वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 61–70

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 61–70

पृष्ठ 61

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 61 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२८ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० २१ यवसप्रथमानां घासे, अज्राणां भोजनेऽग्रे प्राप्तव्यानां सुमत्क्षराणां सुष्ठु मदा क्षरणं चालनं येषां तेषां शतरुद्रियाणां शतं रुद्रा देवता येषां तेषां पीवोपवसनानाम् अग्निष्वात्तानां पार्श्वतः श्रोणितः शितामतः शितास्तीक्ष्णा आपो अपरिपक्वा यस्मिन् तस्मात् उत्सादतोङ्गादङ्गादवत्तानां नम्रीभूतानामुत्कृष्टानामङ्गानामेवाश्विना करतो हविर्गुणैर्जुषेताम्, तथा त्वं यज ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, अश्विपदेनाध्यापकोपदेशकग्रहणे मानाभावात्, अन्येषामपि पदानामुक्तार्थताया निर्मूलत्वात् । गृभ इत्यनेन कथं स्त्रिया ग्रहणम्? तदतिरिक्तेऽपि ग्राह्यत्वसम्भवात् । ततः पुरैव कुतो भोक्तव्यमिति सर्वथापि निरर्थकमसम्बद्धं चेदं व्याख्यानम् ॥ ४३ ॥

होता॑ यक्षत्सर॑स्वतीं मे॒षस्य॑ ह॒विषा॒ आव॑यदद्य म॑ध्य॒तो मेद॒ उद्भूतं पुरा द्वेषौभ्यः पुरा पौरु॑षेथ्या ग॒भो घस॑न्तूनं धा॒से अ॑ज्ञानां॒ यव॑सप्रथमानाएं सु॒मत्क्ष॑राणाएं शतरु॒द्रया॑णामग्नि-वात्तानां पोर्वोपवसनानां पार्श्वतः श्रण॒ितः शिताम॒त उ॑त्साद॒तोऽङ्गदादव॑त्तानां॒ करे॑दे॒व सर॑स्व॒तो जु॒वता॑ ह॒विर्होत॒र्यज॑ ॥ ४४ ॥

मन्त्रार्थ - दिव्य होता ने सरस्वती का यजन किया । उसने मेष की पोषक हवि को स्वीकार किया । सकल अंगों का शक्तिदानपूर्वक सेवन किया । ऐसी सरस्वती हवि को स्वीकार करे । प्रास में नवीन रुचि करने वाले, अन्नों में मुख्य, अपने आप सुरक्षित, अनेकों मन्त्रों से प्रशंसित, पाक के समय प्रथम अग्नि द्वारा आस्वादित, स्थूल अंग के निकट रहने वाले, पार्श्व भाग से, कटि भाग से, पाद स्थान से, उत्सादन स्थान से, प्रत्येक अंगों से धर्मानुसार ग्रहण की गई हवि को अश्विनीकुमार तृप्तिपर्यंन्त स्वीकार करें । हे मनुष्य होता! तुम भी घृत से हवन करो ॥ ४४ ॥

होता सरस्वतीं यक्षद् यजतु । या सरस्वती मेषस्थ हविषो हविर् आवयद् अभक्षयत्, आङ्पूर्वस्य वेतेर्लङि शपो लुगभावे रूपम्, यद्वा भक्षयतु, लेटि अडागमे वा रूपम् । आवयतेर्भक्षणे वृत्ति: ( निघ ० २२८१ ) । अद्य मध्यतो मेद इत्यादिकं पूर्ववद् व्याख्येयम् । सा अङ्गानि घसत् । एवं सरस्वती हविर्जुषताम्, तृप्तिं च करदिति । अध्यात्मपक्षे — सरस्वती ज्ञानविज्ञानाधिष्ठात्री यक्षत् । मेषस्य मेषवद् युद्धकुशलस्यात्मनः । शेषं पूर्ववत् । दयानन्दस्तु - ' हे होतः, यथा होताद्य मेषस्य उपदिष्टस्य शितामतस्तीक्ष्णस्वभावाद् हविषो मध्यतो यन्मेद उद्घृतम्, तत्सरस्वती चावयत् प्राप्नोति यक्षत् । द्वेषोभ्यः पुरा गृभो ग्रहीतुं योग्यायाः पौरुषेय्याः पुरा नूनं घसत् । घासेऽज्राणां भोजने कमनीयानां यवसप्रथमानां सुमत्क्षराणां श्रेष्ठानन्दवर्षकराणां पीवोपवसनानां स्थूल-वस्त्रधारिणामग्निष्वात्तानामग्निविद्यावतां शतरुद्रियाणां पार्श्वतः श्रोणित उत्सादतः, अङ्गादङ्गादवत्तानां सकाशाद्विद्यां करदेवमेषा सरस्वती जुषताम्, तथा त्वं च हविर्यज ' इति, तदपि यत्किञ्चित् मेषस्य उपदिष्टस्य शितामतस्तीक्ष्णस्वभावादित्यर्थस्य निर्मूलत्वात् । न च तथात्वे नियमः, उपदिष्टस्य मधुरस्वभावस्यापि दर्शनात् । दातुमर्हस्य पदार्थस्य कः प्रसिद्धव्यवहारः? तस्मात् कः स्निग्धपदार्थ उद्भियते, तं वाचं च कः प्राप्नोति? शत्रुभ्यः पुरा ग्रहणयोग्यायाः पुरुषसम्बन्धिन्याः स्त्रियः पुरा निश्चये घसत् खादेद् इत्यादिकं सर्वमसम्बद्धमेव ॥ ४४ ॥

I होता॑ क्ष॒दिन्द्र॑मृष॒भस्य॑ ह॒विषि॒ आव॑यद॒द्य म॑ध्य॒तो मेद॒ उद्भूतं पुरा द्वेषभ्यः पुरा पौरुषेय्या गृ॒भो घस॑न्तूनं धा॒से अ॑ज्राणा॒ यव॑सप्रथमानाधि॑ सु॒मत्क्ष॑राणाएं शतरुद्रिया॑णामग्नि-ध्वात्तानां पीर्वोपवसनानां पार्श्वतः श्रोण॒ितः शिताम॒त उ॑त्साद॒तोऽङ्गदङ्गादव॑तान॒ करदे॒वमिन्द्रो॑ जुषता॑ ह॒विर्होत॒यंज॑ ॥ ४५ ॥

पृष्ठ 62

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 62 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० ४५-४६ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता २ ९ मन्त्रार्थ - दिव्य होता ने इन्द्र का यजन किया, ऋषभ की पुष्टिकारक और उपकारक हवि को अर्पित किया, उसने मध्य भाग में मेदा को पूर्ण रूप से स्थापित किया । यज्ञ के द्वेषी असुरों के आने से पहले ही उसने हवि का भक्षण कर लिया । प्रास में नवीन रुचि करने वाले, अन्नों में मुख्य, अपने आप रक्षित, अनेकों मन्त्रों से प्रशंसित, पाक के समय प्रथम अग्नि द्वारा आस्वादित, स्थूल अंग के निकट रहने वाले पार्श्व भाग से, कटि भाग से, पाव स्थान से और उत्सावन स्थान से, प्रत्येक अंगों से धर्मानुसार ग्रहण को हुई हवि को इन्द्रदेव स्वीकार करें । हे मनुष्य होता! तुम भी इसी प्रकार हवन करो ॥ ४५ ॥

