वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 101–110

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 101–110

पृष्ठ 101

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 101 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६८ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अॅ ० २२ अग्न्यादयः प्रसिद्धाः । दिग्भ्यः प्राच्यादिमहादिग्भ्यः । आशाभ्य आशेरते प्राणिन आसु इयाशा दिशः, ताभ्यः । अथवा आ समन्तादश्नुते व्याप्नोतीत्याशा, ' अशुङ् व्याप्तौ सङ्घाते च ' इति, पचाद्यच्, चतुर्थी-बहुवचने आशाभ्यः । उ दिशे, उर्वी विस्तीर्णा ऊर्ध्वा दिक्, तस्यै । अर्वाच्यै दिशे, अवर इत्यर्वाची

अधस्ताद् वर्तमाना अधरा दिक्, तस्यै । पृषोदरादित्वात् साधु । स्पष्टमन्यत् ॥ २७ ॥

नक्ष॑त्रेभ्यः॒ स्वाहा॑ क्ष॒त्रिये॑भ्यः॒ स्वाहा॑होरा॒त्रेभ्यः॒ स्वाहा॑र्धम॒सेभ्यः॒ स्वाहा॒ मार्सेभ्यः॒ स्वाहा॑ ऋतुभ्यः॒ स्वाहा॑त॒वेभ्यः॒ स्वाहा॑ संवत्स॒राय॒ स्वाहा॑हा॒ द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॒ स्वाहा॑ च॒न्द्राय॒ स्वाहा॒ सूर्या॑य॒ स्वाहा॑ र॒श्मिभ्यः॒ स्वाहा॒ वसु॑भ्यः॒ स्वाहा॑ रु॒द्रेभ्यः॒ स्वाहा॑दि॒त्येभ्यः॒ स्वाहा॑ म॒रुद्भ्य॒ः स्वाहा विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्यः॒ स्वाहा॒ मूर्लेभ्यः॒ स्वाहा॒ शाखा॑भ्यः॒ स्वाहा॑ वन॒स्पति॑भ्यः॒ स्वाहा ः स्वाहा॒ फर्केभ्यः॒ स्वाहा॑ष॑धीभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥ २८ ॥

मन्त्रार्थ - हम नक्षत्रों के निमित्त आहुति देते हैं । नक्षत्र सम्बन्धी देवताओं को, दिन - रात के देवताओं को, अर्धमास के देवताओं को, मासों के देवताओं को, ऋतुओं के देवताओं को, ऋतुओं में उत्पन्न हुए पदार्थों को, संवत्सर को, द्यावापृथिवी को, चन्द्रमा को, सूर्य को सूर्य की किरणों को आहुति देते हैं । हम वसुओं के निमित्त रुद्रों के निमित्त, आदित्यों के निमित्त मरुद्गणों के निमित्त विश्वेदेव देवताओं के निमित्त आहुति देते हैं । हम मूल ( जड़ ) के निमित्त, शाखाओं के निमित्त, वनस्पतियों के निमित्त, पुष्पों के निमित्त, फलों के निमित्त और ओषधियों के निमित्त आहुति देते हैं । हमारी यह आहुति भली प्रकार गृहीत हो ॥ २८ ॥

नक्षत्रेभ्यः स्वाहा न क्षदन्ते हिंसन्तीति नक्षत्राणि, ' सर्वधातुभ्यः ष्ट्न् ' ( उ ० ४। १६० ) इनि ष्ट्न्, यद्वा नक्षन्तीति नक्षत्राणि, ' अमिनक्षियजिवधिपतिभ्योऽत्रन् ' ( उ ० ३ १०५ ) इत्यत्रन् । ' णक्ष गतौ ' इत्यस्य रूपम् । या न क्षयन्ति हिसन्तीति नक्षत्राणि, ' क्षणु हिंसायाम् ' ष्ट्न् । अथवा नाक्षन्ति दिव्याप्नुवन्ति यानि तानि नक्षत्राणि, अत्रप्रत्यये प्रकृतेरकारलोपे च सिद्धि:, ' अक्षू व्याप्तौ ' तेभ्यः । अथवा न क्षरन्तीति नक्षत्राणि । ' नभ्राण्नपात् ' ( पा ० सू ० ६ | ३ | ७५ ) इति रूपसिद्धिः, तेभ्यः । नक्षत्रियेभ्यः स्वाहा । नक्षत्रमण्डले भवा नक्षत्रियाः, नक्षत्रसम्बन्धिनो वा तेभ्यः, ' नक्षत्राद् घः ' ( पा ० सू ० ४ | ४ | १४१ ) इति रूपसिद्धिः । अर्धमासेभ्यः पक्षेभ्यः । आर्तवेभ्यः, ऋतव एव आर्तवास्तेभ्यः, ऋतुसम्बन्धिभ्य इत्यर्थः । नक्षत्रादयः कालाधिष्ठात्र्यो देवताः । सुगममन्यत् ॥ २८ ॥

पृथि॒व्ये स्वाहा॒न्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॑ दि॒वे स्वाहा॒ स्वाऽद्भयः स्वाष॑धीभ्यः॒ स्वाहा वन॒स्पति॑भ्यः स्वाहा॑ सरीसृपेभ्यः स्वाहा ॥ २ ९ ॥ ८ सूर्या॑य॒ स्वाहा॑ च॒न्द्राय॒ स्वाहा॒ नक्ष॑त्रेभ्यः स्वाहा॑ परिप्ल॒वेभ्यः॒ स्वाहा॑ चराच॒रेभ्यः॒ मन्त्रार्थ - हम पृथिवी के निमित्त आहुति देते हैं । अन्तरिक्ष के निमित्त द्युलोक के निमित्त, सूर्य के निमित्त, चन्द्रमा के निमित्त, नक्षत्रों के लिये, जल, ओषधी और वनस्पतियों के लिये, सब ओर भ्रमण करने वाले ग्रहों के निमित्त, चर और अचर प्राणियों के निमित्त और सरकने वाले सर्प आदि जीवों के निमित्त आहुति देते हैं । यह भली प्रकार गृहीत हो । इससे सबका कल्याण हो ॥ २ ९ ॥

पृष्ठ 102

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 102 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० २ ९ -३१ ] बेदार्थ पारिजातभाष्यसंहिता ६ ९ पृथिव्यादयो लोकाधिष्ठात्र्यो देवताः । परिप्लवेभ्यः परितः प्लवन्ते सञ्चरन्तीति परिप्लवाः, तेभ्यः । चराचरेभ्यश्चरन्तीति चराचराः, चरेर्गत्यर्थात् पचाद्यचि, ' चरिचलिपतिवदीनां वा द्वित्वमच्याक् चाभ्यासस्येति न, तेभ्यः । वक्तव्यम् ' ( पा ० सू ० ३।१।१३४, वा ० १ ) इत्यागमस्य दीर्घत्वसामर्थ्यादभ्यास ह्रस्वो हलादिशेषश्च, ' सन्यङोः ' सरीसृपेभ्यः कुटिलं सर्पन्तीति सरीसृपाः, ' नित्यं कौटिल्ये गतौ ' ( पा ० सू ० ३।१।२३ ) इति रीगागमे यङि पचाद्यचि ( पा ० सू ० ६ । ११ ९ ) इति द्वित्वे, ' रीगृदुपधस्य च ' ( पा ० सू ० ७१४/१० ) इत्यभ्यासस्य

