प्रवृतवान् व्यत्ययेन बहुवचनम् । सोऽग्निः प्राधन्वत् प्रागच्छत् । अभिमतेत्यर्थः । ( धवि र्गमने भ्वादि: ) ततो द्वितीयं प्रावृणत सोऽप्यगच्छत् । त्रिष्वप्यग्निषु-प्रगतेषु अथानन्तरं योऽयमिदानीन्तनः चतुर्थोऽग्निः सोऽयं भीषा पूर्वाग्निवन्मरणभयेन निलिल्ये निलोनो बभूव । स निलीय चापः प्रविवेश । अप्सु प्रविष्टं देवा अनुविद्य ज्ञात्वा सहसैव बलादद्भ्यः सकाशादानिन्युः आजह्र ुः । स च बलादानीयमानोऽग्निरपोऽभिलक्ष्य तिष्ठेव ष्ठीवनं कृतवान् । ( ष्ठिवु निरसने भ्वादि: ) केनाभिप्रायेण ष्ठीवनमिति दर्श-यति - हे आप: या यूयं भीतस्य मम अप्रपदनं स्थ अनाश्रयभूता: स्थ याम्यश्च वः पञ्चम्यर्थे चतुर्थी युष्मत्सकाशात् अकामं मां बलान्नयन्ति ता यूयमवष्ठ्यूताः स्थ ष्ठीवनेन दूषिता भवत । यथा लोके परैः प्रार्थितं कार्यं कर्तुमक्षमः ष्ठीव निन्द्यते तद्वदां निन्दा विवक्षितेत्यर्थः । तत् निष्ठीवनलक्षणवीर्यधारणात् ताभ्योऽद्भ्यः सकाशात् त्रितद्वितएकतसंज्ञका आप्त्या उत्पन्नाः । अद्भ्यो जातत्वात्तेषामाप्त्या इति संज्ञा । देवताओं ने कभी पूर्व समय में व्रीहि पर अवघात आदि करके हवि का सम्पादन किया, उससे जो बीजवध के पाप का लेप हुआ, उसे किस पुरुष में छोड़े? ऐसा विचार कर अग्नि के कहने से अपने वीर्य को अग्नि में उन्होंने रखा । तब उस अग्नि ने सम्पूर्ण वीर्य को धारण करने वाले अङ्गार के द्वारा अब् देवता को लक्ष्य कर उस वीर्य को उसमें गिरा दिया । उससे उत्पन्न हुए एकत, द्वित और त्रित संज्ञक देव विशेषों की माता अप् ( जल ) हुई जो देवता रूप पितर हैं । इस कारण इनकी ' आप्त्य ' संज्ञा उचित है । १२ - ' चतुर्धा विहितो हवा ' ( श ० १ २ ३ | १ ) इस ब्राह्मण वाक्य के द्वारा निर्णेजन निनयन का आप्त्य भागत्व बताने के लिये उनकी उत्पत्ति को दिखा रहे हैं- पहले किसी समय अग्नि, चार शरीर धारण करके चतुविध हुआ था । जिस अग्नि को अध्वर्यु ने होतृ कर्म के लिये प्रवृत्त किया था । वह अग्नि पहले ही चला गया अर्थात् मृत्यु प्राप्त हो गया था । ( गमन अर्थ में भ्वादिगण का ' धवि ' धातु है ) । तब द्वितीय को प्रवृत्त किया, वह भी चला गया । तीनों अग्नियों के इस प्रकार चले जाने पर जो यह इस समय चतुर्थ अग्नि है, वह भी पूर्व अग्नि के समान मरण के भय से छिप गया था । वह छिप कर जल में प्रविष्ट हुआ । देवताओं ने उसे जल में प्रविष्ट हुआ जानकर बल पूर्वक उसे जल में से ले आये । बल पूर्वक लाये हुए उस अग्नि ने जल पर थूक ( ष्ठीवन ) दिया । ( निरसन अर्थ में ' ष्ठिवु ' धातु, भ्वादिगण में है ) । किस अभिप्राय से उसने ष्ठीवन किया, उसे दिखाते हैं-- हे जल! तुम मुझ भयभीत को नहीं दे पाये ( अनाश्रयभूत रहे ) । तुम्हारे समीप से मुझे बल पूर्वक ले जा रहे हैं, इसलिये तुम मेरे ष्ठीवन से दूषित हो जाओ । जैसे लोक व्यवहार में दूसरों के अभिलषित कार्य को पूर्ण करने में असमर्थ पर थूक दिया जाता है । अर्थात् उसकी निन्दा की जाती है, उसी तरह यहाँ पर जल की निन्दा विवक्षित की गई है । उस निष्ठीवन रूप वीर्य
पृष्ठ 224
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ २११ ] १३ - त इन्द्र ेण सहचेरुः । यथेवं ब्राह्मणों राजानमनुचरति । स यत्र त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्र विश्वरूपं जघान तस्य हैतेऽपि वध्यस्य विदाञ्चक्र: । शश्वद्धेनं त्रित एव जघानात्यहत दिन्द्रोऽमुच्यत देवोहि सः । ' ( श ० १ २।३।२ ) तेषां पात्रीनिर्णेजनोदकं भाग इत्येतत्प्रतिपादनायाह -- यथेदानीं पुरोहितो ब्राह्मणो देशाधिपति राजानमनुसृत्य चरति तद्वदेव ते श्रितादयोऽपि - इन्द्र ेण सार्धं तदनुसारेणावस्थिता असन् । स चेन्द्रो यत्र समये सोमपानादि साधनैः त्रिभिः शिरोभिरूपेतं त्वष्टुः पुत्रं विश्वरूपं जघान तस्मिन् समये त्रितादयोऽपि तस्य वदपस्य ( कर्मणि षष्ठी ) तं वध्यं विदाञ्चक्र: । ' उपविदजागृभ्योऽन्यतरस्याम् ' ( पा ० सू ० ३ | १ | ३८ ) इति विदेर्ज्ञानार्थात् आम् प्रत्ययः । अनन्तरमेनं विश्वरूपं त्रित एवेन्द्रसहायार्थं जघान । इन्द्रश्च तद्धननजनितपापात् अत्यमुच्यत । यस्मात्सइन्द्रोदेवोऽतोऽस्मिन् पापश्लेषो न युक्तः । १४ - त उ त ऊचुः । उपैत्रेमऽएनो गच्छन्तु येऽस्य वध्यस्यावेदिषुरिति । किमिति यज्ञ एवेषुमृष्टामिति । तदेष्वेतद्यज्ञो मृष्टे यदेभ्यः पात्री निर्णेजनंमङ गुलिनिर्णेजनं निनयन्ति ( श ० १।