होता इन्द्रं यक्षद् यजतु । स इन्द्र ऋषभस्य हविष आवयद् भक्षयतु । एवमिन्द्रो हविर्जुषतामित्यन्तं पूर्ववद् व्याख्येयम् । अध्यात्मपक्षे --- ऋषभस्य श्रेष्ठस्य तत्तुल्यस्य पवित्रस्य साधकस्य । शेषं पूर्ववत् । दयानन्दस्तु - ' हे होतः, यथा होता घासेऽज्राणां यवसप्रथमानां सुमत्क्षराणामग्निष्वात्तानां शतरुद्रियाणा-मवत्तानां पार्श्वतः श्रोणितः शितामतोऽङ्गादङ्गाद्धविरिन्द्रं च करदिन्द्रो जुषतां यथाद्यर्षमस्य हविषो मध्यतो मेद उद्भुतं भावयत, द्वेषोभ्यः पुरा गृभः पौरुषेय्याः पुरा घसत् ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, ऋषभस्य मध्यतो मेदः किं कथमुद्भियते? इत्यस्यानिरूपणात् । कथञ्चिद् गौण्या वृत्त्या लौकिकसाधारणार्थग्रहणेऽपि पुरुषार्थाभावात् ॥ ४५ ॥

होता॑ यक्ष॒द्वन॒स्पति॑म॒भि हि पि॒ष्टत॑मया॒ रभि॑िब्रुया रश॒नयाति । यत्र॒श्विनो॒श्छाग॑स्य ह॒विषः प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्र॒ सर॑स्वत्या मे॒षस्य॑ ह॒विर्षः प्रिया धामा॑नि॒ यत्रेन्द्र॑स्य ऋष॒भस्य॑ ह॒विषि॑ः प्रिया धामा॑नि॒ यत्र॒ग्नेः प्रिया धामा॑नि॒ यत्र॒ सोम॑स्य प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्रेन्द्र॑स्य स॒त्राणा॑ प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्र॑ सवि॒तुः प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्र॒ वरु॑णस्य प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्र॒ वनस्पतेः प्रिया पार्थाऽसि॒ यत्र॑ दे॒वाना॑माज्य॒पानां॑ प्रि॒या धामा॑नि॒ यत्राग्नेर्होते॑ प्रि॒या धामा॑नि॒ तत्र॒तान् प्र॒स्तुत्ये॑वोप॒स्तुत्ये॑वो॒पाव॑स्त्रक्ष॒द्रर्भीयस इव कृ॒त्वो करा॑दे॒वं दे॒वो वन॒स्पति॑जु॑षत ह॒विर्होत॒र्यज॑ ॥ ४६ ॥

मन्त्रार्थ - दिव्य होता ने वनस्पति ग्रूप का वजन किया, क्योंकि यह रसवान् पशुओं को रोकने बाली रज्जु द्वारा अपने अपने स्थान पर स्थिर रखता है, जहाँ कि अश्विनीकुमार के द्वाग की उपकारक हवि का प्रिय स्थान है, सरस्वती के मेष की उपकारक और इन्द्र के वृषभ की उपकारक हवि का प्रिय स्थान है । जहाँ अग्नि का, सोम का, सुरक्षक इन्द्र का, सविता का, वरुण का वनस्पतियों का, घी पीने वाले देवताओं का और होता अग्नि का प्रिय स्थान है । इन अति वेगयुक्त स्थानों की भली प्रकार प्रशंसा करके ही, समीप में स्तुति करके ही, उक्त स्थानों में स्थित वनस्पति देवता स्वयं हवि का सेवन करते हैं । हे मनुष्य होता, तुम भी इसी प्रकार यजन करो ॥ ४६ ॥

' उत्तम वनस्पतिस्विष्टकृतो: ' ( का ० श्र ० १ ९ । ६ । २५ ) अन्ते पठ्यमानौ ' होता यक्षद्वनस्पतिमभि ' ( वा ० सं ० २१।४६ ) तथा ' होता यक्षर्दाग्न स्विष्टकृतम् ' ( वा ० सं ० ४७ ) इति क्रमेणेमौ वनस्पतियागे स्विष्टकृद्यागे च प्रैषौ इति सूत्रार्थः । वनस्पतिप्रकृतिको यूपो देवता । दैव्यो होता वनस्पतिं तत्प्रकृतिकं यूपं यक्षद् यजतु | • हि यस्माद्वनस्पती रशनया रज्ज्वा अभ्यधित अभिधारितवान् पशुनिति शेषः । दधातेर्लुङि ' स्थाध्वोरिच्च '

पृष्ठ 63

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 63 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३० शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० २१ ( पा ० सू ० १२/१७ ) इतीकारः । यूपे पशून् बध्नातीत्येतदभिप्रायम् । कथम्भूतया रशनया? पिष्टतमया । पिष्टशब्दोऽत्र रूपवाची ( निरु ० ८२० ) अत्यन्तं पिष्टा पिष्टतमा सुरूपा, अत्यन्तं दृढा, एवमादिगुणयुक्ता तया, रभिष्टया रभते पशुन्नियच्छतीति रब्धी, तृच् ङीप्, अतिशयेन रब्धी रभिष्ठा, ' तुश्छन्दसि ' ( पा ० सू ० ५।३।५ ९ ) इति इष्ठनि, ' तुरिष्ठेमेयःसु ' ( पा ० सू ० ६ । ४ । १५४ ) इति तृचो लोपः, अतिशयेन नियमकारिणी तया, समर्थयेति यावत् । अथ वनस्पतिः प्रार्थ्यते यत्र देशेऽश्विनोर्नासत्ययोः सम्बन्धिनश्छागस्य हविषश्छागरूपस्य हविषः प्रिया प्रियाणि इष्टानि धामानि स्थानानि, वर्तन्त इति शेषः । यत्र सरस्वत्या मेषस्य मेषरूपस्य हविषः प्रियाणि धामानि, यत्र इन्द्रस्य ऋषभस्य हविषः प्रियाणि धामानि एते पशुपुरोडाशदेवाः । यत्र सोमस्य प्रियाणि धामानि, यत्राग्नेः प्रियाणि धामानि 1 एतावाज्यभागौ । यत्र सुत्राम्ण इन्द्रस्य यत्र सवितुः प्रियाणि धामानि यत्र वनस्पतेः प्रियाणि पाथांस्यन्नानि यत्र देवानामाज्यपानां प्रयाजानुयाजानां प्रियाणि धामानि यत्र होतुरग्नेः स्विष्टकृतः प्रियाणि धामानि तत्र तेषु स्थानेषु एतान् पशून् रभीयस इव च कृत्वी कृत्वा, रभन्ते ये ते रब्धारः, अतिशयेन रधारो रभीयांसः तान् सरभसांश्च कृत्वा । एतान् पशून् प्रस्तुत्येव प्रस्तुत्य च । इवश्चार्थः । उपस्तुत्येव उपस्तुत्य च उप समीपे स्तुत्वा । पुनर्वचनमादरार्थम् । वनस्पतिर्देव उपावस्रक्षत् उपावसृजतु स्थापयतु । सृजेर्लुङि रूपम्, लेटि वा ' सिब्बहुलं लेटि ' ( पा ० सू ० ३ | | | ३४ ) इति सिप्प्रत्ययेऽडागमे च रूपम् । वनस्पतिर्देव एवं करत् करोतु, हविश्च जुषताम् । हे मनुष्यहोतस्त्वमपि यज । अध्यात्मपक्षे -- ब्रह्मात्मको होता ब्रह्मात्मकैर्हविभिर्ब्रह्मात्मकान् देवान् यजतीत्यर्थः । -दयानन्दस्तु – ' हे होतः, यथा होता पिष्टतमया रभिष्टया रशनया रश्मिना यत्राश्विनोः सूर्याचन्द्रमसो-छागस्य छेदकस्य हविषः प्रिया धामानि यत्र सरस्वत्या मेषस्य हविषः प्रिया कमनीयानि धामानि स्थानानि, यत्रेन्द्रस्यर्षभस्य प्राप्तं योग्यस्य हविषः प्रिया धामानि यत्राग्नेः प्रिया धामानि यत्र सवितु: प्रेरकस्य प्रिया धामानि यत्र वरुणस्य श्रेष्ठस्य प्रिया धामानि यत्र वनस्पतेर्वटादे: प्रिया पायांसि यत्राज्यानां देवानां पृथिव्यादीनां प्रिया धामानि यत्र होतुर्दातुरग्नेः प्रिया धामानि सन्ति, तत्रैतान् प्रस्तुत्येव प्रकरणेन संश्लाघ्य उपस्तुत्येव उपावस्रक्षद् रभीयस इव कृत्वी कृत्वा कार्येषूपयुञ्जीतैवं करद् यथा वनस्पतिर्देवो हविर्जुषतां हि वनस्पतिमभित्रक्षदधित तथा त्वं यज ' इति, तदपि यत्किञ्चित् यथाकथञ्चिद् गौणार्थस्वीकारेण प्रयोजन-वदर्थासिद्धेः । अतिशयेन पिष्टाया अत्यन्तशीघ्रवर्धनशीलाया विविधारम्भाया रशना का? कीदृशी च सा? कथं च तया सह छागेन सम्बन्धः? छागस्य च कथं सूर्याचन्द्रमसोः सम्बन्धेन पलितत्वम्? मनुष्यादीनामपि तत्सम्बन्धेन पलितत्वाविशेषात् । सरस्वत्या नद्या मेषस्य हविषश्च जन्मानि स्थानानि नामानि क्व च कुत्र सन्ति? तत्र कथमेतेषां पदार्थानां प्रकरणेन संश्लाघनमुपस्तवश्चेत्यादिकं सर्वमप्यस्पष्टमेव ॥ ४६ ॥