' यङोऽचि च ' ( पा ० सू ० २ । ४ । ७४ ) इति यङो लुकि रूपम्, तेभ्यः ॥ २ ९ ॥

अस॑वे॒ स्वाहा॒ वस॑वे॒ स्वाहा॑ वि॒भुवे॒ स्वाहा॒ विव॑स्वते॒ स्वाहा॑ गण॒श्रिये॒ स्वाहा॑ ग॒णप॑तये॒ स्वाहा॑ऽभि॒भुवो॒ स्वाहा॑हा॒ऽधि॑पतय॒ स्वाहा॑ श॒षाय॒ स्वाहा॑ सध॑स॒पा॑य॒ स्वाहा॑ च॒न्द्राय॒ स्वाहा॒ ज्योति॑वे॒ स्वाहा॑ मलिम्लुचाय॒ स्वाहा॒ दिवा॑ प॒तय॑ते॒ स्वाहा॑ ॥ ३० ॥

के निमित्त, मन्त्रार्थ - हम प्राणों के निमित्त आहुति देते हैं । वसु और विभु देवताओं के निमित्त, विवस्वान् सूर्य के निमित्त, सबके अधिपति के निमित्त, गणश्री देवताओं के निमित्त गणपति के निमित्त, हमारे सम्मुख आने वाले प्राणियों के निमित्त मलिम्लुच देवताओं के बलवान् के निमित्त गमनशील देवताओं के निमित्त, चन्द्रमा आदि ज्योतिर्मय देवताओं निमित्त और दिन के पति सूर्य के निमित्त आहुति देते हैं ॥ ३० ॥

1 अस्वादयोऽपि तादृश्य एव देवताः । असवे, अस्यति सर्वमित्यसुः प्राणः, तस्मै इदं हविः स्वाहुतमस्तु विभुर्व्यानः, वसवे, वसति देहे आत्माऽनेनेति वसुरपानम्, तस्मै । विभुवे, विभवति व्याप्नोति सर्वं , तस्मै गात्रमिति । गणश्रिये, इत्थं तस्मै । विवस्वते, विवसति परिचरणकर्मविपाके सति परिचरतीति विवस्वानुदानः इन्द्रिय-प्राणादिचतुष्टयलक्षणं गणं श्रयतीति गणश्रीः समानः, तस्मै । गणपतये, गणस्य इत्यभिभूरग्निः उक्तप्राणादिवायुसङ्घस्य , तस्मै । अधिपतये, वर्गस्य पतिः स्वामी आत्मा गणपतिः, तस्मै । अभिभुवे, अभिभवति सर्वं तेजसा बलनाम ' ( निघ ० अधिकः सर्वाधिक्येन वर्तमानः पतिरधिपतिः प्रजापतिरिति यावत् तस्मै । शूषाय ' शुषमिति संसर्पः, तस्मै । उत्तर-२।९ ।१६ ), तस्मै बलयुक्ताय देवाय । संसर्पाय क्षयमासे जायमाने ततः पूर्वोऽधिमासः मलमासाख्याय । दिवापतयते चाहस्पतिः । ज्योतिषे सूर्यचन्द्रादिसर्व ज्योतिष्वनुस्यूताय तेजसे । मलिम्लुचाय दिवा अनि पतयति गच्छतीति दिवापतयन्, तस्मै देवाय स्वाहा सुष्ठु आहुतमस्तु ॥ ३० ॥

मध॑व॒ स्वाहा॒ माध॑वाय॒ स्वाहा॑ शु॒क्राय॒ स्वाहा॒ शुच॑ये॒ स्वाहा॒ नभ॑से॒ स्वाहा॑ नभ॒स्याय॒ स्वाहेषाय॒ स्वाहोर्जाय॒ स्वाहा॒ सह॑से॒ स्वाहा॑ सह॒स्याय॒ स्वाहा॒ तप॑से॒ स्वाहा॑हा॒ तप॒स्याय॒ स्वाहा॑स्य॒तय॒ स्वाहा॑ ॥ ३१ ॥

मन्त्रार्थ- हम चैत्र मास के अधिष्ठाता देवता को वैशाख मास के अधिष्ठाता देवता को, ज्येष्ठ मास के अधिष्ठाता मास के अधिष्ठाता देवता को, देवता को आषाढ़ मास के अधिष्ठाता देवता को, श्रावण के अधिष्ठाता देवता को, भाद्रपद देवता को, आश्विन मास के अधिष्ठाता देवता को " कार्तिक मास के अधिष्ठाता देवता को मार्गशीर्ष मास के अधिष्ठाता पौष के अधिष्ठाता देवता को, माघ के अधिष्ठाता देवता को फाल्गुन मास के ' अधिष्ठाता देवता को आहुति देते हैं ॥ ३१ ॥

अधिष्ठाता देवता को और मलमास के

पृष्ठ 103

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 103 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

७० शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० २२ मध्वादयो मासाधिष्ठातारो देवाः । मधवे मधुरादिगुणसम्बन्धिने चैत्राय, माधवाय वैशाखाय, शुक्राय विशेषदीप्तिमते ज्येष्ठाय, शुचये आषाढाय, नभसे श्रावणाय, नभस्याय भाद्रपदाय, इषाय आश्विनाय, ऊर्जाय कार्तिकाय, सहसे मार्गशीर्षाय, सहस्याय पौषाय, तपसे माघाय, तपस्याय फाल्गुनाय - इति द्वादश मासा उक्ताः । यस्मिन् वर्षे क्षयमासो भवति, तत्र द्वौ अधिमासौ - प्रथमः संसर्पः, द्वितीयः अंहसस्पतिः । तत्रेतः पूर्वस्यां कण्डिकायां संसर्प उक्तः । अत्र अंहसस्पतिरुच्यते । अंहसस्पतये परभाविने अधिकमासाय । स्वाहा सुष्ठु हुतमस्तु ॥ ३१ ॥

वाजा॑य॒ स्वाहा॑ प्र॒स॒वाय॒ स्वाहा॑ऽभि॒जाय॒ स्वाहा॒ क्रत॑वे॒ स्वाहा॒ स्वः स्वाहा॑ मू॒र्ने स्वाहा॑ व्यश्नुविने॒ स्वाहा॑हा॒न्त्या॑य॒ स्वाहा॑हा॒न्त्या॑य भव॒नाय॒ स्वाहा॒ भुव॑नस्य॒ पत॑य॒ स्वाहाऽधिपतय॒ स्वाहा॑ प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ ॥ ३२ ॥

मन्त्रार्थ -- हम अन्न के अधिपति देवताओं को आहुति देते हैं । पदार्थों के उत्पादक देवताओं को, जल से उत्पन्न fafar अन्नों को, यज्ञ के योग्य अन्नों को, स्वर्गीय अन्न को, अन्नों के अधिपति सूर्य को, सर्वत्र व्यापक अन्नों को, महत् स्वरूप अन्नों को, व्यवहार से महान् सांसारिक अन्नों को, संसार के पालक अन्नाधीश देवता को, सब के अधिपति अन्न को और प्रजाओं के पालक अन्न को हवि समर्पित करते हैं ॥ ३२ ॥

वाजोऽन्नं बलं वा, तस्मै तदभिमानिदेवाय । प्रसवः प्रेरणम् उत्पत्तिर्वा, अनुज्ञारूपाय देवायेति यावत्, तस्मै । अपिजाय अपि अप्सु जायत इत्यपिजः, तस्मै । क्रतवे क्रतुः सङ्कल्पो यज्ञो वा, तस्मै । स्वः सुखम्, सुखरूपो देवः, तस्मै । मूर्ध्न मूर्धवच्छ्रेष्ठाय । व्यश्नुविने विशेषेणाश्नुते व्याप्नोति तच्छील इति व्यश्नुवी, तस्मै व्यापनशीलाय । अन्त्याय अन्ते अवसाने भवोऽन्त्यः तस्मै, सर्वकारणायेति यावत् । अन्त्याय भौवनाय भुवनानामयं भौवनः, तस्मै भुवनस्य लोकस्य पतये पालयित्रे । अधिपतये अधिकपालयित्रे । प्रजापतये सर्वलोकपालयित्रे, ‘ प्रजापतिर्वा भुवनस्य पतिः ' ( श ० ९ | ४ | २।१६ ) इति श्रुत्यन्तरात् । स्वाहा सुहुतमस्तु ॥३२ ॥