२।३।३ ) एवं विश्वरूपहननानन्तरं जनैः कृतं संवादं दर्शयति - ते लौकिकाजना विश्वरूपहननानन्तरमेतद्वचुः - उपैवेति-ये खल्वस्य वध्यस्य वेदिषु: अज्ञासिषुः इमे एनः पापमुपगच्छन्तु । तदेन: किरूपमिति प्रश्नपूर्वकमाह किमितीति । एषु त्रितादिषु यत् विश्वरूपवधजनितमेन: यज्ञ एव तत् एनः मृष्टाम् मृजीत । अश्लेषयदित्यर्थः । अतो यदेषां त्रयाणां पात्री-निर्णेजनादि निनयनम् एतान् एतेन एषु त्रितादिषु तत् विश्वरूपहननजनितमेनो यज्ञो विमृष्टे विश्लेष्यति । तस्मादवह-पेषणादिजनितस्यैनसो रूपं पात्र्यादिनिर्णेजनमाप्त्येभ्यो नितव्यमित्यर्थः । १५ – त उहाप्त्या ऊचुः अत्येव वयमिदमस्मत्परो नयामेति कमभीति य एवादक्षिणेन हविषा यजाता इति । तस्मान्नादक्षिणेन हविषा यजेताप्त्येषु ह यज्ञो मृष्ट आप्त्या उह तस्मिन् मृजते यो दक्षिणेन यजते । ' ( श ० १ २ | ३ | ४ ) को धारण करने वाले जल ( अप् ) से त्रित, द्वित, एकत संज्ञक आप्त्य देवों की उत्पत्ति हुई है । अप् से उत्पन्न होने के कारण उन्हें ' आप्त्य ' संज्ञा प्राप्त हुई है । १३ - ' त इन्द्रेण चेरुः देवो हि सः ' - श ० १ २ ३ २ ) उन अप्त्यों का यज्ञों में भाग, पात्री निर्णेजन नामक उदक है, यह बताने के लिये कह रहे हैं - जिस प्रकार आजकल पुरोहित ब्राह्मण देशाधिपति राजा का अनुसरण कर चलता है, उसी प्रकार वे त्रितादि देवता भी इन्द्र के साथ उसके अनुसार रहने लगे । जिस समय उस इन्द्र ने सोम पानादि के साधनभूत तीन शिर वाले त्वष्टृ पुत्र विश्वरूप को मारा उस समय त्रितादि देवों ने भी उस विश्वरूप को वध्य समझा । ' तस्य वध्यस्य ' में ' उपविदजागृभ्योऽन्यतरस्याम् ' ( पा ० सू ० ३ || १३८ ) इस पाणिनि सूत्र से ज्ञानार्थक ' विद् ' धातु से ' आम् ' प्रत्यय किया गया है । तदनन्तर उस त्रित ने ही इन्द्र की सहायता करने के लिये विश्वरूप को मार दिया । और उसके हनन करने के पाप से इन्द्र को मुक्त रखा, क्योंकि वह इन्द्र देवों का राजा है इस कारण उसे पाप का सम्बन्ध होने देना उचित नहीं है । ६४ - ' त ऊ हैत ऊचुः " निनयन्ति । ' ( श ० १ | २ | ३ | ३ ) इस ब्राह्मण के द्वारा विश्वरूप की हत्या करने के अनन्तर लोगों ने जो संवाद किया उसे बताया जा रहा — वे लौकिक जन विश्वरूप का हनन करने के अनन्तर यह कहने लगे कि जिन्होंने इस वध्य को जाना था उन्हें यह पाप लगे । वह पाप किस स्वरूप का था? इस प्रश्न पर कहा गया है कि त्रितादिकों में विश्वरूप के वध से उत्पन्न हुआ जो पाप है वह यज्ञ रूप ही है, वही उस पाप से ' सम्बद्ध हुआ अत: इन तीनों के लिये जो पात्री निर्णेजनादि निनयन है, उसके द्वारा इन त्रितादिकों से विश्वरूप हनन जनित पाप रूप यज्ञ सम्बद्ध हो जाता है । इसलिये अवहनन - पेषणादि से उत्पन्न पाप का रूप, पात्र्यादि निर्णेजन है, उसे आपत्य देवों के लिये देना चाहिये । १५ - ' त उहाप्त्या ऊचुः अत्येव " " यजवे ' ( श ० १ २ ३ ४ ) इस ब्राह्मण के द्वारा उस पाप की
पृष्ठ 225
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ २।२ ] अथ तस्यैनसस्तैरपिकृतां निष्कृतिं दर्शयति — दक्षिणावतैव यज्ञेन यष्टव्यं नादक्षिणेनेति । प्रसङ्गादाह - त उहेति । वयमपीदमेनं परः परस्तादन्यत्राधारान्तरे अस्मत् अस्मत्तो नयामेति । कमभोति - कं पुरुषमभिलक्ष्येत्यर्थः । य एव दक्षिणरहितेन हविषा यजेत तस्मिन्निति शेषः । अदक्षिणयागनिषेधं विपक्षबाधोपन्यासेनोपपादयति - आप्त्येति । आपत्याउ ह तस्मिन् मृजते एनः योऽदक्षिणेन यजते । एतावता सन्दर्भेण त्रितादयो देवविशेषा एव सिद्ध्यन्ति । न त्रयाणां भावस्त्रिता द्वयोर्भावो द्वितेत्यादिप्रमाणविरुद्धत्वात् । १६- ततो देवा एतां दर्शपूर्णमासयोर्दक्षिणामकल्पयन् यदन्वाहार्यं