होता यक्षदग्निएं स्विट॒कृत॒मया॑ह॒ग्निर॒श्विनो॒ोश्छाग॑स्य ह॒विषि॑ प्रि॒या धामान्ययाद् सर॑स्वत्या मे॒षस्य॑ ह॒विषा॑ प्रि॒या धामा॒न्यया॒डिन्द्र॑स्य ऋषभस्य॑ ह॒विष ': प्रिया धामान्ययोडग्नेः प्रि॒या धामा॒न्ययाट् सोम॑स्य प्रि॒या धामा॒न्यया॒डिन्द्र॑स्य स॒त्राणा॑ प्रि॒या धामा॒न्यया॑द् सवि॒तुः प्रि॒या धामा॒न्यया॒ड् वरु॑णस्य प्रि॒या धामा॒न्यया॒ड् वन॒स्पत॑ः प्रि॒या पाथा॒स्यया॑ दे॒वाना॑माज्य॒पानां॑ प्रि॒या धामा॑नि॒ यक्ष॑द॒ग्नेर्होते॑: प्रि॒या धामा॑नि॒ यक्ष॒त् स्वं म॑हि॒मान॒माय॑जता॒मेज्या॒ इषः. कृणोतु सो अ॑ध्व॒रा जातवेदा जषताएं ह॒विर्होत॒र्थं ॥ ४७ ॥

पृष्ठ 64

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 64 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० ४७-४८ ] दार्थ पारिजातभाष्यसहिता ३१ मन्त्रार्थ - दिव्य होता ने स्विष्टकृत् अग्नि का यजन किया । स्विष्टकृत् अग्नि ने अश्विनीकुमारों के छाग की, सरस्वती के मेष की और इन्द्र के ऋषभ की उपकारक हवि से प्यारे धामों का यजन किया, अर्थात् तीनों देवताओं के पशुओं को ह fa से gor f या । हवि के प्यारे धामों का, सोम के प्यारे धामों का सुरक्षक इन्द्र के प्यारे धामों का, सविता और वरुण के प्यारे धामों का और वनस्पति के प्रिय धामों का यजन किया । घो पोने वाले देवताओं के और होता अग्नि के प्यारे धामों का यजन किया, अपनी महिमा का यजन किया । सब प्रकार से यजनयोग्य सकाम प्रजा इसी प्रकार यजन करे, यह प्रज्ञा वाला अग्नि यज्ञों को सम्पन्न करे, हवि का सेवन करे । इस प्रकार देवनियम का कार्य प्रवृत्त रहता है । हे मनुष्य होता, तुम भी शक्ति के अनुसार घृत से यजन करो ॥ ४७ ॥

होता स्विष्टकृत क्षद् यजतु । योऽग्निः स्विष्टकृद् अश्विनोश्छागस्य हविषः सम्बन्धीनि प्रियाणि धामानि अया अयाक्षीद् इष्टवान्, अवदानानि यजति स्मेत्यर्थः । एवमग्रेऽपि । सरस्वत्या मेषस्य हविषः प्रियाणि धामान्यवदानानि अयाट्, इन्द्रस्य ऋषभस्य हविषः प्रियाणि धामान्ययाट्, एताः प्रधानदेवताः । अग्नेः प्रियाणि धामान्ययाट्, सोमस्य प्रियाणि धामान्ययाट् । एतावाज्यभागौ । सुत्राणः सुष्ठु त्रायत इति सूत्रामा इन्द्रः, तस्य प्रियाणि धामान्ययाट्, सवितुः प्रियाणि धामान्ययाट्, वरुणस्य प्रियाणि धामान्ययाट्, एताः पशुपुरोडाश-देवताः । वनस्पतेः प्रियाणि पाथांस्यन्नानि, एतत् प्रधानाङ्गस् । आज्यपानां देवानां प्रिया प्रियाणि धामानि यक्षद् यजतु । एते प्रयाजानुयाजाः । होतुरग्नेः स्विष्टकृतः स्वस्यैव प्रिया प्रियाणि धामानि यक्षद् इष्टवान् स्वं महिमानं स्वां विभूति यक्षत् । किञ्च, एज्या आ समन्ताद् इज्या यष्टुं योग्या यागा इषः, इच्छन्तीति इषः, सकामाः प्रजाः, आ यजतां सम्यग् यजतु यागशीला यागयोग्याच प्रजा आसमन्ताद् यजन्त्वित्यर्थः वचनव्यत्ययः, स जातवेदाः स्विष्टकृदग्निरध्वरा अध्वरान् यज्ञान् कृणोतु करोतु, हविश्व जुषताम् । हे मनुष्यहोतः, त्वं यज । यद्वा इषा अन्नेन प्रजानां स्थितिरुत्पत्तिश्चेति इषः प्रजा उक्ताः । एज्या आसमन्ताद् यष्टं योग्या देवता आयजताम्, यजन्त्वित्यर्थः । अन्यत् पूर्ववत् । अध्यात्मपक्षे - ब्रह्मात्मको होता ब्रह्मात्मकैर्हविभिर्ब्रह्मात्मकान् देवान् आयजतामित्यर्थः । दयानन्दस्तु — ' हे होतः, यथा होता स्विष्टकृतर्माग्न यक्षत्, यथाग्निरश्विनोश्छागस्य हविषः प्रिया धामान्य -याट्, सरस्वत्या मेषस्य प्रिया धामानि स्वं महिमानमायजताम्, यथा जातवेदा य एज्या इषः कृणोतु सोऽध्वर । हविश्व जुषताम्, तथा त्वं यज ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, वेदबाह्यत्वादसम्बद्धत्वाच्च । स्विष्टकृतमग्निमित्यत्र स्विष्टेन कृतमित्युक्तम्, अत्र किं स्विष्टं केन कृतमित्यादिकं सर्वमस्पष्टं निर्मूलं च । इन्द्रस्य परमैश्वर्ययुक्तस्य ऋषभस्य उत्कृष्टगुणकर्मस्वभावस्य राज्ञ इन्द्रस्य सेना ईशस्य आज्यपानां ज्ञातव्यरक्षकाणां रसानामित्यादिकं सर्वमपि निर्मूलं निरर्थकं च ॥ ४७ ॥