आयु॑र्य॒ज्ञेन॑ कल्पताएं स्वाहा॑ प्रा॒णो य॒ज्ञेन॑ कल्पत॒ाएं स्वाहा॑पा॒नो य॒ज्ञेन॑ करूपता॒एं स्वाहा॑ व्या॒नो य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॑दा॒नो य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॑ समा॒नो य॒ज्ञेन॑ कल्पताएं स्वाहा चक्षु॑र्य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॒ श्रोत्रं य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॒ वाग्य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒यं॒ स्वाहा॒ मनो॑ य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॒त्मा य॒ज्ञेन॑ कल्पताएं स्वाहा॑ ब्र॒ह्मा य॒ज्ञेन॑ कल्पताएं स्वाहा ज्योति॑र्य॒ज्ञेन॑ कल्पता ँ स्वाहा॒ स्व॒र्य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ाएं स्वाहा॑ पृ॒ष्ठं य॒ज्ञेन॑ कल्पताएं स्वाहा॑ य॒ज्ञो य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ स्वाहा॑ ॥ ३३ ॥

मन्त्रार्थ - हमारी आयु यज्ञ के अनुष्ठान से बढ़े, इसी इच्छा से हम हवि अर्पित करते हैं । प्राण यज्ञ के द्वारा बलिष्ठ हो, अपान यज्ञ से कल्पित हो, व्यान वायु के द्वारा बलिष्ठ हो, उदान वायु यज्ञ के द्वारा बलशाली हो, समान वायु यज्ञ के द्वारा बलिष्ठ हो, इसके लिये हम हवि अर्पित करते हैं । चक्षु यज्ञ से ज्योति प्राप्त करे, श्रोत्रेन्द्रिय यज्ञ से श्रवण-शक्ति प्राप्त करे, वाणी यज्ञ से वाक्शक्ति प्राप्त करे, मेरा मन यज्ञ से निर्मल हो, मेरी आत्मा यज्ञ से निर्मल हो, वेद यज्ञ के द्वारा मुझे कृतार्थ करें, आत्मज्योति यज्ञ के द्वारा प्रज्वलित हो, स्वर्गं यज्ञ के द्वारा हमें प्राप्त हो, ब्रह्मलोक यज्ञ के द्वारा हमें प्राप्त हो और हम यज्ञ के इस अनुष्ठान से यज्ञ का फल प्राप्त कर सकें, इसके लिये हम हवि अर्पित करते हैं ॥ ३३ ॥..

पृष्ठ 104

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 104 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० ३३-३४ ] वेदार्थं पारिजातभाष्यसहिता ७१ आयुर्जीवनं यज्ञेन अश्वमेधरूपेण साधनेन कल्पतां सम्पद्यताम् । एवमेवोत्तरेष्वपि योजना । प्राणाद्याः पच वायवः प्रसिद्धाः, चक्षुरादीनीन्द्रियाणि च प्रसिद्धानि । एतेषामधिपतिरात्मा जीवः, तदधिष्ठानभूतो देहो

वा । पृष्ठं देहस्य पृष्ठभागः । ब्रह्म ब्राह्मणजातिर्वेदो वा । सिद्धमन्यत् ॥ ३३ ॥

एक॑स्मै॒ स्वाहा॒ द्वाभ्या॒ स्वाहा॑ श॒ताय॒ स्वाहैक॑शताय॒ स्वाहा॒ व्य॒ष्ट्यै स्वाहा॑ स्व॒र्गाय॒ स्वाहा ॥ ३४ ॥

इति द्वाविंशोऽध्यायः ॥ मन्त्रार्थ- -हम अद्वितीय परमात्मा को आहुति समर्पित करते हैं । हम प्रकृति - पुरुष, जीव - ईश्वर अथवा कार्यकारण स्वरूप दो पदार्थों को आहुति समर्पित करते हैं । सैकड़ों स्वरूप वाले, बहुरूप होने के कारण एक में और सौ में भी व्याप्त परमात्मा को रात्रि के देवता को और दिन के स्वामी को हम आहुति देते हैं । यह भली प्रकार गृहीत हो । यहाँ तक दिशाओं के देवताओं को जल देवताओं को और अन्य प्राण आदि देवताओं को प्रसन्न करने के लिये आहुतियाँ गई हैं । इनमें आयु की वृद्धि की प्रार्थना के साथ परमात्मा की महिमा का वर्णन करके अन्त में संसार के माता-पितारूप दिन और रात्रि को आहुति देकर विश्राम लिया गया है ॥ ३४ ॥

अत्र संख्याधीशा देवाः । एकस्मै अद्वितीयब्रह्मणे स्वाहा सुहुतमस्तु । द्वाभ्यां प्रकृतिपुरुषाभ्याम् । शताय अनन्ताय । एकशताय स्वाहा सुहुतमस्तु । ' व्युष्ट्या इति व्युष्टायाम् ' ( का ० श्र ० २० ४ | ३ ३ ) | ' स्वर्गायेत्युदिते ' ( का ० श्र ० २० | ४ | ३४ ) । व्युष्टायां समाप्तायां रात्रौ व्युष्ट्ये स्वाहेत्येकामाहुतिमाज्येन जुहुयात् । उषसि प्रादुर्भूतायामेषाहुतिः । उदिते च सूर्ये स्वर्गाय स्वाहा इत्येकामाहुति जुहुयादिति सूत्रद्वयार्थः । अत्र ब्राह्मणम् -'तदाहुः । यदुभे दिवा वा नक्तं वा जुहुयादहोरात्रे मोहयेद् व्युष्टयै स्वाहेत्यनुदित आदित्ये जुहोति स्वर्गाय स्वाहेत्युदितेऽहोरात्रयोरव्यतिमोहाय ' ( श ० १३ | २ | १७ ) । प्राणाय स्वाहेति त्रयोविंश कण्डिकामारभ्य द्वादशभिः कण्डिकासम्मितैरनुवाकैरुक्ता देवता लोककालाग्न्यादिवपुषो हविभिराज्यादिभि-रर्हणीयाः । सर्वे चैते यागा महतोऽश्वमेधस्यावयविनोऽवयवभूताः । यथा मनुष्यस्याऽवयविनोऽवयवभूताः शिरः पाण्यादयः, तद्वत् । प्रजापतेरवयवभूतोऽश्वमेधः सर्वे देवाश्च । सवं चैतत्परमात्मन आत्मैव, ' सर्वमिदं यदयमात्मा ' ( बृ ० २।४।६ ) इति श्रुतेः । स चात्मैव सर्वत्र स्तूयते, इज्यते च । अध्यात्मपक्षे - परमात्मनः सार्वात्म्यमिदं निगदव्याख्यातम् । दयानन्दस्तु – ‘ तेभ्यस्तेभ्यः स्वाहा उत्तमक्रिया ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, तत्तदुपयोगिनीनां विशिष्टाना-मुत्तमक्रियाणामनुक्तेः, अनिरूपणाच्च । संसर्पाहसस्पतीशब्दौ क्षयमासपूर्वोत्तरभाविनोरधिकमासयोः प्रसिद्धौ । मलिम्लुचशब्दश्च प्रतितृतीयवर्षं जायमानेऽसंक्रान्तमासे प्रसिद्धः । तदेतदपहाय महात्मायं यः सम्यक् सर्पति गच्छतीत्यादिव्युत्पत्ति बलेन यौगिकमर्थं विदधाति, अर्थवाच्यं कमप्यथं न निरूपयति । सर्वत्रैव एतादृश एवास्य वाग्जालः ॥ ३४ ॥