नेददक्षिण हविरसदिति । तन्नाना-निनयति । तथैतेभ्यो समदं करोति तदभितपति तथैषा ७ श्रुतं भवति । सनिनयति त्रितायत्वा द्वितायत्वैकतायत्वेति । पशुर्ह वा एष आलभ्य ते यत्पुरोडाश: ( श ० ११२ / ३५ ) प्रसङ्गाद्दर्शपूर्णमासयोरन्वाहार्यरूपां दक्षिणामाह -- ततो देवा इति । अन्वाहरति यज्ञसम्बन्धिदोषजातं परि-हरत्यनेनेत्यन्वाहार्यो नाम ऋत्विग्भ्योदेयओदनः । तथा च तैत्तिरीयकम् - - यद्वै यज्ञस्य क्रूरं यद्विश्लिष्टं तदन्वाहार्येणं-वान्वाहरति तदन्वाहार्यस्वान्वाहार्यत्वम् । तत आप्त्यानां निनयनम् पृथक् पृथगेव कार्यम् । तथा सत्यकलहो भविष्यति । एवं संस्कृतं पुरोडाशं पशुत्वेन स्तौति । तत्रैवार्थवादः - - देवाः पुरुषं पशुमालेभिरे । तस्यालब्धस्य मेधोऽपचक्राम | सोऽश्व ं प्रविवेश । तेऽश्वमालभन्त । ततो मेघोऽपचक्राम । एवं पुरुषाश्वादि पशुषु आलब्धेषु तत स्ततो निष्क्रान्तो मेधोऽन्ते पृथिवीं प्रविष्टवान् । तं पृथिवीं खनन्तो देवा अन्वीषुः । पृथिव्यां व्रीहियवादिरूपेण परिणतं मेघं देवाः प्राप्तवन्तः मेधा विपरिणामरूपत्वादेव इदानीमपि एतौ ब्रीहियवौ मेधवत्कर्षणलक्षणेन खननेन लभन्ते कर्षकाः । तेन ब्रीहियवयो: सर्व पशु-सारत्वं विदुषो यजमानस्य तन्निष्पादितं पुरोडाशादिकं हविस्तावद्वीर्यवद् भवति । एवं सर्वपशुसारत्वात् लोमत्वगादिपञ्चा-वयवयोगाच्च पुरोडाशः पशुरूप उक्तः । 1 उनके द्वारा कही गई निष्कृति बताते हैं कि दक्षिणा युक्त ही यज्ञ का अनुष्ठान करना चाहिये, दक्षिणा रहित यज्ञ न करे । प्रसङ्ग से कहते हैं - हम भी इस पाप को अपने से भिन्न दूसरे आधार में पहुँचाते हैं । कौन पुरुष इस पाप का आधार होगा? जो कोई दक्षिणा रहित हवि से याग करेगा, वह इस पाप का आधार होगा । अदक्षिण याग के निषेध को विपक्ष बाध का उपन्यास करते हुए बताते हैं - वे आपत्य कहते हैं कि उसमें यह पाप सम्बद्ध होता है, जो दक्षिणा रहित याग करता है । इस उक्त सन्दर्भ से त्रितादि, देवविशेष ही सिद्ध होते हैं । अतः तीनों के भाव ( धर्म ) को त्रिता और दोनों के भाव ( धर्म ) को द्विता कहना प्रमाण विरुद्ध है । १६ – ' ततो देवा एतां यत्पुरोडाशः । ' ( श ० १२ | | ३ | ५ ) प्रसङ्ग प्राप्त दर्शपूर्ण मास में अन्वाहार्यं रूप दक्षिणा को उक्त ब्राह्मण से कह रहे हैं । यज्ञ सम्बन्धि दोष समूह को जिसके द्वारा दूर किया जाता है, उसे ' अन्वाहार्य ' कहते हैं, जो ऋत्विजों को दिया जाने वाला ' ओदन ' है । इसी प्रकार तैत्तिरीय श्रुति भी कह रही है - जो कुछ यज्ञ में पाप या न्यूनता रहती है, वह सब अन्वाहार्य से ही दूर हो जाती है यही अन्वाहार्य की अन्वाहार्यता है । अतः आप्त्यों के लिये पृथक् पृथक् ही निनयन करना चाहिये । ऐसा करने पर ही होम अविकल ( सम्पूर्ण ) हो सकेगा । इसी प्रकार संस्कृत हुए पुरोडाश की पशु रूप में स्तुति की गई है । वहीं पर इस प्रकार का अर्थवाद है— देवों ने पुरुष पशु का आलम्भन किया । उस आलब्ध पशु को मेघ ले गया, और वह अश्व में प्रविष्ट हुआ । तब देवों ने अश्व का आलम्भन किया, तब उसे भी मेघ ले गया । इस प्रकार आलब्ध हुए पुरुषाश्वादि पशुओं को अपहरण करके निकल जाने वाला मेघ पृथिवी में प्रविष्ट हुआ । तब पृथिवी को खोदते हुए देवों ने उसका अन्वेषण करना आरम्भ किया । पृथिवी पर ब्रोहि - यवादि के रूप में परिणत हुए मेघ को देवों ने प्राप्त कर लिया । मेघ के परिणत हुए रूप के कारण ही आज भी इन व्रीहि - यवों को मेघवत् कर्षण लक्षण खनन से कृषक लोग प्राप्त करते हैं । इसी कारण व्रीहि - यवों में सम्पूर्ण पशुओं की सारता होती है । विद्वान् यजमान का उनसे निष्पादित पुरोडाशादि हवि भी वैसा ही वीर्यवान् होता है । इस रीति से व्रीहि - यवों को सर्व पशु सार बताने के कारण लोम, त्वक् आदि पञ्चावयवों के सम्बन्ध से पुरोडाश को पशु रूप कहा गया है ।
पृष्ठ 226