दे॒वं ब॒हः सर॑स्वती सुदे॒वमिन्द्रो॑ अ॒श्विना॑ । तेजो न चक्षु॑र॒क्ष्योब॒र्हिषा॑ दधुरिन्द्रि॒यं व॑स॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य॒ व्यन्तु॒ ॥ ४८ ॥

मन्त्रार्थ - सुन्दर देवता वाले अनुयाज देवता बहि ( कुशा ) के साथ सरस्वती, अश्विनीकुमार और इन्द्र में तेज को स्थापित करते हुए, दोनों नेत्रों में चक्षु इन्द्रिय को धारण करते हुए धनलाभ के निमित्त इन्द्र को समृद्ध करने वाली हवि का भक्षण करें । हे मनुष्य होता, तुम भी यजन करो । जैसे इन्होंने इन्द्र को तेज दिया, वैसे ही तुइहें भी वे ॥ ४८ ॥

पृष्ठ 65

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 65 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३२ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० २१ ' अनुवाचनप्रेषौ समस्याऽनुयाजप्रैषा देवं बर्हिरिति ' ( का ० श्र ० १ ९ । ७२ ) । ' याज्याश्र्व ' ( का ० श्रौ ० १ ९ ।७।३ ) । अनुब्रूहीत्यनुवाचनम्, अमुं यजेति प्रेषच समस्य कर्तव्यौ, अश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय सुत्राणेऽनुब्रूहीत्येवम् । देवं बर्हिः सरस्वतीत्याद्या एकादश कण्डिकास्त्रिपशोरनुयाजानां प्रैषा याज्याश्च भवन्तीत्यर्थः । एकादशानुयाजप्रैषा अश्विसरस्वतीन्द्रदेवत्याः, चतस्र आस्त्रिष्टुभो व्यवहितपदप्रायाः । सुदेवं शोभना देवा यस्य तत्, यद् बहिः, देवम् अनुयाजदेवता, तेन बर्हिषा सरस्वती अश्विना अश्विनौ च इन्द्रे तेजो दधुर्दधतु | अक्ष्योरिन्द्रनेत्रयोश्चक्षुर्गोलकयोश्चक्षुरिन्द्रियमिन्द्रियसामथ्र्यं च दधुः । नकारश्चार्थः । वसुवने वसुवननाय धनलाभाय वसुधेयस्य वसुनो धेयं वसुधेयं तस्य वसुनिधानाय च अश्विसरस्वतीन्द्रा व्यन्तु हविर्भक्षयन्तु । हे मनुष्य होतः " त्वमपि यज । यद्वा यदेवं बहिः सुदेवं शोभनदेवताकं तेन बर्हिषा सरस्वती अश्विनौ चेन्द्रे तेजः, नकारः समुच्चयार्थः, चक्षुश्च इन्द्रियं च अक्ष्योरक्ष्णोर्दधुः, वसुवने वसुवननाय धनलाभाय वसुधेयस्य वसुनिधानार्थम्, उभयत्र विभक्तिव्यत्ययः, अक्षिगोलकं स्थूलम्, तत्र सूक्ष्मं चक्षुरिन्द्रियं चक्षुषीन्द्रिये रूपदर्शनसामर्थ्यं च ततोऽपि सूक्ष्मम् । शेषं पूर्ववद् व्याख्येयम् । अध्यात्मपक्षे - यद्देवं दिव्यशक्तिसम्पन्नं बर्हिर्बीहिरुपलक्षितं यज्ञादि कर्म, तेन बर्हिषा सरस्वती संविद् अश्विनौ परमात्मरूपौ तद्वत् सुन्दरौ रामलक्ष्मणौ बलकृष्णौ च इन्द्रे जीवे तेजो दधुर्दधतु । अक्ष्योरक्ष्णोश्चक्षुः, तत्रेन्द्रियं रूपदर्शनसामर्थ्यं च दधुर्दधतु । ------दयानन्दस्तु हे विद्वन्, यथा सरस्वती स्त्री इन्द्रे देवं दिव्यं सुदेवं शोभनं विद्वांसं बहिरन्तरिक्षमश्विनौ अध्यापकोपदेशक चक्षुस्तेजो न यजतः तथा च विद्वांसो वसुधेयस्य वसुवनेऽक्ष्योर्बहिषेन्द्रियं दधुर्व्यन्तु च तथैतत् त्वं धेहि प्राप्नुहि च ' इति, तदपि यत्किञ्चत् असम्बद्धार्थत्वात् हिन्दीभाषार्थस्य संस्कृतव्याख्याना-सम्बद्धत्वाच्च ॥ ४८ ॥

दे॒वीर्द्वारो॑ अ॒श्विना॑ भि॒षजेन्द्रे॒ सर॑स्वती । प्राणं न वीर्यं न॒सि द्वारों दधुरिन्द्रि॒ियं व॑स॒व वसुधेय॑स्य॒ व्यन्तु॒ यज॑ ॥ ४ ९ ॥ मन्त्रार्थ - दिव्य द्वारदेवियों ने अनुयाज देवताओं के साथ वैद्य अश्विनीकुमार, सरस्वती और इन्द्र में बल और तेज का आधान करते हुए, नासिका में प्राण इन्द्रिय को धारण करते हुए, धनलाभ के निमित्त इन्द्र को समृद्ध करने वाली हवि का भक्षण करते हैं । हे मनुष्य होता, तुम भी इसी प्रकार यजन करो । जैसे इन्होंने इन्द्र को तेज दिया, वैसे ही तुम्हें भी दें ॥ ४ ९ ॥ या देवीर्देव्यो द्वारो यज्ञगृहद्वारो देव्योऽनुयाजदेवा द्वारो द्वाभिः " तृतीयार्थे प्रथमा विभक्तिव्यत्ययः । सह भिषजा भिषजौ अश्विना अश्विनौ वैद्यौ सरस्वती च इन्द्रे वीयं बलं दधुः नसि इन्द्रस्य नासिकायां प्राणमिन्द्रियं घ्राणेन्द्रियं च दधुः । शेषं पूर्ववद् व्याख्येयम् । अध्यात्मपक्षे - या देव्यो यज्ञगृहद्वारो अनुयाजदेवतास्ताभिः सह अश्व्यादय इन्द्रे जीवे वीर्यं दधुः, नसि प्राणं घ्राणमिन्द्रियं च दधुः । दयानन्दस्तु - ' हे विद्वन्, यथाश्विनौ सरस्वतीभिषजौ इन्द्रे देवीरः प्राप्नुवतो नसि प्राणं न वीर्यं द्वारश्च दधुर्वसुवने वसुधेयस्येन्द्रियं विद्वांसो व्यन्तु तथा त्वं यज ' इति, तदपि यत्किचित् असङ्गतेः । वायुसू विज्ञानवती स्त्रीवैद्यौ च इन्द्रे ऐश्वर्यनिमित्तं द्वारः प्राप्नुवतो नसि प्राणं दधुः । शरीरस्य न छिद्राणि दघुरित्या -दिकं सवं निरर्थकं निर्मूलं च । त्वद्रीत्या वायुसूर्ययोर्जडत्वेन स्त्रीवैद्यानां चाल्पशक्तिज्ञानत्वेन तेषां कुत्रापि बलाद्याधाने सामर्थ्याभावात् ॥ ४ ९ ॥