॥ इति श्रीशुक्लयजुर्वेदीयमाध्यन्दिनशाखाया वेदार्थ गरिजातभाष्ये द्वाविंशोऽध्यायः ॥

पृष्ठ 105

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 105 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्रयोविंशोऽध्यायः

हि॑र॒ण्य॒ग॒र्भः सम॑वर्त॒ताग्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒रेक॑ आसीत् ।

स दोधार पृथिवीं द्यामतेमां कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा विधेम ॥

१ ॥

मन्त्रार्थ -- अश्वमेध यज्ञ करते समय उक्थसंस्था नामक दूसरे दिन प्रातःकाल के समय महिम नामक ग्रह का सुनहले ऊखल में इस मन्त्र का उच्चारण करते हुए ग्रहण करे - सृष्टि से पहले जो अद्वितीय हिरण्यगर्भ था, सृष्टि होने पर वही सकल विश्व का पालक हुआ, वही अपनी शक्ति से इस पृथ्वी और द्युलोक को थामे हुए है । वह कैसा है? इसको कोई स्थूल दृष्टि वाला नहीं बता सकता । ऐसे देवता की प्राप्ति के लिये हम आहुति देते हैं ॥ १ ॥

पूर्वस्मिन् द्वाविंशेऽध्याये होममन्त्रा उक्ताः । अत्र त्रयोविंशेऽध्याये शिष्टं कर्मोच्यते । ' प्रातरुक्थ्यः, महिमानगृह्णाति सौवर्णेन पूर्व हिरण्यगर्भ इति, द्वितीय, राजतेन यः प्राणत इति ' ( का ० श्री ० २०।५।१-२ ) । प्रातर्द्वतीयेऽहन्युक्थ्यसंस्थमहर्भवति । तत्र महिमसंज्ञौ द्वौ ग्रहौ गृह्णाति । आगन्तुकत्वादाग्रयणोक्थ्ययोर्मध्ये तौ गृह्णाति ' अन्तराग्रयणोक्थ्या वागन्तुस्थानं ग्रहाणाम् ' ( का ० श्र ० १२५ | १ ) इति वचनात् । द्वयोर्मध्ये पूर्व महिमानं सौवर्णेोलूखलेन गृह्णाति हिरण्यगर्भ इति मन्त्रेण, द्वितीयं महिमानं ग्रहं राजतेन उलूखलेन यः प्राणत इति मन्त्रेण गृह्णातीति सूत्रद्वयार्थः । हिरण्यपुरुषरूपे ब्रह्माण्डे गर्भरूपेणावस्थितः प्रजापतिर्हिरण्यगर्भः । यद्वा हिरण्यानि हिरण्यमयान्यनन्तब्रह्माण्डानि गर्भे यस्य सः । अनन्तचिद्रूपे ब्रह्मणि कस्मिंश्चित् स्वल्पेऽशे माया भवति । मायाया एकदेशेऽनन्तानि ब्रह्माण्डानि भवन्ति । भूतस्य प्राणिजातस्योत्पत्तेः पुरा समवर्तत स्वयं शरीरधारी बभूव । स च जात उत्पन्नमात्र एक एव सर्वस्योत्पत्स्यमानस्य पतिरीश्वर आसीत् । स पृथिवीमन्तरिक्षं द्यां लोकम्, उतापिचइमां भूमि लोकत्रयं दाधार धारयति । कस्मै काय प्रजापतये देवाय वयं हविषा विधेम हविर्दद्म:, विभक्तिव्यत्ययः, अत्रत्यो विशेषस्त्रयोदशेऽध्याये चतुर्थ्यां कण्डिकायां द्रष्टव्यः ॥ १ ॥

उ॒पामगृ॑हीतोऽसि प्र॒जाप॑तये त्वा॒ जुष्ट॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनिः सूर्य॑स्ते महिमा । यस्तेऽह॑न् संवत्स॒रे म॑हि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ यस्ते॑ वा॒याव॒न्तरि॑क्षे महिमा सम्बभूव॒ यस्तै दिवि सूर्य महिमा सम्बभूव तस्मै ते महिम्ने प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ दे॒वेभ्यः॑ ॥ २ ॥

मन्त्रार्थ मन्त्र से आहुति दे - हे ग्रह! तुम उपयाम - ग्रहण के उपरान्त महिम ग्रह को स्थापित कर पुनः इस पात्र में गृहीत हो, प्रजापति के तुम प्रिय हो, मैं तुम्हें ग्रहण करता हूँ । यह तुम्हारा स्थान है, सूर्य तुम्हारी महिमा है, , में प्रकट हुई, जो तुम्हारी यह महिमा दिन में वर्ष भर प्रकट होती रहती है । तुम्हारी जो महिमा वायु में अन्तरिक्ष लोक में सूर्यलोक में प्रकट हुई, तुम्हारी उस महिमा वाले प्रजापति को और देवताओं को हम यह आहुति देते हैं ॥ २ ॥।

हे ग्रह! प्रजापतये जुष्टमभिरुचितं त्वा त्वामहं गृह्णामि । एष ते योनिरिति ग्रहसादनम् ' ( का ० श्र ० ९ ।५।२४ ) | दशापवित्रेण ग्रहं परिमृज्य ' एष ते योनि ः ' इति मन्त्रेण ग्रहसादनं कुर्यात् । एष ते योनिः स्थानम् । सूर्यस्ते महिमा महाभाग्यशक्तिः, दीपस्येव प्रभा । ' यस्तेऽहन्निति जुहोति ' ( का ० श्र ० २०/७/१६ ) । पूर्वं महिमानं ग्रहं ग्रहगृहीतं सोमं जुहोति वषट्कृत इति सूत्रार्थः । देवदेवत्यं यजुः । द्वयधिका शक्वरी । हे महिमन्!

पृष्ठ 106

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 106 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० २-३ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ७३ महिमाख्यग्रह, यस्ते तव महिमा अहम् अह्नि दिवसे संवत्सरे च निमित्ते सम्बभूव उत्पन्नः, अहनि निमित्तभूते सर्वाण्येव भूतानि सम्पद्यन्ते । निमित्तसप्तम्यश्चैताः, ' चर्मणि द्वीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् ' इतिवत् । वायौ अन्तरिक्षे च निमित्ते यस्ते तव महिमा सम्बभूव, दिवि सूर्ये च निमित्ते यस्ते तव महिमा सम्बभूव ते तव तस्मै महिम्ने प्रजापतये देवेभ्यश्च स्वाहा हविरिदं स्वाहा सुहुतमस्तु । अध्यात्मपक्षे – हे प्रजापते! त्वमुपयामगृहीतोऽसि श्रद्धया गृहीतोऽसि, तस्मै तुभ्यं जुष्टमभिरुचितं नैवेद्यं गृह्णामि । हे नैवेद्य! एष पूजाप्रदेशस्ते योनिः स्थानम् । हे प्रजापते परमेश्वर, सूर्यस्ते महिमा शक्तिः । अह अह्न दिवसे संवत्सरे वायौ अन्तरिक्षे दिवि सूर्ये च निमित्तभूते महिमा सम्बभूव । तस्मै महि प्रजापतये देवेभ्यश्च स्वाहा नैवेद्यमिदं सुहुतमस्तु । शक्तिमाहाभाग्यं कार्यं वा महिमा भवति, स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठितः स्वे महिम्नि ' ( छा ० उ ० ७ । २ । ४ । १ ) इति श्रुतेः । दयानन्दस्तु – ' हे भगवन् जगदीश्वर, यस्त्वमुपयामैर्यमसम्बन्धिभिः कर्मभिर्गृहीतोऽसि साक्षात्कृतोऽसि, तं जुष्टं त्वा प्रजापतयेऽहं गृह्णामि । यस्य त एष योनिरस्ति, यस्ते सूर्यो महिमा, यस्तेऽहन् संवत्सरे महिमा सम्बभूव, यस्ते वायावन्तरिक्षे महिमा सम्बभूव तस्मै महिम्ने प्रजापतये ते देवेभ्यश्च स्वाहा सर्वैः संग्राह्ला: ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, परमात्मसाक्षात्कारे कृतार्थत्वेन कामनान्तरानुपपत्तेः । किञ्च प्रजापालनकर्तृ राज्ञः पालनाय कः परमात्मानं गृह्णाति कथं च गृह्णाति तद्ग्रहणेन कथं तत्पालनं स्यादित्यनुक्तेः । एष ते तव योनिर्जगत्कारणं प्रकृतिः ' इत्यप्यसङ्गतम्, योनिशब्दस्य जगत्कारणार्थकत्वे प्रकृतिः कस्य शब्दस्यार्थं इत्यनुक्तेः ॥ २ ॥