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ २१३ ] १७ - यदा पिष्टान्यथ लोमानि भवन्ति यदाप आनयत्यथ त्वग्भवति यदा संयौत्यथ मा सम्भवति सन्तत इव भवति हि मासं यदा शृतोथास्ति दारुण इव हि सम्भवति दारुणमिव ास्थ्यथ यदु द्वासपिष्यन्नभि-धारयति तं मज्जा न दधात्येषो सा संपश्च तदाहुः पाङ् क्तः पशुरिति । ( ० १ २ ३ ६-८ ) इत्यादिना पुरोडाशे लोम-त्वगादि कल्पनयापि पशुत्वमुक्तम् । देवैरालब्धानामपक्रान्तमेधानां पुरुषादिपशूनां परिणामविशेषं दर्शयंस्तस्य प्रसङ्गाद-भक्ष्यतामाह-यं पुरुषमालभन्त स किं पुरुषो भव द्यावश्व गाव तो गौरश्च गवयश्चाभवतां यमविमालभन्त स उष्ट्रोऽ-भवद्यमजमालभन्त स शरभोऽभवत्तस्मादेतेषां पशूनां नाशितव्यमपक्रान्त मेधा तेपशव: ( ० १ २ ३६ ) १८ - अध्यात्मपक्षेऽपि – संसारतापतप्तान् जीवान् परमेश्वरो वेदपुरुषोवाऽऽश्वासयति - हे आत्मन् माभै: मा भैषीः मा च संविक्था उद्वेगं च मा कार्षीः । परमेश्वराराधनलक्षणो यज्ञः अतमेरुः, तमेरुग्लानि र्न भवति यस्मात् सोऽत-मेरुः । स्वप्रकाशब्रह्मसम्बन्धिनि यज्ञे ब्रह्मसम्बन्धित्वादेवातमेरुता तत्संसर्गान्न केवलं यजमाने किन्तु तत्प्रजादिष्वप्यत -मेरुताऽभिव्यज्यते । तथा सति कुतो भयोद्वेगावकाशः । यजमानस्य प्रजा अतमेरुर्भूयात् भवतीत्यर्थः । भयोद्वेगराहित्याय त्वा त्वां त्रितयद्विताय एकताय निश्चयेन तपोभिस्त्रितादिमहर्षीणां यद्वैशिष्ट्य ं तत्र त्वामुपलभामि । महाभारतानु-सारेण त्रितादिमहर्षयो भगवद्दर्शनाय बहुकालं यज्ञं कृतवन्तः, तपस्तप्तवन्तः किन्तु भगवद्दर्शनं न जातम् । पुनस्तप्तवन्तः पुन: पुनर्वैकल्येऽपि तेऽनिर्विण्णास्तपस्तप्तवन्तः । ततो भगवद्दर्शनं जातम् । तस्मादेतान् त्रितं द्वितमेकतश्च स्मृत्वा अनि-विण्णः अनुद्विग्नोऽभीतः सन् भगवदाराधनलक्षणे यज्ञे संल्लग्नोभवेत्यर्थः । १७ - ' यद पिष्टान्यथ लोमानि भवन्ति ' ( श ० १२ / ३ / ६-७ ) इत्यादि ब्राह्मण वाक्यों से पुरोडाश में लोम-त्व आदि की कल्पना करके भी उसे पशु कहा गया है । देवों के द्वारा आलम्भन किये गये और मेघ के द्वारा अपहरण किये गये पुरुषादि पशुओं के परिणाम विशेष को प्रदर्शित करते हुए प्रसङ्गतः उसे अभक्ष्य बताते हैं । ' स यं पुरुषमालभन्त ' -- ( श ० १ २ ३२६ ) इस वचन से यह बताया गया है कि पुरुषादि पशुओं का मांस भक्षण नहीं करना चाहिये, क्योंकि मेघ के द्वारा उनका अपहरण होने से वे अयज्ञिय हो गये हैं । १८ - अध्यात्म पक्ष में भी संसार ताप से सन्तप्त हुए जीवों को परमेश्वर अथवा वेदपुरुष आश्वासन दे रहा है - हे आत्मन्! मत डरो, और उद्वेग भी मत करो । परमेश्वराराधन रूप यज्ञ ' अतमेरु ' अर्थात् ग्लानिकारक नहीं है । ' तमेरुः ' = ग्लानिः न भवति यस्मात् सः अतमेरुः यानी जिससे ग्लानि नहीं होती है, उसे ' अतमेरु: ' कहते हैं । स्वप्रकाश ब्रह्म सम्बन्धि यज्ञ में अतमेरुता इसलिये है, कि वह ब्रह्म से सम्बन्धित है । उसके संसर्ग से केवल यजमान हो नहीं, किन्तु उसकी प्रजा आदि में भी अतमेरुता अभिव्यक्त होती है । उस स्थिति में कहाँ भला भय और उद्वेग के लिये अवसर है? निष्कर्ष यह है कि यजमान की प्रजा अतमेरु ( ग्लानिरहित ) होती है । भय और उद्वेग से राहित्य प्राप्त होने के लिये तुम्हें मैं त्रितादि महर्षियों को तप आदि के द्वारा जो वैशिष्ट्य उपलब्ध हुआ था । वैसा ही वैशिष्ट्य तुम्हें निश्चित रूप से प्राप्त करूँगा । महाभारत के अनुसार त्रितादि महर्षियों ने ( त्रित, द्वित और एकत ने ) भगवद्दर्शन प्राप्त करने के लिये बहुत समय तक यज्ञ किया था । तप भी तपा था, किन्तु भगवद्दर्शन उन्हें नहीं हुआ । पुन: उन्होंने तप किया, पुनः पुनः विफलता पाते हुए भी वे निर्विण्ण ( खिन्न ) नहीं हुए और तप करते ही गये । तब उन्हें भगवद्दर्शन हो गया । इसलिये उन त्रित, द्वित और एकत महर्षियों का स्मरण कर निर्विण्ण, उद्विग्न, भयभीत न होते हुए भगवदाराधन लक्षण यज्ञ में संलग्न रहो ।
पृष्ठ 227