पृष्ठ 66

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 66 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

I ५०-५१ ] वैदार्थ पारिजात भाष्य सहिता ३३ दे॒वी उ॒षासा॑व॒श्विना॑ सु॒त्रमेन्द्रे॒ सर॑स्वती । बलं न वाच॑मा॒स्य॒ उ॒वाभ्यां॑ दधुरिन्द्रि॒यं व॑स॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य॒ व्यन्तु॒यज ॥ ५० ॥

मन्त्रार्थ - दिव्य गुण वाली रात्रि और उषा काल की अधिष्ठात्री देवता, रात्रि और उषाकाल के साथ अश्विनीकुमार और सरस्वती इन्द्र में बल का और मुख में वाणी का बल बढ़ाते हैं । हे मनुष्य होता, तुम भी उसी प्रकार यजन करो । इन्द्र के समान तुम्हारे भी तेज में ये वृद्धि करें ॥ ५० ॥

देवी देव्यौ उषासौ नक्तोषासौ, अत्र छान्दस आदिपदलोपो द्रष्टव्यः, उपासाविति द्विवचनसामर्थ्याद्वा नक्तपदलोपो ऽनुमातव्यः । नक्तोषसी अनुयाजदेव्यौ ताभ्यामुभाभ्यां नक्तोषाभ्यां सह अश्विनौ सुत्रामा शोभन-- रक्षणकर्त्री सरस्वती च इन्द्रे बलं दधुः । तस्येन्द्रस्य आस्ये मुखे वाचमिन्द्रियं वागिन्द्रियसामर्थ्यं च दधुः । वागिन्द्रियमेव वा दधुः । अध्यात्मपक्षे --- पूर्ववद् व्याख्यानम् । दयानन्दस्तु - हे ' विद्वन्, यथा देवी देदीप्यमाने उषासौ सायंप्रातः सन्धिवेले सुत्रामा सरस्वती अश्विनौ वसुवने वसुधेयस्य इन्द्रे बलमास्ये वाचमुषाभ्यामिन्द्रियं दधुः सर्वान् व्यन्तु च, तथा त्वं यज ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, उषासादिभिर्मुखे वागाधानस्य धनाधानस्य चासिद्धेः ॥ ५० ॥

दे॒वी जोष्टी सर॑स्वत्य॒श्विनेन्द्र मवर्धयन् । श्रोत्र॒ न कर्णयोर्यो जोष्ट्रभ्यां दधुरिन्द्रि॒यं व्यन्तु जे ॥ ५१ ॥

मन्त्रार्थ - सुख का सेवन करने वाली देवी द्यावापृथिवी अहोरात्र के द्वारा सरस्वती, अश्विनीकुमार और इन्द्र के बढ़ते हुए यश को बढ़ाते हैं, कान में श्रवणेन्द्रिय को शक्ति को धारण करते हैं । हे मनुष्य होता, तुम भी इसी प्रकार यजन करो, जिससे तुम्हारे तेज की वृद्धि हो ॥ ५१ ॥

ये जोष्ट्री जोषयित्र्यौ तर्पयित्र्या सुखस्य सेवयित्र्यौ वा देवी देव्यौ अनुयाजदेवते द्यावापृथिव्यौ अहोरात्रे वा, ' सस्यं च समा चेति कात्थक्य: ' ( नि ० ९ ४१ ), धान्याद्यधिष्ठात्री देवता संवत्सराधिष्ठात्री देवता चेति तदर्थः । तथा च कालाधिष्ठातृदेवतानुग्रहात् सुवृष्ट्या सुभिक्षं सुक्षेमं लोकप्रसिद्धमेव । सस्यानां पर्यवसानं द्यावापृथिव्योः संवत्सरस्य चाहोरात्रयोरिति कात्थक्यमतम् । ताभ्यां जोष्ट्रीभ्यां सह सरस्वती अश्विना अश्विनौ चेन्द्रमवर्धयन् । कथङ्कारमवर्धयन्? तत्राह - इन्द्र यशो दधुः, तत्कर्णयोश्च श्रोत्रमिन्द्रियं दधुः । अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम् । अध्यात्मपक्षे -- ५ र्ववदेवार्थः । दयानन्दस्तु - ' हे विद्वन्, यथा देवी प्रकाशदात्री जोष्ट्री सेवनीया सरस्वत्यश्विनी इन्द्रं सूर्यमवर्धयन्, मनुष्या वा जोष्ट्रीभ्यां सेविकाभ्यां कालवेलाभ्यां कर्णयोर्यशः श्रोत्रं न दधुः, वसुधेयस्य वसुवन इन्द्रियं व्यन्तु, तथा त्वं यज ' इति, तदपि यत्किञ्चित् पूर्वोद्धृतनिरुक्तविरोधात् असम्बद्धत्वाच्च, पूर्वापरविरोधश्च । क्वचिद् विज्ञानवती स्त्री सरस्वती, क्वचित्तादृशी स्त्री । अत्र तु विज्ञाननिमित्तेत्युक्तम् । एतादृशविषमार्थे किं मूलम् । जोष्ट्रीभ्यामिति कण्डिकायां द्विवचनप्रयोगः, तदनुरोधात् जोष्ट्रीति पदमपि कथङ्कारं न द्विवचनान्तम्? कालवेलयोर्मनुष्यसेविकात्वमपि चिन्त्यमेव ॥ ५१ ॥

पृष्ठ 67

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 67 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ २० २१ दे॒वी ऊ॒र्जाहु॑तो॒ दुषे॑ सु॒दुघेन्द्रे॒ सर॑स्वत्य॒श्विना॑ भि॒षजा॑वतः । शुक्रं न ज्योति॒स्तन॑यो॒-राहु॑ती त इन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसुधेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑ ॥ ५२ ॥

मन्त्रार्थ - सभी कामनाओं को भली प्रकार पूरा करने वाली, रसवती, आह्वान रूप दिव्य सरस्वती और वैद्य अश्विनीकुमार सबकी रक्षा करते हैं, इन्द्र में वीर्य और हृदय में तेज का आधान करते हैं । हे मनुष्य होता, तुम भी इसी प्रकार यजन करो, जिससे तुम्हारे तेज की वृद्धि हो ॥ ५२ ॥