यः प्रण॒तो नि॑मिषि॒तो म॑हि॒त्वैक॒ इद्राजा जग॑तो ब॒भूव॑ । N य ईश॑ अ॒स्य द्वि॒पद॒श्चतु॑ष्पद॒ः कस्मै दे॒वाय॑ ह॒विषा विधेम ॥ ३ ॥

मन्त्रार्थ- चाँदी के ऊवल में दूसरे महिम ग्रह को इस मन्त्र से ग्रहण करे -- जो प्रजापति श्वास - प्रश्वास लेते समय, पलक झपकते समय जगत् के प्राणियों में अद्वितीय महिमा के साथ विराजमान है, जो मनुष्य, पक्षी आदि बोपायों और गाय, घोड़े आदि चौपायों का शासन करता है, उस प्रजापति देवता को हम हवि समर्पित करते हैं ॥ ३ ॥

यः प्राणत इति मन्त्रेण राजतेनोलूखलेन द्वितीयग्र ग्रहणमिति पूर्वमुक्तम् । मन्त्रोऽधुना व्याख्यायते । हिरण्यगर्भदृष्टा कदेवत्या त्रिष्टुप् । तस्मै कस्मै जगत्सृष्ट्यादिलीलाविनोदिने प्रजापतये देवाय वयं हविषा विधेम हविर्दद्मः । विदधातिरत्र दानार्थः । तृतीया द्वितीयार्थे । यः प्रजापतिः प्राणतः, प्राणितीति प्राणन् तस्य जीवनं धारयतः, निमिषतो निमिषतीति निमिषन् तस्य निमेषणं कुर्वतः उपलक्षणमेतत् प्राणचक्षुःश्रोत्रादि-तत्तदिन्द्रियव्यापारवतः सचेतसो जगतो विश्वस्य महित्वा महित्वेन महनं महि:, ' मह पूजायाम् ' इत्यस्मा क्षौणादिक इ:, बाहुलकात्, महेर्भावो महित्वम् तेन । विभक्तेः पूर्वसवर्णः । स्वकीयेन माहाभाग्येन एक इक -एव जगतः समस्तस्य स्थावरजङ्गमात्मकस्य राजा, राजते दीप्यत इति राजा, ' कनिन् युवृषितक्षिराजि ' ' ' ' ' ' इत्यादिना कनिन्प्रत्ययेन साधु । देदीप्यमानः स्वामी शासको वा बभूव संवृत्तः । यश्चास्य द्विपदः, द्वौ पादौ यस्यासौ द्विपात् ' संख्या सुपूर्वस्य ' ( पा ० सू ० ५।४।१४० ) इत्यकारस्य लोपः समासान्तः, तस्य द्विपदः, ' पादः पत् ' ( पा ० सू ० ६ | ४ | १३० ) इति पदादेशे रूपम् । ईशे इष्टे, ऐश्वर्यं करोति । यश्च चतुष्पदः, चत्वारः पादा यस्यासौ चतुष्पात् तस्य । मनुष्यपक्ष्यादेः, गोहस्त्यादेरित्यर्थः । उपलक्षणमेतत्, समस्तस्य प्राणिजातस्येति तात्पर्यम् | ' ईष्टे ' इत्यत्र ' लोपस्त आत्मनेपदेषु ' ( पा ० सू ० ७ ११४१ ) इति तकारलोपे ' ईशे ' इति रूपम्, ' अधी-गर्थद्रयेशां कर्मणि ' ( पा ० सू ० २।३।५२ ) इति कर्मणि शेषे षष्ठी । १०

पृष्ठ 107

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 107 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

II अध्यात्मपक्षे - अयमेवार्थः । शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० २३ दयानन्दस्तु – ' हे मनुष्याः! यथा अयमेक इद् महित्वा निमिषतः प्राणतो द्विपदश्चतुष्पदोऽस्य जगतो राजा बभूव । योऽस्येशे, तस्मै कस्मै देवाय हविषा विधेम, तथास्य भक्तिविशेषो भवद्भिर्विधेयः ' इति, तदपि न चारु, भक्तिविशेषस्य परमादरणीयत्वेऽपि हविषा भक्तिविशेषेणेति विवरणस्यासङ्गतत्वात्, अध्याहारस्य निर्मूलत्वाच्च । निराकारस्य कमनीयत्वमपि चिन्तनीयम्, प्रत्यगभिन्नस्य निराकारस्य परोक्षस्य प्रेमास्पदत्वा-दर्शनात् ॥ ३ ॥

उपयामगृ॑होतोऽसि प्र॒जाप॑तये त्वा जुष्ट॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॑श्च॒न्द्रमा॑स्ते महिमा यस्ते रात्रौ संवत्स॒रे म॑हि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ यस्ते॑ पृथि॒व्याम॒ग्नौ म॑हि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ यस्त॒ नक्ष॑त्रेषु च॒न्द्रम॑सि महिमा सम्बभूव॒ तस्मै ते महिम्ने प्र॒जाप॑तये दे॒वेभ्यः॒ स्वाहा॑ ॥ ४ ॥

मन्त्रार्थ - दूसरे महिम ग्रह को भी पूर्ववत् स्थापित करते हुए पात्र में गृहीत हो, प्रजापति के प्रिय हो, मैं तुम्हारा ग्रहण करता हूँ, है । तुम्हारी यह महिमा प्रत्येक रात्रि में वर्ष भर प्रकट होती रहती है, हुई, तुम्हारी जो महिमा तारागण और चन्द्रमा में प्रकट हुई, उस हम आहुति देते हैं ॥ ४ ॥

- ू इस मन्त्र से आहुति दे - हे ग्रह, तुम उपयाम यह तुम्हारा स्थान है, चन्द्रमा तुम्हारी महिमा तुम्हारी जो महिमा पृथ्वी पर अग्नि में प्रकट महिमा से सम्पन्न प्रजापति और देवताओं को हे ग्रह! प्रजापतये जुष्टमभिरुचितं त्वामहं गृह्णामि । एष ते योनिरिति ग्रहसादनं कुर्यात् । चन्द्रमास्ते तव महिमा महाभाग्यशक्तिः । ' वपान्ते द्वितीयेन पूर्ववद्यस्ते रात्राविति जुहोति ' ( का ० श्र ० २०।७।२६ ) । वपायागान्ते द्वितीयं महिमानं ग्रहं ग्रहगृहीतं सोमं पूर्ववज्जुहोतीति सूत्रार्थः । अष्टि: । हे महिमन् रात्रौ संवत्सरे च यस्ते तव महिमा सम्बभूव पृथिव्यामग्नौ च यस्ते महिमा सम्बभूव, नक्षत्रेषु चन्द्रमसि च यस्तव महिमा सम्बभूव, सर्वव्यापकस्तव यो महिमा, तस्मै महिम्ने प्रजापतये देवेभ्यश्च स्वाहा सुहुतमस्तु । अध्यात्मपक्षे - पूर्ववदेवार्थो ज्ञातव्यः ॥ ४ ॥