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ २१४ ] 1 देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ताभ्याम् याददे-I ऽध्वरकृतं दे॒वेभ्य॒ इन्द्र॑स्य वा॒हुरसि दक्षिणः सहस्रभृष्टिः शततेजा वायुरसि तिग्मतेजा द्विषतो वधः ॥ वा ० सं ० १२४ ॥ अर्थ - हे स्फ्य! प्रेरक देवता की प्रेरणा से अश्विनी कुमारों के बाहुओं से और पूजा देवता के हाथों से मैं देवोपकारार्थं यज्ञ करने वाले तुमको ग्रहण कर रहा हूँ । तुम इन्द्र के दक्षिण हाथ हो तथा सहस्रशः शत्रुओं को मारने वाले हो, अत्यधिक प्रकाशमान होकर वायु के समान हो, इस कारण तीक्ष्ण तेज के धारण करने वाले हो और कर्म से द्वेष रखने वाले शत्रुओं के घातक हो ॥ २४ ॥
१ – ' देवस्य त्वेति स्पयमादाय सतृण ७ सव्येकृत्वा दक्षिणेनालभ्य जपतीन्द्रस्यबाहुरिति ' ( का ० श्री ० सू ० २६/६ ) देवस्यत्वेति तृणं स्पयमादाय तं वामहस्ते निधाय वामहस्तस्थमेव सतृणं स्पयं दक्षिणेन स्पृष्ट्वा इन्द्रस्येति मन्त्रं जपेत् । एतत्स्फ्यादानजपश्च स्तम्बयजुर्हरणर्थत्वात् तद्भावे न भवति । प्रहरणादिपुरीषनिवपनान्तं स्तम्बयजु-र्हरणशब्देनोच्यते । स्फ्यशब्देन दारुमयोऽरत्निप्रमाणः खननहेतुर्यज्ञायुधविशेष उच्यते । २ -- देवस्य त्वेति व्याख्यातमेव । शेषस्येत्थं व्याख्यानम् – देवेभ्यो देवोपकारार्थम् अध्वरकृतं अध्वरं करोति वेदिखननादिद्वारेणेत्यध्वरकृतम् स्पयमहमाददे गृह्णामि । सतृणं स्फ्यं सव्ये हस्ते कृत्वा दक्षिणेनालभ्यं जपतीन्द्रस्य हुरिति । स्त्वमिन्द्रस्य दक्षिणो बाहुरसि । तेन बाहुना धृतत्वात् तत्समानवीर्यत्वाद्वा स्पयस्य बाहुरूपत्वोपचारः । एष वै वीर्यवत्तमो य इन्द्रस्य बाहुर्दक्षिणः । कथंभूतः स्पयः सहस्रभृष्टिः सहस्रसंख्याकानां शत्रूणां भृ ष्टर्भर्जनं मारणं येन सः, तथा शततेजा शतं तेजांसि यस्य सः बहुधा दीप्यमानः । वायुरसि वायुसदृशोऽपि असि । तिग्ममुत्साह एव तेजो यस्य १ --- ' देवस्यत्वेति स्पयमादाय ' - ( का ० श्रौ ० सू ० २२६६ ) ' देवस्यत्वा ' - मन्त्र कहकर तृण के सहित स्पय को रखे हुए तृण सहित स्पय का दक्षिण हस्त से स्पर्श करके ‘ इन्द्रस्य ’ लेकर वाम हस्त धारण करे, वाम हस्त में मन्त्र का जप करे । यह स्पय का आदान और जप, स्तम्बयजुर्हरण के लिये होता है, अतः स्तम्बयजुर्हरण के अभाव में उसे नहीं किया जाता । प्रहरण से लेकर पुरीषनिवपन तक के कर्म को ' स्तम्बयजुर्हरण ' शब्द से कहा जाता है । और काष्ठ का अरत्निप्रमाण का खोदने के साधनभूत यज्ञायुध विशेष को ' स्फ्य ' शब्द से कहा जाता है । २ - ' देवस्य त्वा ' की व्याख्या पूर्व की जा चुकी है । अवशिष्ट की व्याख्या इस प्रकार है = देवों के उपका-रार्थं वेदिखननादि द्वारा जो अध्वर करता है उस अध्वर कृत स्पय को मैं ग्रहण करता हूँ । तृण सहित स्पय को बाँये हाथ में लेकर दाहिने हाथ से उसे स्पर्श करके ' इन्द्रस्य बाहु: ' मन्त्र का जप करता है । हे स्फ्य! तुम इन्द्र के दक्षिण बाहु हो । उसने उसको बाहु से धारण किया है, इस कारण अथवा उसके समान उसमें वीर्य होने के कारण स्फ्य में ' बाहुरूपता का उपचार किया है । जो यह इन्द्र का दक्षिण बाहु है, वह समस्त वीर्यवानों में श्रेष्ठतम है । वह फ्य सहस्रभृष्टि है, अर्थात् एक सहस्र शत्रुओं को मारने वाला है, और अनेक प्रकार से दीप्यमान रहता है । वह वायु के समान भी है । उत्साह ही जिसका तेज है । अथवा तीक्ष्ण ( प्रखर ) तेज वाला है । जैसे वायु, वह्नि को प्रदीप्त कर तीव्र ज्वाला को पैदा करता हुआ तिग्म ( तीक्ष्ण, प्रखर ) तेजस्वी होता है, उसी प्रकार स्पय भी स्तम्बच्छेदनरूप
पृष्ठ 228
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ २१५ ] स तिग्मतेजाः । तेजतेरुत्साह कर्मत्वात् । तिग्माग्नि तीक्ष्णानि वा तेजांसि यस्य । यथावायुर्बह्निप्रदीप्य तीव्रां ज्वालामुत्पा-दयन् तिग्मतेजा भवति तथैव स्पयोऽपि स्तम्बच्छेदरूपं कर्म कुर्वंस्तीव्रतेजाभवति । तथा द्विषतोवधः, द्विषतः शत्रोः कर्मद्व े-षिणामसुराणां वा वधः वधकः हन्ता । स्पयस्य काष्ठमयत्वेऽपि मन्त्रबलात्तत्रेन्द्रबाहुत्वसहस्रभृष्टित्वशततेजस्त्व वायुवति -ग्मतेजस्त्वद्विषद्धन्तृत्वानि भावनीयानि । ३ - स्वामिदयानन्दस्तु - ' अहमन्तर्यामिणः प्रेरणया अश्विनोः सूर्यचन्द्रयोः अध्वर्यूणां वा बाहुभ्यां बलवी-तथा पूष्णः