ये देवी देव्यौ ऊर्जाहुती ऊर्जा रसवती आहुतिराह्वानं होमो वा ययोस्ते ऊर्जाहुती दुधे दुग्धो ये दु कामपूरयित्र्यौ सुदुघे सुदोहने ताभ्यामाहुतिभ्यां सह सरस्वती भिषजा भिषजौ सुरवैद्यौ अश्विनौ इन्द्रे इन्द्रम्, छान्दस इकारलोपः, अवतोऽवन्ति, वचनव्यत्ययः । कथङ्कारं कृत्वेति तदाह - ज्योतिस्तेज इन्द्रे धत्तो दधति, स्तनयोः शुक्रमिन्द्रियं च धत्तो दधति, वचनव्यत्ययः, नश्चार्थः । उत्तरार्धे आहुतीशब्दस्तृतीयार्थकः । जोष्टयोरेव देवताविकल्पः । अध्यात्मपक्षे - याभ्यां देवीभ्यामूर्जाहुतिभ्यां सह सरस्वत्यादय इन्द्रे ज्योतिस्तदीयस्तनयोः शुक्रं दधुस्तत्सर्वं लीलया लोककल्याणाय ब्रह्मैव तेन तेन रूपेण विवर्तते । दयानन्दस्तु – ' हे विद्वांसः, यूयं यथा देवी कमनीये दुधे प्रपूरके प्रातः सायंवेले इन्द्रे ऊर्जाहुती अन्न-साहुती सरस्वती सुदुघा भिषजा अश्विना अध्यापकोपदेशकौ च शुक्रं जलं न इव ज्योतिरवतस्तथा स्तनयोराहुती धत्त, वसुधेयस्य वसुवन इन्द्रियं धत्त, येनैतानि सर्वे व्यन्तु । हे गुणग्राहिन्, तथा त्वं यज ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, प्रातः सायंवेलयोः कथमुत्तमतापूरकत्वम्? कथं आहुतिसरस्वत्यादीनां प्रकाशरक्षकत्वम्? स्तनयोर्ग्रहणयोग्या क्रिया? कथं च तद्धारणम्? एतत्सर्वमस्पष्टमेव, धर्मब्रह्मपर्यवसायिनि वेदे तदयोगाच्च ॥ ५२ ॥

दे॒वा दे॒वानां॑ भि॒षजा॒ होता॑रा॒विन्द्र॑म॒श्विना॑ । वषट्कारैः सर॑स्वती॒ त्विषि॒ न हृद॑ये म॒तिधि॑ होतृ॑भ्यां दधुरिन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य॒ व्यन्तु॒ यज॑ ॥ ५३ ॥

मन्त्रार्थ -- देवताओं के देवता, होता और अनुयाज देव होता के द्वारा वैद्य अश्विनीकुमार और सरस्वती इन्द्र में और हृदय में वषट्कारों की सहायता से कान्ति, बुद्धि और इन्द्रियों की शक्ति को बढ़ाते हैं । मनुष्य होता, तुम भी इसी प्रकार यजन करो, जिससे तुम्हारे तेज की वृद्धि हो ॥ ५३ ॥

देवा देव होता अनुयाजदेवौ देवानां भिषजी अश्विना अश्विनौ सरस्वती च ताभ्यां होतृभ्यां सह वषट्कारैश्च सह इन्द्रम् इन्द्रे, विभक्तिव्यत्ययः, त्विषि कान्ति दधुः । हृदये पुण्डरीकाकारे मांसपिण्डे मति-मिन्द्रियं बुद्धिरूपेन्द्रियं दधुः । ' मनसश्चेन्द्रियत्वेऽयं प्रमाणं मन्त्रवर्णकः ' । शेषं पूर्ववद् व्याख्येयम् । अध्यात्मपक्षे - पूर्ववदेव व्याख्या । दयानन्दस्तु - हे विद्वांसः भवन्तो यथा देवानां होतारी देवा भिषजाश्विना वषट्कारेन्द्रियं दध्याताम्, सरस्वती विषि न हृदये मति दध्यात्, तथा होतृभ्यां सहैता वसुधेयस्य वसुवन इन्द्रियं दधुर्व्यन्तु । हे मनुष्य, तथा त्वमपि यज ' इति, तदपि यत्किञ्चित् होताराविति द्विवचनस्यातन्त्रत्वात्, सरस्वत्या एकत्वं वैद्यद्वित्वं च किमभिप्रायकमित्यनुक्तेः ॥ ५३ ॥

पृष्ठ 68

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 68 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० ५४-५५ ] वेदार्थपारिजात भाष्यसहिता ३५ दे॒वीस्ति॒स्रस्तिस्रो देवीर॒श्विनेडा सरस्वती । शूषं॒ न मध्ये॒ माभ्या॒मिन्द्रा॑य दधुरिन्द्रि॒यं व्यन्तु यजे ॥ ५४ ॥

मन्त्रार्थ -- इडा, सरस्वती और भारती नामक तीनों देवियों के साथ अश्विनीकुमार इन्द्र के निमित्त नाभि के मध्य में बल और इद्रिय की स्थापना करते हैं । हे मनुष्य होता, तुम भी इसी प्रकार यजन करो, जिससे तुम्हारे तेज की वृद्धि हो । ५४ ॥ यास्त्रस्रो देवीदेव्यो भारती इडा सरस्वती च तिस्रो देवीस्ताभिस्तिसृभिः, विभक्तिव्यत्ययोऽध्याहारश्च वाक्यवशात्, भारतीडासरस्वतीभिः सह अश्विना अश्विनौ इडा च सरस्वती च इन्द्राय इन्द्रे नाभ्यां मध्ये शुषं बलमिन्द्रियं च दधुः, नश्चार्थकः । अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम् । अध्यात्मपक्षे - पूर्ववद् व्याख्यानम् । दयानन्दस्तु - ' हे विद्यार्थिन्, यथा तिस्रो देवीर्वसुधेयस्य मध्ये वसुवन इन्द्राय तिस्रो देवीर्दधुः, यथैत एतानि व्यन्तु तथा त्वं यज ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, असङ्गतेः, सम्बोधनस्य निर्मूलत्वाच्च, अध्यापिकोपदेष्ट्यो -द्वित्वेन त्रित्वायोगात्, संसारे सर्वेऽप्युत्तमधनाकाङ्क्षिण इति तेषां मध्य इत्युक्तेनिरर्थकत्वाच्च । तिसृणामुत्तम-मध्यम - निकृष्टानां कन्यानां धारकाः के? किमर्थं च ते कन्या धारयेयुरित्यस्याप्यनुक्तेः ॥ ५४ ॥

दे॒व इन्द्रो॒ नराश ं संस्त्रिवरू॑थः सर॑स्वत्या॒श्विभ्या॑मीयते॒ रथा॑ः । रेतो॒ न रूपम॒मृतं ज॒नित्रमिन्द्र त्वष्टा॒ दधा॑दिन्द्रियाणि वसवने वसधेयस्य व्यन्त यज॑ ॥ ५५ ॥

मन्त्रार्थ -- ऐश्वर्यवान् सभामण्डप, हविर्धान और आग्नीध्र रूप तीन घर वाला, जगत् का कर्ता, जहाँ बैठकर मनुष्य स्तुति करते हैं, ऐसा देवयाग के योग्य यज्ञरूपी रथ वीर्य, सौन्दर्य, अमृतमय उत्तम जन्म और इन्द्रियों की शक्ति को इन्द्र की आराधना के निमित्त लगावे । यह रथ सरस्वती और अश्विनीकुमार का वहन करता है । अभिप्राय यह है कि मन्त्रोक्त देवता इस यज्ञ के कर्ता यजमान के वीर्यरूप अमृत को बढ़ावें, सब इन्द्रियों की शक्ति को बढ़ावे, विशेष कर जननेन्द्रिय को निज कार्य के साधन में समर्थ करें ॥ ५५ ॥