यु॒ञ्जन्ति॑ ब्र॒ध्नम॑रु॒षं चर॑न्तं॒ परि॑ त॒स्थुष॑ः । रोच॑न्ते रोच॒ना दि॒वि ॥ ५ ॥

I मन्त्रार्थ - एक वर्ष तक भ्रमण करके वापस आये घोड़े को ऋत्विकगण इस मन्त्र का उच्चारण करते हुए रथ में जोते - कर्म के अनुष्ठान के निमित्त बैठे हुए ऋत्विकगण क्रोधरहित सर्वत्र विचरण कर आये प्रभावशाली अश्व को रथ में जोते हैं । जैसे आदित्य की दीप्ति आकाश में प्रकाशित होती है, उसी प्रकार भूमि पर घूमने वाले प्रभावशाली अश्व को हम रथ में जोतते हैं ॥ ५ ॥

' युनक्त्येनं युञ्जन्ति ब्रध्नमिति ' ( का ० श्र ० २०१५ | १० ) । युञ्जन्ति ब्रध्नमिति मन्त्रेणाश्वं रथे युञ्ज्यादिति सूत्रार्थः । मधुच्छन्दोदृष्टा आदित्यदेवत्या गायत्री । तस्थुषस्तस्थिवांसः विभक्तिव्यत्ययः कर्मार्थं स्थिता ऋत्विज इति यावत् । ब्रध्नं तिमिरं बध्नातीति ब्रध्नः, ' बन्धेर्ब्रधिबुधी च ' ( उ ० ३१५ ) इति नक्प्रत्ययः, बध्नातेर्बंध आदेशश्च तमादित्यम्, रथे युञ्जन्ति योजयन्ति । अश्वोऽत्रादित्यरूपेण स्तूयते, ' असौ वा आदित्यो ब्र ोरुषोऽमेवास्मा आदित्यं युनक्ति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्ये ' ( श ० १३ | २ | ६ | १ ) इति श्रुतेः । अमुवामा आदित्यं युक्तीति वाक्यशेषात् शाखान्तरवचनाच्चाश्वं रथेन युनक्तीति गम्यते । कीदृशं ब्रध्नम्? अरुषम्, रोषति क्रध्यतीति रुषः, ' इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ( पा ० सू ० ३ | १ | १३१ ) इति कः, न रुषोऽरुषस्तं क्रोधरहितम् । परिचरन्तं

पृष्ठ 108

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 108 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० ५-६ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता ७५ श्रौतस्मार्तकर्मसिद्धयर्थं सर्वत्र गच्छन्तम् । यस्य भासा प्रकाशेन दिवि द्युलोके रोचना रोचनानि दीप्तानि चन्द्रग्रह-तारकादीनि रोचते देदीप्यन्ते, तं ब्रध्नमादित्यरूपमश्वमृत्विजो युञ्जन्तीति सम्बन्धः, ' तेजसां गोलकः सूर्यो नक्षत्राण्यम्बुगोलका: ' इति ज्यौतिषशास्त्रोक्तेः । यद्वा यस्य ब्रध्नस्य रोचना दीप्तयो दिवि आकाशे रोचन्ते, रोचन्त इति रोचना:, ' बहुलमन्यत्रापि ' ( उ ० २१७८ ) इति युचि रूपसिद्धिः । ' अनुदात्तेतश्च हलादे: ' ( पा ० सू ० ३।२।१४ ९ ) इति युचि तु रोचन इति स्यात्, पुल्लिङ्गतेति यावत् । अध्यात्मपक्षे -- ' तस्थुषस्तस्थिवांसो ब्रह्मणि स्थिता ब्रह्मविदस्तं ब्रध्नं चिदादित्यं परमात्मानं युञ्जन्ति मनसा ध्यायन्ति । कीदृशं ब्रध्नम्? अरुषम्, न रुषो यस्मिन्, यस्मिन् ध्याते कामक्रोधादिदोषा निवर्तन्ते सोऽरुषः, तम् । परिचरन्तं सर्वसाक्षिरूपेण सर्वत्र प्राप्नुवन्तम् । यस्य ब्रध्नस्य चिदादित्यस्य भासा दीप्त्या रोचना आदित्यादयो रोचन्ते प्रकाशन्ते येन सूर्यस्तपति तेजसेद्ध: ' ( तै ० ब्रा ० ३ | १२ | ९ | ७ ), ' न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति || ' ( मुण्डको ० २ २ १० ) इत्यादिश्रुतिभ्यः । ' यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत । ' ( भ ० गी ० १३ । ३३ ) इति गीतास्मृतेश्च । --दयानन्दस्तु – ' ये परितस्थुषश्वरन्तं विद्युतमिव वर्तमानमरुषम् अरुःषु मर्मसु सीदन्तं ब्रध्नं परमात्मान-मात्मना सह युञ्जन्ति, ते दिवि सूर्ये रोचनाः किरणा इव रोचन्ते । हे मनुष्याः! प्रतिब्रह्माण्डे यथा सूर्यः प्रकाशते, तथा सर्वस्मिन् जगति परमात्मा प्रकाशते । योगाभ्यासेनान्तर्यामिणं परमात्मानं स्वात्मना ये युञ्जते, ते सर्वतः प्रकाशिता जायन्त इति भावार्थ: ' इति, तत्सर्वमसङ्गतम्, मन्त्रार्थासम्बन्धात् । अरुषम् अरुःषु सीदन्त-मिति विप्राणायामायतम्, अक्रोधनमित्यर्थस्य सरलत्वात् । किञ्च निरर्थकमप्येतत् परमात्मनः सर्वव्यापित्वे मर्मस्थलव्यापित्वमपि सिद्धमेवेति निरर्थकमेव तद्वचनम् । उपासनार्थं तु हृदयस्थलमेवादीयते, न मर्मस्थलम् । ननु मर्मरक्षार्थं मर्मस्थलत्वोक्तिरिति चेन्न तस्य सङ्कल्पमात्रेण यत्र कुत्र स्थितस्यापि जन्तो रक्षितुं समर्थत्वात् । न च ज्ञानार्थं तत्रावस्थानम्, व्यापित्वेन सर्वज्ञत्वेन च तदुपपत्तेः । न च साधकस्य पुरुषस्य स्थावरप्राणिनां मर्मस्थलीय पीडानिवारणार्थं मर्मस्थलत्वोक्तिरिति वाच्यम्, अणुपरिमाणपरिमितस्य जीवस्य स्वशरीरेऽपि सर्वत्रा-सतोऽनेकेषां स्थावराणां मर्मस्थल स्थायित्वस्य दूरतोऽपास्तत्वात् । किञ्च विद्युतमिवेति कस्य पदस्यार्थः? न खलु चरन्तमिति पदस्य, तस्य प्राप्नुवन्तमित्यर्थस्य विवृतत्वात् । न च ब्रध्नशब्दस्य परमात्मार्थः, तस्य महान्तमिति व्याख्यानात् । न च तेन सह आत्मनो योजनमपेक्षितम्, व्यापकेन सह सर्वस्य नित्ययोगात् । तस्माद् भावार्थोऽयं यत्किञ्चिदेव, मूलाक्ष सम्बन्धात् तादृशार्थबोधकस्य कस्यापि पदस्य मूलेऽभावात् । अत्र केन कं के योज-यन्तीति वक्तव्यम् । ब्रध्नमिति पदेन परमात्मोच्यते चरन्तमित्यनेन जीवात्मोच्यते । ताभ्यामुभाभ्यां भिन्ना योजकाः के? तन्निरूपणमसम्भवदुक्तिकम् । किञ्च तादृशविवक्षायां ब्रध्नेन चरन्तं युञ्जन्तीति स्यात् । वस्तुतस्तु चरन्तमित्यस्य ब्रध्नविशेषणत्वोपपत्तौ तदतिरिक्तकल्पना निर्मूलैव ॥ ५ ॥