पुष्टिकारकवायोः हस्ताभ्यां ग्रहण धारणहेतुभ्यां उदानापानाभ्यां देवेभ्यो विद्वद्भ्यो दिव्यसुखेभ्यो वा अध्वरकृतमध्वरसम्पादकसामग्रीसमूहं त्वा तं यज्ञमाददे यो मयानुष्ठितो यज्ञः स इन्द्रस्य सूर्यस्य सहस्रभृष्टिः पदार्थ सहस्र-पचनक्षमः शततेजा बाहु: किरणसमूहः वायुः गमनागमनशीलः पवनः तिग्मतेजा तीक्ष्णतेजा अस्ति तेनास्माभिः दिव्यानि सुखानि प्राप्तव्यानि शत्रुत्रधश्च कर्त्तव्य । ईश्वर आज्ञापयति- मनुष्यैः सम्पादितो यज्ञोऽग्निनोर्ध्वं प्रक्षिप्तद्रव्यः सूर्यकिरणस्थो वायुना धृतः सर्वोपकारी भूत्वा सहस्राणि सुखानि प्रापयित्वा दुखानां नाशको भवतीति ' आह, ४ — सर्वोऽप्ययं तदीयोऽर्थस्तदीयकल्पनासारो मूलाक्षराननुगतोऽसङ्गतश्च । सर्वान्तर्यामिणः प्रेरणयैव सर्वं कार्यं चेत् किं विशेषणमविशिष्टमिदमेव तत्प्रेरणयेति तत्र मानं वक्तव्यम् । तथैवाश्विनोर्बाहुभ्यां सूर्यचन्द्रयोर्वलवीर्याभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामुदानापानाभ्यां सर्वं कार्यं भवति चेत् किं विशेषणेन इदमेवेति चेत् तदपि प्रमाणापेक्षमेव । यज्ञश्च पूर्वोक्तस्त्रिविधः विद्वत्सेवा होमसत्सङ्गादिरूप एव स कथं सूर्यस्य किरणरूपोपि बाहुः सम्भवति? एवं सहस्र-कर्म करता हुआ तीव्र तेजस्वी होता है । तथा यज्ञादि कर्मों के द्वेष्टा असुरादि शत्रुओं का वह वध कर देता है । स्फ्य काष्ठमय रहने पर भी मन्त्र बल से उसमें इन्द्रबाहुत्व, सहस्रभृष्टित्व, शततेजस्त्व, वायुत्व, तिग्मतेजस्त्व द्विषद्धन्तृत्व की दृष्टि करनी चाहिये । ३ - स्वामी दयानन्द तो उक्त मन्त्र का अर्थ यह बताते हैं- मैं अन्तर्यामी की प्रेरणा से अश्विन अर्थात् सूर्य और चन्द्र के अथवा अध्वर्यु ' के बाहुओं अर्थात् बल और वीर्य से तथा पूषा अर्थात् पुष्टिकारक वायु के हाथों से अर्थात् ग्रहण - धारण करने में हेतुभूत उदान और अपान से देवों के लिये अर्थात् विद्वानों के लिये अथवा दिव्य सुख वालों के लिये अध्वर कृत यानी अध्वर सम्पादक सामग्री समूह रूप ' त्वा ' यानी उस यज्ञ को मैं करता हूँ, जो मेरे द्वारा अनुष्ठित हुआ यज्ञ है, वह इन्द्र अर्थात् सूर्य के सहस्त्र भृष्टिः सहस्र पदार्थो को पकाने में समर्थ है, शततेजा बाहु अर्थात् किरण समूह, वायु अर्थात् गमनागमन शील पवन तिग्मतेजाः अर्थात् तीक्ष्ण तेज का है । अतः उससे हमें दिव्य सुखों को प्राप्त करना चाहिये और शत्रुओं का वध करना चाहिये । ईश्वर आज्ञा दे रहा है कि मनुष्यों के द्वारा सम्पादित हुआ यज्ञ, जिसके द्रव्यों को अग्नि ने ऊपर फेंक दिया है, जो यज्ञ, सूर्य की किरणों में स्थित है और वायु ने जिसको धारण किया है, वह सबका उपकारक होकर हजारों सुखों को प्राप्त कराकर दुःखों का नाशक होता है । ' ४ – किन्तु स्वामी दयानन्द का किया हुआ अक्षरों से उस अर्थ का कोई सम्बन्ध नहीं बैठ रहा है । सर्वान्तर्यामी की प्रेरणा से ही समस्त कार्य होते हैं, यह सपूर्ण अर्थ उनका कपोलकल्पित ही है, क्योंकि मन्त्र के तथा स्वामीजी की स्वयं की हुई कल्पना भी नितान्त असङ्गत तब ' विशिष्ट यही कार्य उसकी प्रेरणा से हो रहा है ' इस कथन में उन्हें प्रमाण देना चाहिये था । बिना प्रमाण के ही जो मन में आया सो कह डाला । तथैव ' अश्विनोर्बाहुभ्यां ' सूर्य-चन्द्र के बल - वीर्य से ' पूष्णो हस्ताभ्यां ' उदान- अपान से सम्पूर्ण कार्य होता है तो विशेषण देने की आवश्यकता क्या है? यदि आवश्यकता समझते हैं, तो प्रमाण उपस्थित करना चाहिये था, किन्तु कोई प्रमाण नहीं दे पाये । अतः प्रमाणरहित सारी कल्पना स्वामीजी ने कर डाली है । और पहले बताया हुआ यज्ञ तीन प्रकार का है - ( १ ) विद्वत्सेवा, ( २ ) होम और ( ३ ) सत्सङ्ग आदि । वह सूर्य की किरण रूप बाहु कैसे सम्भव हो सकता है? तथा सहस्रभृष्टित्वादिक भी उसमें कैसे सम्भव हो सकता है? दिव्य सुख और शत्रु वध भी उससे कैसे सिद्ध होगा? समाजी लोग प्रतिदिन
पृष्ठ 229