नराशंसो देवोऽनुयाजरूपो यज्ञः, ' नराशंसो यज्ञ इति कात्यक्यो नरा अस्मिन्नासीनाः शंसन्ति ' ( निरु ० ८/६ ) इति यास्कोक्तेः । रेतो वीर्यं रूपं सौन्दर्यममृतं जनित्रम् उत्तमं जन्म इन्द्राय दधद् दधातु । नश्चार्थकः । कीदृशो नराशंसः? इन्द्रः परमैश्वर्यवान् । पुनः कीदृश:? त्रिवरूथः, त्रीणि त्रिसंख्याकानि वरूथानि गृहाणि सदोहविर्धानाग्नीध्ररूपाणि त्रिलोकीरूपाणि वा यस्य सः । पुनः कीदृश:? त्वष्टा जगतः कर्ता, यज्ञादेव जगदुत्पत्तेः । त्वक्षतेरत्र करोतौ वृत्तिः । तथा च यास्कः -- ' त्वक्षतेर्वा स्यात् करोतिकर्मणः ' ( निरु ० ८ | १३ ), ' त्वक्षतेर्वा स्यात् क्रियासामान्यमात्रवाचिन उत्सृष्टतनूकरणस्वार्थस्य ' इति भगवदुर्ग: । यस्य नराशंसस्य यज्ञस्य रथः सरस्वत्या अश्विभ्यां च ईयते उह्यते नीयते च । शिष्टव्याख्यानं पूर्ववत् । अध्यात्मपक्षे – पूर्ववद् व्याख्यानम् । दयानन्दस्तु – हे ' विद्वन्, यथा त्रिवरूथ इन्द्रो देवः सरस्वत्या नराशंसोऽश्विभ्यां रथ ईयत इव सन्मार्गे गमयति, यथा वा जनित्रममृतं रेतो न रूपं वसुधेयस्य वसुवन इन्द्रायेन्द्रियाणि त्वष्टादयः । अथैत एतानि व्यन्तु तथा यज ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, मनुष्यस्य त्रिवरूथत्वासम्भवात्, निरुक्तविरोधाच्च । न च जीवेष्विन्द्रियाणां धारण मनुष्याः प्रयोजकाः सन्ति, कर्मसहकृतेश्वरसाध्यत्वात् ॥ ५५ ॥

पृष्ठ 69

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 69 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३६ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० २१ दे॒वो दे॒वैर्बन॒स्पति॒ हिर॑ण्यपर्णो अ॒श्विभ्या॒ सर॑स्वत्था सुपिप्पल इन्द्राय पच्यते॒ मधु॑ । ओज॒ न जूतिर्ऋष॒भो न भाम॒ वन॒स्पति॑नो॒ दधा॑दिन्द्रि॒याणि॑ व॑सु॒वने॑ वसुधेय॑स्य॒ व्यन्तु॒ यज॑ ॥ ५६ ॥

मन्त्रार्थ - देवताओं से अधिष्ठित होने के कारण सुवर्ण के वर्ण वाले अश्विनीकुमार सरस्वती के द्वारा सुन्दर क्रोध फल वाले पूज्य वनस्पति देवता इन्द्र के निमित्त मधुर फल देते हैं । वही वनस्पति हममें तेज, वेग, परिमित की तथा इन्द्रियों के बल का आधान करें, अर्थात् हमारी दोनों फलप्रद भुजाएँ तेजस्विनी हों और चरणों में शीघ्र गमन शक्ति प्राप्त हो । हे मनुष्य होता, तुम भी इसी प्रकार यजन करो, जिससे तुम्हारे तेज की वृद्धि हो ॥ ५६ ॥

वनस्पतिर्यूपो देवो नोऽस्माकमोजस्तेजो जूतिर्जूर्तिम्, विभक्तिव्यत्ययः, वेगम्, भामं क्रोधमिन्द्रियाणि दधद् दधातु, यो वनस्पतिर्देव इन्द्राय मधु मधुरं फलं पच्यते पचति, फलतीति यावत् इन्द्राय मधुरं फलं ददातीति तात्पर्यम् । नकारौ चार्थकौ । कीदृशो वनस्पतिः? देवैर्हिरण्यपर्णः हिरण्यरूपाणि पर्णानि यस्य सः, देवा यस्य हिरण्यमयानि पर्णानीत्यर्थः । पुनः कीदृशो वनस्पतिः? अश्विभ्यां सरस्वत्या च सुपिप्पलः, सुष्ठु ? ऋषभः शोभनं पिप्पलं फलं यस्य सः, अश्विनौ सरस्वती च यस्य वनस्पतेः फलानीत्यर्थः । पुनः कीदृशो वनस्पतिः -- ' स्युरुत्तर -पूज्यः । ऋषभशब्दः पूजावचन इत्युव्वटमहीधरौ । लोकेऽप्युत्तरपदस्थः पूजावचन:, तथा चामरसिंहः । पदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः । सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थगोचराः ॥ ' ( ३ | १ | ५ ९ ) इति । अत्र रूपकालङ्कारः तल्लक्षणं च – ' रूपको रूपितारोपो विषये निरपवे ' इति । अथवा यो वनस्पतिर्देवैर्हिरण्यपर्णः, यस्य देवा एव हिरण्यमयानि पर्णानि, योऽश्विभ्यां सरस्वत्या च सुपिप्पलः, इन्द्रार्थ यो मधुराणि फलानि फलति, स ऋषभः पूज्यो जूतिवेगवान् ओजो भाममिन्द्रियाणि च नो दधातु । अध्यात्मपक्षे - यो देवो वनस्पतिः, वनस्पतिरिव वनस्पतिः परमेश्वरो देवैहिरण्यपर्णो देवा एव यस्य ज्योतिर्मयानि पर्णानि, अश्विभ्यां सरस्वत्या च सुपिप्पलः, अश्विनौ सरस्वती च यस्य शोभनानि फलानि, इन्द्राय जीवाय यो विविधानि फलानि पच्यते, विविधानि मधुराणि फलानि ददातीत्यर्थः, स जूतिर्जववान् क्रोधोऽपि ऋषभः पूज्यश्च भगवान् नोऽस्माकमोजो बलमान्तरं बाह्यं च भामं क्रोधमिन्द्रियाणि च दधद् दधातु । व्यवहारेऽपेक्ष्यते । तथा चाह भारविः -- ' अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषादरः ' इति । वसुवने धनलाभाय वसुधेयस्य वसुनिधानाय विभक्तिव्यत्ययः, तद्विभूतयोऽख्यादयो हविर्व्यन्तु गृह्णन्तु | हे होतस्त्वं यज । दयानन्दस्तु - ' हे विद्वन्, यथाश्विभ्यां देवैः सह देवो हिरण्यपर्णो वनस्पतिः सरस्वत्या सुपिप्पल इन्द्राय मध्विव पच्यते । जूतिरोजो न भाममृषभो न वनस्पतिर्वसुधेयस्य नो वसुवन इन्द्रियाणि दधद्यथैतानेतानि व्यन्तु । त्वं यज ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, अश्विपदेन जलविद्युद्ग्रहणे मानाभावात् । वनस्पतिः सूर्य इत्यपि निर्मूलमेव सरस्वती नीतिरित्यपि चिन्त्यम्, नीत्या सुपिप्पलस्य कः सम्बन्ध इत्यनुक्तेः ॥ ५६ ॥