यु॒ञ्जन्त्य॑स्य॒ काम्या॒ हरी विप॑क्षसा॒ रथे॑ । शोणा॑ च॒ष्णू नृ॒वाह॑सा ॥ ६ ॥

1 मन्त्रार्थ- - इस अश्ध के सहायक, विविध पक्ष वाले, रक्त वर्ण, प्रगल्भ, वहन में समर्थ अन्य दो अश्वों को भी ऋत्विगण रथ में जोतते हैं । इस मन्त्र का उच्चारण करते हुए अन्य दो अश्वों को भी रथ में जोतें ॥ ६ ॥

' इतरांच युञ्जन्त्यस्येति ' ( का ० श्रौ ० २०१५ | ११ ) । इतरान् त्रीनश्वान् रथे युञ्ज्यादिति सूत्रार्थः । प्रत्यश्वं मन्त्रावृत्तिः । गायत्री । अश्वस्तुतिः । अस्य आश्वमेधिकस्याश्वस्य काम्या काम्यौ, काम्येते इति लक्षणया कामसम्पादिनौ । न त्वेको रथं वोढुं शक्त इति द्वौ काम्यौ हरी हरितवर्णों अश्वौ अथवा हरिण

पृष्ठ 109

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 109 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

" ७६ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ ० २३ वेगवन्तौ । विपक्षसौ पक्षयन्ति शरीरं गृह्णन्तीति पक्षसः, ' पक्ष परिग्रहे ' इत्यस्मादसुन्, पक्षाः । विविधाः पक्षसो ययोस्ती, विविधदेहधारिणौ इत्यर्थः । यद्वा ' विरिति शकुनिनाम, वेतेर्गतिकर्मण: ' ( निरु ० २।६ ) इति याकः । वेः पक्षिण इव पक्षसः पक्षा ययोस्ती विविधपक्षवन्तौ । शोणा शोणी रक्तौ । रक्तो वर्णो धूम्राभासः शोण इत्युच्यते । ‘ शोणः कोकनदच्छविः ' ( १ | ५ | १५ ) इत्यमर:, धूम्राभासौ वा । धृष्णू प्रगल्भौ, ' त्रिधृषा प्रागल्भ्ये ', ' त्रसिगृधि-धृषिक्षिपेः क्नुः ' ( पा ० सू ० ३ | २ | १४० ) इति क्तुः प्रत्ययः । नृवाहसा नॄन् वहत इति नृवाहसा नृवाहसौ नृणां वोढारौ रथे ऋत्विजो युञ्जन्ति । अत्र आकारान्तेषु शब्देषु सर्वत्र विभक्तेराकारः । अध्यात्मपक्षे - अस्य परमात्मनः सम्बन्धिनौ हरी विषयाहरणशीलौ बाह्यान्तःकरणग्रामों वेदज्ञा रथे रमते आत्मनीति रथः परमात्मा, ' हनिकुषिनरिकाशिभ्यः मथन् ' ( उ ० २१२ ) इति साधुत्वम्, ' आत्मैवैषां रथः ' ( निरु ० ७१४ ) इति तत्रभवान् यास्कः 1 तस्मिन् परमात्मनि युञ्जन्ति । कीदृशौ तौ? काम्यौ भगवन्निष्ठौ सन्तावेव कामनास्पदौ, ' के शत्रवः सन्ति निजेन्द्रियाणि तान्येव मित्राणि जितानि यानि ' इति प्रश्नोत्तर्यामाचार्य -भगवत्पादोक्तेः । पुरुषार्थप्रापकत्वेन प्रेमगोचरौ वा । विपक्षसौ विविधपक्षधरौ । शोणौ शोणपदेन रञ्जनात्मकं रजो गृह्यते, रजो गुणाप्रभावितौ । धृष्णू प्रगल्भो नृवाहसौ नॄन् जीवान् भोगमोक्षाभ्यां वहत इति तथोक्तौ । रथे रथस्थे शरीररथस्थे वा परमात्मनि वेदज्ञा युञ्जन्ति । दयानन्दस्तु - ' हे मनुष्याः! यथा शिक्षकाः काम्या कमनीयौ हरी हरणशीलौ विपक्षसा विविधैः परिगृहीतौ शोणा रक्तगुणविशिष्टौ धृष्णू दृढौ नृवाहसौ नृवाहको रथे युञ्जन्ति, तथा योगिनोऽस्य परमेश्वरस्य मध्य इन्द्रियाणि मनः प्राणांश्च युञ्जन्ति ' इति, तदपि न किञ्चित्, दान्तस्य मूलेऽवचनात्, मूले दृष्टान्त सूचकस्ये-वादिशब्दप्रयोगस्याभावाच्च । न वा दान्तसङ्गतिः । न च परमात्मा रथस्थानीयः, तस्य प्राप्यत्वेन रथवत् स्थानान्तरप्रापकत्वाभावात् । न च रथेऽश्वयोरिव परमात्मनि मन इन्द्रिय - प्राणानां संयोजनं सम्भवति, परकीया -त्मना मनआदीनां सम्बन्धायोगात् । अन्यथा परकीयात्मनः संयोगेन स्वात्मसाक्षात्कारवत् परकीयात्मसाक्षा-त्कारोऽपि स्यात् । न चेष्टापत्तिः, चेष्टावत्त्वादिना परकीयात्मानुमानस्यैव प्रसिद्धेः परकीयसुखादिसाक्षा-त्कारापत्तेश्च । परमात्मनो व्यापित्वेन सर्वसंयोगवत् सर्वमनः संयोगोऽपि विद्यत एवेति व्यर्थमेव तद्वचनम् ॥६ ॥

यद्वातो॑ अ॒पो अ॑गनीगन् प्रि॒यामिन्द्र॑स्य त॒न्व॑म् ।

ए॒त स्तर॒नेन॑ प॒था पुनरश्व॒ माव॑र्तयासि नः ॥ ७ ॥

मन्त्रार्थ - अध्वर्यु और यजमान रथ पर चढ़कर सरोवर के निकट जाँय और घोड़ों को जल में उतार कर इस मन्त्र का पाठ करें - हे अध्वर्युं! वायु के समान शीघ्रगामी अश्व ने जल को और इन्द्र के प्रिय शरीर को पाया है । हे अध्वर्यु! हमारे इस घोड़े को इसी मार्ग से फिर वापस ले आओ ॥ ७ ॥