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ २१६ ] भृष्टित्वादिकमपि तत्र कथं सम्भवति? दिव्यानि सुखानि शत्रुवधश्चापि कथं तेन सेत्स्यति? सामाजिकाः प्रत्यहं त्वदभिमतं यज्ञं कुर्वन्त्येव न च दिव्यानि सुखानि शत्रुवधश्च तेषु दृश्यन्ते शतपथे तु त्वद्विपरीतः सायणादिसम्मत एवार्थी निरूपितः । ५-- तथाहि — इन्द्रो ह यत्र वृत्राय वज्रं प्रजहार । स प्रहृतश्चतुर्धाऽभवत्तस्य स्पयस्तृतीयः यावद्वा यूपस्तृतीयं यावद्वा रथस्तृतीयं वा यावद्वाथ यत्र प्राहरत्तच्छकलोऽशीर्यत । स पतित्वा शरो नाम । यदशीर्यतैवमु स चतुर्धाभवत् । ' ( श ० १/२/४/१ ) तत्र वेदिकरणार्थं स्यादानविधिमनुसृत्य स्पयस्य वज्ररूपत्वं वक्तुमितिहासमाचष्टे - वृत्राय प्रहृतं वज्र चतुर्धा भवत्तस्य स्पयस्तृतीयांशः । न्यूनाधिकराहित्येन तृतीयांशत्वज्ञानं दुर्लभमित्यभिप्रेत्य पक्षान्तरमाह - तृतीद्-भागान्न्यूनमधिकं यावदेव किञ्चित् तावानेव स्पयः । एवं यूपस्तृतीयः । चतुर्थभागस्य परिणामप्रकार माह - अथ यत्र प्राहरत् इति । यत्र देशे प्रहृतो वज्रः शकलोभूत्वा शीर्यत शीर्णोऽभूत् स च शोर्णो भूत्वा भूमौ पतित्वा शरोऽभवत् । ततोद्वाभ्यां ब्राह्मणा यज्ञे चरन्ति द्वाभ्यां राजन्यबन्धवः संत्र्याधे यूपेन स्पयेन च ब्राह्मणाः रथेन च शरेण राजन्यवन्धवः संव्याधे युद्धे तत्र तेषां चतुर्णां मध्ये यूपेन स्फ्येन ब्राह्मणा रथेन शरेण च क्षत्रियाश्चरन्ति । ६ – ' स यत् स्फ्यमादत्ते । यथैव तदिन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छदेवमेवैष एतं पाप्मने द्विषते भ्रातृव्याय वज्रमुद्-यच्छति तस्माद्वै स्फ्यमादत्ते । ' ( श ० १ २ | ४ | ३ ) अथ तस्य स्फ्यादानं विधत्ते स यदिति । तद्यच्छन्दाभ्यां प्रसिद्धिरभिधीयते । स प्रसिद्धोऽध्वर्युः स्फ्यमादत्ते वृत्रवधार्थमिन्द्रवद्विद्वेषणशीलं पापरूपं शत्रु हन्तु स्फ्यलक्षणं वज्रमुद्यच्छतीत्यर्थः । ७ – तमादत्ते -- देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णोहस्ताभ्यामाददेऽध्वरकृतं देवेभ्य इति । सविता तुम्हारे अभिमत यज्ञ को करते ही हैं । किन्तु उनमें दिव्य सुख और उनके शत्रुओं का वध हुआ नहीं दीखता । शतपथ तो तुम्हारे विपरीत, सायणादि सम्मत अर्थ ही बताया गया है । ५ - जैसे - ' इन्द्रो ह यत्र वृत्राय वज्र चतुर्धाभवत् । ' ( श ० प ० १ २ ४ १ ) वहाँ वेदि के निर्मा-पादान की विधि का अनुसरण कर स्पय की वज्ररूपता को बताने के लिये इतिहास कर रहे हैं - वृत्रासुर पर प्रहार किया हुआ वज्र चतुर्धा विभक्त हुआ । उनमें जो तृतीय अंश ( भाग ) है, वह स्पय है । न्यूनाधिक्य के राहित्य से तृतीयांश का ज्ञान हो पाना कठिन है, यह सोचकर दूसरा पक्ष बताते हैं - तृतीय भाग से कम - ज्यादा ( न्यूनाधिक ) जो कुछ भी हो, उतना ही स्फ्य है । इस प्रकार तृतीय भाग जो है, वह यूप है । चतुर्थ भाग के परिमाण प्रकार को बताते हैं- जिस देश ( स्थान ) पर प्रहार किया हुआ वज्र, शकल ( टुकड़ा ) होकर शीर्ण हुआ, और शीर्ण होकर भूमि पर जो गिरा वही शर हो गया । इसलिये यज्ञ में ब्राह्मण लोग दो का व्यवहार करते हैं, और राजन्यबन्धु ( क्षत्रिय ) युद्ध में दो का व्यवहार करते हैं । अर्थात् ब्राह्मण यज्ञ में यूप और स्फ्य इन दो का उपयोग करते हैं । और क्षत्रिय लोग युद्ध में रथ एवं शर का उपयोग करते हैं । · ६ – ' स यत् स्फ्यमादत्ते । यथैव तदिन्द्रो ' ( श ० प ० १ | २ | ४ | ३ ) इस शतपथ ब्राह्मण के द्वारा ' स्पय ' के दान का विधान किया जा रहा है । ब्राह्मण में प्रयुक्त ' तद् और यद् ' इन दो शब्दों के प्रयोग से उसकी ( अध्वर्यु क ) प्रसिद्धि बताई गई है । यज्ञीय व्यवहार में प्रसिद्ध अध्वर्यु ' ' स्पय ' का ग्रहण करता है । अर्थात् इन्द्र से द्वेष रखने वाले पापी शत्रु वृत्रासुर के वधार्थ रूपय रूप वज्र को वह अध्वर्यु हाथ में लेता है । ७ – ' तमादत्ते । देवस्य त्वा सवितुः ' ( श ० प ० ११२ / ४ ४ ) पूर्वोक्त ब्राह्मण से विहित आदान का इस ब्राह्मण के द्वारा अनुवाद कर मन्त्र का विधान किया जा रहा है । यद्यपि ' देवस्यत्वा ' यह मन्त्र पहले आ चुका है, तथापि
पृष्ठ 230