दे॒वं ब॒हर्वारि॑तीनामध्व॒रे स्त॒र्णम॒श्विभ्या॒मूर्ज॑स्रदा॒ः सर॑स्वत्या स्यो॒न मि॑न्द्र ते॒ सद॑ः । ईशा न्यु राजानं ब॒र्हिषा॑ दघुरिन्द्रि॒यं व॑स॒वने॑ वस॒धेय॑स्य॒ व्यन्त॒ यज॑ ॥ ५७ ॥

मन्त्रार्थ - हे इन्द्र, जल से उत्पन्न होने वाली औषधियों से दीप्तिमान् ऊन के समान कोमल क्रोधरूपी सुखरूप तुम्हारी सभा में और यज्ञ में अश्विनीकुमार और सरस्वती के द्वारा फैलाये हुए बहि के द्वारा दीप्तिमान् इन्द्रिय को ऐश्वर्य के निमित्त स्थापित करें । हे मनुष्य होता, तुम भी इसी प्रकार यजन करो जिससे तुम्हारे तेज की वृद्धि हो । ५७ ॥

पृष्ठ 70

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ७ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 70 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० ५७-५८ ] वेदार्थ पारिजात भाष्यसहिता ३७ वरतराणा-वारितीनाम्, वारि जले इतिर्गतिर्यासां ता वारितयः, बहुत्वे तासां वारितयः वारिप्रभवाणामुदकवतीनां , तासां वा सम्बन्धि बहिः, हे मोषधीनाम्, वारामुदकानामितिर्निर्यासो वारितिर्दभषधियुता सरस्वत्या , च स्तीर्णमास्तृतम् । कीदृशं बर्हिः? देवं इन्द्र, ते तव सदः सदसि अध्वरे यज्ञेऽश्विभ्यामध्वर्युभ्यां म्रदीयः ईयसुनि प्रत्यये टिलोपे, ' र ऋतो देदीप्यमानम्, ऊर्णम्रदा ऊर्णेव प्रदीय ऊर्णप्रदाः, अतिशयेन मृदु छान्दसे लोपे रूपसिद्धिः । अत एव स्योनं हलादेर्लघोः ' ( पा ० सू ० ६ | ४ | ६१ ) इति रेफ देशे ईयूभागस्य मन्युं क्रोधमिन्द्रियं च त्वयि ईशायै ऐश्वर्याय सुखरूपम् । हे इन्द्र, अश्विसरस्वत्योर्बीहिषा सह राजानं दीप्यमानं ० सू ० ३ | ३ | १०३ ) इत्यकारप्रत्यये टापू, त्वयि ईशनमीशा तस्यै, स्त्रीत्वविवक्षायां ' गुरोश्च हल: ' ( पा दधुः । व्याख्यातमन्यत् । 1 सम्बन्धि बहिः, अध्यात्मपक्षे — देवं देदीप्यमानं बर्हिः, ब्रह्मात्मकत्वाद् वारितीनामुदकवतीनामौषधीनां सुखात्मकम् तस्मिन् सदसि ईशा अश्विभ्यां सरस्वत्या च ते तव सदः स्थानं स्तीर्णमास्तीर्णम्, तच्च स्योनं दधुः । शेषं पूर्ववत् । ईशितायै ऐश्वर्याय मन्युं क्रोधं त्वां राजानमिन्द्रिय अश्विनौ सरस्वती च बर्हिषा सह स्योनं सदोऽस्ति, यथोर्णम्रदा य दयानन्दस्तु - ' हे इन्द्र इन्द्रियस्वामिन्, यस्य ते तव सरस्वत्या मनुं राजानमिव बर्हिषा वसुधेयस्य ऊर्णैराच्छादकैर्मृदन्ते, अश्विभ्यामध्वरे वारितीनां स्तीर्णं देवं बहिरीशायै सदश्व वाण्याऽसम्बन्धात् । वसुवन इन्द्रियं दधुर्व्यन्तु तथा त्वं यज ' इति, तदपि यत्किञ्चित् स्योनस्य निर्मूलमेव सुखस्य । अवरस्य शिल्पार्थतापि सदो नौयानमित्यपि कल्पनामात्रम् अश्विपदेन वायुविद्युतोर्ग्रहणमपि मन्युं मननं राजानमिव प्रकाशमानमित्या-चिन्त्या । दिव्यमन्तरिक्षमीशायै यया क्रिया ऐश्वर्यं प्राप्यते, तस्यै सिद्धमेव ॥ ५७ ॥

दे॒वो अ॒ग्निः स्विष्टकृद् दे॒वान् य॑क्षद्यथाथ होता॑रा॒वन्द्रम॒श्विना॑ वा॒चा वाचं वन॒स्पति॑ सर॑स्वतीम॒ग्निध॒ सोम॑ ँ स्विकृत्स्वष्टा॒ इन्द्र॑ स॒त्रामा॑ सवि॒ता वरु॑णो भि॒षदि॒ष्टो दे॒वो स्विष्टा दे॒वा ओज्यपाः स्विष्टो अ॒ग्निरग्निना होत होत्रे स्विष्टकृद्यशो न दधा॑दन्द्रि॒यमूर्जे-मप॑चिति स्व॒धां व॑सु॒वने॑ वसुधेयस्य व्यन्तु ॥ यज॑ ॥ ५८ , इन्द्र, वाणी मन्त्रार्थ - सुन्दर याग करने वाले अग्नि देवता ने यथायोग्य होता मित्रावरुण वाले, सुरक्षक अश्विनीकुमार इन्द्र का भली प्रकार सरस्वती, अग्नि और सोम देवताओं का वाणी से यमन किया । सुन्दर यज्ञ करने । घी पीने वाले वनस्पति का भी यजन किया गया यजन किया गया । सविता देवता, वरुण, वैद्य देवता और प्रकार यजन अग्नि का यजन किया गया । भली देवताओं का भी भली प्रकार यजन किया गया । अग्नि के द्वारा भी और पितरों के लिये दिव्य स्वधा का करने वाले दिव्य होता ने मनुष्य होता के निमित्त यश, इन्द्रिय, बल के, अपने अन्न अपने भाग को देवता स्वीकार करें । आह्वान किया । धनवान् की यज्ञसिद्धि के निर्मित दी हुई आहुति हे मनुष्य होता, तुम भी घृत से यजन करो ॥ ५८ ॥

, अर्थाद् देवो द्योतमानोऽग्निः स्विष्टकृत् सुष्ठु शोभनमिष्टं यागं करोतीति तथोक्तः उक्त्वा यथायथं विशेषत यथास्वम् आह- होता यो यथा यष्टव्यस्तथा वक्ष्यमाणान् तान् देवान् यक्षद् इष्टवान् । अश्विना एवं सामान्यत अश्विनीच वाचा मन्त्रेण वाचं च अयं चाग्निरसौ च मध्यमो वायुः, होतृमैत्रावरुणौ वा इन्द्रम् सुत्रामा शोभनत्राणकृद् इन्द्रः यक्षत् सरस्वतीर्माग्न सोमं च यक्षद् यजतु । किञ्च स्विष्टकृत् शोभनयज्ञकारी