' अपो यात्वावगाढेषु वाचयति यद्वात इति ' ( का ० श्र ० २०।५।१४ ) । चतुर्भिरश्वैर्युक्तं रथमारुह्याऽ-ध्वर्युर्यजमानश्च तडागादिकं प्रति गच्छतः । तत्र जलं प्रविष्टेष्वश्वेष्वध्वर्युर्यजमानं यद्वात इति मन्त्रं वाचयेदिति सूत्रार्थः । एतच्च वाचनं प्रायश्चित्तरूपेण जलावगाहनात्, जलावगाहनतो वडवासङ्गतश्च परिवर्जनविधानात् । बृहतीच्छन्दः, अश्वदेवत्या । वातो वातवेगोऽश्वः सिंहो माणवक इतिवत् प्रयोगः, वातपदमश्वपरम् । अपो लानि, अगनीगन् अतिशयेन गतवान् । इन्द्रस्य प्रियां तन्वं चात्यर्थं गतवान्, गमेर्लङि श्लो अभ्यासस्य चुत्वाभावो नीगागमन, ' दार्धातदर्धतिदर्धषि ' ( पा ० सू ० ७ | ४ | ६५ ) इति निपातनाद् यङ्लुगन्तो वा निपातः । अतो हेतो -ब्रवीमि हे स्तोतः! अध्वर्यो, एतं नोऽस्माकमश्वमनेन पथा येन मार्गेण गतः पुनस्तेन मार्गेण आवर्तयासि आवर्तय आनय । ' लेटो s डाटो ' ( पा ० सू ० ३ । ४ । ९ ४ ) इत्याडागमः । पुरुषव्यत्ययः ।

पृष्ठ 110

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 110 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० ७-८ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता ७७ अध्यात्मपक्षे वातो वातवेगोऽन्तःकरणग्रामः, अपः कर्माणि लोकान् विषयान् इन्द्रस्य परमेश्वरस्य प्रियं तन्वमधिष्ठानाख्यं स्वरूपमत्यर्थं गतः । हे स्तोतः " अनेन पथा नोऽश्वमश्ववद्वेगवन्तमन्तःकरणग्रामम्, आवर्तयासि आवर्तय, येन परमात्मस्वरूपे प्रतिष्ठितो भवेत् । दयानन्दस्तु – ' हे स्तोतः, यथा शिल्पिजना इन्द्रस्य विद्युतः प्रियां तन्वं विस्तृतं शरीरं वात इव प्राप्य यद्यत् कलायन्त्रमयं यमश्वमपो जलानि च, अगनीगन् प्राप्नुवन्ति तथा एतत्कलायन्त्राश्वमाशुगामिनमनेन पथा विद्युन्मार्गेण त्वं प्राप्नोषि पुनर्नोऽस्मानावर्तयासि वर्तयेस्तं भवन्तं वयं सत्कुर्याम ' इति, तदप्यसाम्प्रतम्, मूले शिल्पिबोधकपदाभावात् । कलायन्त्रबोधकपदमपि मूले नास्ति । अश्वपदस्य तथार्थत्वं प्रमाणशून्यमेव । वात इव प्राप्येत्यपि निर्मूलमेव प्रयोगाभावात् । सिद्धान्ते तु वातरंहस्यश्वे वातपदप्रयोगो निरूढलक्षणया सङ्गच्छते । अनेनेति पदं कथं विद्युद्बोधकमित्यपि चिन्त्यम् ॥ ७ ॥

वस॑वस्त्वाऽऽञ्जन्तु॒ गाय॒त्रेण॒ च्छन्द॑सा रु॒द्रास्त्वा॑ञ्जन्तु॒ त्रैष्टुभेन॒ च्छन्द॑साऽऽदि॒त्यास्त्वा॑ ऽज्जन्तु जग॑तेन च्छन्द॑सा भूर्भुव॒ः स्वर्लामी ३ ञ्छाची ३ न्यव्य॒ गव्य॑ ए॒तदन्त॑मत्त देवा ए॒त॒दन्न॑मद्धि प्रजापते ॥ ८ ॥

W मन्त्रार्थ - लौटने पर रथ से छूटे घोड़ों के शरीर को राजमहिषी आदि घृत से सींचे - वसु देवता गायत्री छन्द से तुमको लिप्स करें, रुद्र देवता त्रिष्टुप् छन्द से, बारह आदित्य देवता जगती छन्द से तुमको लिप्त करें । इतना करके वे एक सौ एक सुवर्ण की मणियों को सिर, कन्धे और पूँछ में बाँधे । उस समय यह मन्त्र पढ़ा जाता है - भूलोक, भुवर्लोक और स्वर्गलोक तुम्हें सुशोभित करें । इसके बाद हवन से बचा हुआ सतू, खील आदि घोड़ों को खाने के लिये वे । न खाय तो जल डाल दे - हे देवताओं! खील, सत्तू, दही, दूध, जौ की लप्सी रूप इस अम्न को आप ग्रहण करें, हे प्रजापते! इस अन को आप खाँय ॥ ८ ॥

' आयाय विमुक्तमश्वं महिषी - वावाता - परिवृक्ताज्येनाभ्यञ्जन्ति पूर्वकायमध्यापरकायान् यथादेशं वसवस्त्वेति प्रतिमन्त्रम् ' ( का ० श्र ० २० | ५ | १५ ) । आयाय जलप्रदेशाद्देवयजनमागत्य रथाद्विमुक्तमश्वं महिष्या-द्यास्तिस्रः पत्न्यो यथाक्रममश्वस्य घृतेन पूर्वकायं महिषी वसव इत्यादिमन्त्रेण वावाता देहमध्यं रुद्रा इति मन्त्रेण परिवृक्ता अपरकायम् आदित्या इति मन्त्रेण अभ्यञ्जन्तीति सूत्रार्थः । त्रीणि यजूंषि लिङ्गोक्तदेवत्यानि । हे अश्व! वसवः, अष्टौ वसवो देवा गायत्रेण छन्दसा त्वा त्वामभ्यञ्जन्तु स्निग्धं कुर्वन्तु, रुद्रा एकादश रुद्रा देवा । त्वा त्वां त्रैष्टुभेन छन्दसा अभ्यञ्जन्तु, आदित्या द्वादश आदित्या देवा जागतेन छन्दसा त्वा त्वामभ्यञ्जन्तु ० ' अभ्राश्यमानान् मणीन् सौवर्णानेकशतमेकशतं केसरपुच्छेष्वावयन्ति भूर्भुवः स्वरिति प्रतिमहाव्याहृति केसरयोः ' ( का श्र ० २०५।१६ ) | महिष्याद्यास्तिस्रः पत्न्य एकाधिकं शतं सुवर्णमयमणीन् यथा न पतन्ति तथा शिरःस्कन्धस्ययोः पुच्छेष्वाबध्नीयुरिति सूत्रार्थः । तत्र महिषी अश्वशिरोरोमसु भूरिति मन्त्रेण एकाधिकशतं । मणीन् प्रवयति । वावाता ग्रीवारोमसु भुव इति मन्त्रेण, परिवृक्ता पुच्छरोमसु स्वरिति मन्त्रेण प्रवयतीति विज्ञेयम् भूर्भुवः स्वरिति महाव्याहृतयः । प्रजापतेरार्षम् । पृथिव्यन्तरिक्ष युलोका अभिधेयाः, ब्रह्मक्षत्रविशो वर्णावा, अन्न-प्रजापशवो वा । भवति सर्वं जगदस्मादिति भूः भूत्वा वसति च सर्वं यस्मस्तद् भुवः, स्वरति लयं गच्छति यस्मि-तत् स्वः । विशेषस्तु तृतीये पञ्चमकण्डिकाव्याख्यान उक्तः, तत्रैवानुसन्धेयम् । ' अश्वाय रात्रिहुतशेषं प्रयच्छति लाजी ३ च्छाची ३ निति ' ( का ० श्र ० २०१५।१८ ) । सक्तुधाना - लाजादिरूपं रात्रिहुतशेषमश्वाय भक्षयितुं दद्यादिति सूत्रार्थः । ‘ अप्स्ववहरणमखादति ' ( का ० श्र ० २०१५ १ ९ ) । अश्वो नात्ति चेत् तदा जलमध्ये प्रक्षिपेदिति