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ २१७ ] वैदेवानां प्रसविता तत्सवितृप्रसूत एवैनमेतदादत्तेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूषाभागदुद्यस्तत्तस्यैव हस्ताभ्यामादत्तेन स्वाभ्यां वज्रो वा एष तस्य न मनुष्यो भर्ता तमेताभिर्देवताभिरादत्ते ( ० १ २ ४ ४ ) -विहितमादानमनूद्य मन्त्रं विधत्ते तस्मादत्त इति । देवस्य त्वेति मन्त्रस्य प्रागाम्नातमपि ब्राह्मणं विधेय-विशेषे योजयितुं पुनराम्नायते सविता वा इत्यादिना । न स्वाभ्यां देवसम्बन्धिभ्यां बाहुभ्यां स्फ्यादानं न तु स्व-कीयाभ्यां लौकिकाभ्याम् । युक्तं चैतदित्याह वज्रो वेति । एष स्पयो वज्रस्तत्परिणामत्वात् । न हि मनुष्यस्तद्वज्र तु शक्नोति अतो देवस्य त्वेति मन्त्रं प्रयुञ्जानस्तं स्फ्यलक्षणं वज्र सवित्रादिदेवताभिरेवादत्ते आदानं कृतवान् भवति । - ' आददेऽध्वरकृतं देवेभ्यः । अध्वरो वै यज्ञो यज्ञकृतं देवेभ्य इत्येवैतदाह - त २७ सव्ये पाणौ कृत्वा दक्षिणे-नाभिमृश्य जपति स 8 ' श्यत्येवैनमेतद्यज्जपति ( श ० १।२।४.५ ) आदद इति । ध्वरः हिंसाप्रत्यवायो वा नविद्यतेऽस्मिन्नित्यध्वरः, अध्वरशब्दस्य यज्ञोर्थः । अध्वरं करोतीति निनादिद्वारा अध्वरकृत् । तथा च यज्ञकृतं स्फ्यं देवेभ्यः देवोपकारार्थमादद इत्युक्तं भवतीत्यर्थः । स श्यत्ये-वैनमिति वक्ष्यमाण जपतीति यत् एतत् एतेनैनं संश्यत्येव सम्यक् तनूकरोति तीक्ष्णीकरोत्येव ( शो तनूकरणे ) दिवादिः । १० - यदिन्द्रस्य बाहुरसीत्यादि मन्त्रं जपति तेन वज्ररूपं स्पयं तीक्ष्णीकरोतीत्यर्थः । स जपति इन्द्रस्य बाहुर दक्षिणइत्येष वै वीर्यवत्तमो य इन्द्रस्य बाहुर्दक्षिणस्तस्मादाहेन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिण इति । सहस्रभृष्टिः शततेजा सहस्रष्टि वज्र आसीत्तेजसा यं तं वृत्राय प्राहरत्तमेवैतत्करोति ' ( ० | १ | २ | ४ | ६ ) ब्राह्मण के द्वारा विधेय विशेष में उसकी योजना करने के लिये पुनः उसे पढ़ा गया है । वह अध्वर्यु अपने लौकिक हाथों से स्फ्य का ग्रहण नहीं कर रहा है, अपितु देवता के हाथों से उसको उठाता है । और यह उचित भी है, क्योंकि यह ' स्पय ', वज्र का परिणाम होने से वज्र स्वरूप ही है । ऐसे वज्र को उठाना मनुष्य के बस का नहीं है अतः ' देवस्यत्वा ' मन्त्र को कहता हुआ अध्वर्यु उस स्फ्य ' रूप वज्र का आदान ( ग्रहण ) सविता आदि देवताओं के हाथों से ही मानों करता है । ६ – ' आददेऽध्वरकृतं देवेभ्यः ' ( श ० प ० १ | २/४/२ ) ' ध्वर ' शब्द का अर्थ हिंसा अथवा प्रत्यवाय है । वह हिंसा अथवा प्रत्यवाय जिसमें नहीं है, वह ' अध्वर ' है, एनव ' अध्वर ' शब्द का अर्थ यज्ञ है । वेदीखनन आदि के द्वारा जो अध्वर को करता है वह अध्वरकृत् कहलाता है । तथाच यज्ञ ( अध्वर ) कृत् ' स्फ्य ' को देवोपकारार्थ ग्रहण करता है । उस स्पय रूप वज्र को लेकर ' इन्द्रस्य बाहु ' इस मन्त्र का जप करता है । इस मन्त्र के जप करने से वह वज्र तीक्ष्ण धार वाला होता है । अपने को या किसी अन्य को उसके स्पर्श करने का निषेध किया गया है । १० - ' स जपति इन्द्रस्य बाहुरसि ' - ( श ० प ० १ | २ | ४ | ६ ) विहित जप का अनुवाद करके मन्त्र का विधान किया गया हैं । इन्द्र का दक्षिण बाहु वृत्रासुर का वध करने कारण अत्यन्त वीर्यवान् है अतः वही तुम हो, इस प्रकार फ्य की स्तुति की जा रही है । द्वितीय भाग का अनुवाद करके उसकी व्याख्या करते हैं - ' सहस्रभृष्टि: ' इति । ' सहस्र ं भृष्ट्याश्रयः ' एक हजार भृष्टियों का वह आश्रय है । ' भृष्टि ' शब्द का अर्थ भर्जन, पाक, मारण है । सहस्रसख्यक शत्रुओं की भृष्टि अर्थात् मारण जा करता है, उसे सहस्रभृष्टि कहते हैं । वृत्रासुर वधादि हिंसा विशेष जिसके द्वारा किये गये हैं, ऐसा वह वज्र, सहस्रभृष्टि कहलाता है । जो वज्र अपरिमित दीप्ति वाला है, वह तुम ही हो । इस प्रकार स्पय की स्तुति की गई है । वज्र की इस प्रसिद्धि को प्रकट करने के लिये ' वै ' शब्द दिया गया है । इस प्रकार से वर्णित जिस वज्र का वृत्र का वध करने के लिये इन्द्र ने प्रहार किया था ।