विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र — पृष्ठ 21–30

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 21–30

पृष्ठ 21

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 21 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

- सर्पके -उत्तम - सबके २४ ॥ ( १७ ) १०४ वसुः सत्र भूतोंके वासस्थान, १०५ वसु-मनाः- उदार मनवाले, १०६ सत्यः सत्यस्वरूप, १०७ समात्मा - सम्पूर्ण प्राणियों में एक आत्मारूपसे विराजने-वाले, १०८ असम्मितः- समस्त पदार्थोंसे मापे न जा सकनेवाले, १० ९ समः - सब समय समस्त विकारोंसे रहित, ११० अमोघः - भक्तों के द्वारा पूजन, स्तवन अथवा स्मरण किये जानेपर उन्हें वृथा न करके पूर्णरूपसे उनका फल ईश्वरों- प्रदान करनेवाले, १११ पुण्डरीकाक्षः - कमल के समान - सबके नेत्रोंवाले, ११२ वृषकर्मा - धर्ममय कर्म करनेवाले, ११३ १०० वृषाकृतिः - धर्मकी स्थापना करनेके लिये विग्रह धारण च्युत करनेवाले ॥ २५ ॥

१०२ रुद्रो बहुशिरा बभ्रुर्विश्वयोनिः शुचिश्रवाः ।

घृतः- अमृतः शाश्वतस्याणुर्वरारोहो महातपाः ॥ २६ ॥

२४ ॥

११४ रुद्रः – दुःख या दुःखके कारणको दूर भगा 1 देनेवाले, ११५ वहुशिरा: - बहुत - से सिरोंवाले, ११६ २५ ॥ बभ्रुः - लोकों का भरण करनेवाले, ११७ विश्वयोनिः-

पृष्ठ 22

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 22 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( १८ ) विश्वको उत्पन्न करनेवाले, ११८ शुचिश्रवाः - पवित्र अधूरे कीर्तिवाले, ११ ९ अमृतः - कभी न मरनेवाले, १२० अवा शाश्वतस्थाणुः - नित्य - सदा एकरस रहनेवाले एवं स्थिर, कविः-१२१ वरारोहः- आरूढ़ होनेके लिये परम उत्तम लोका अपुनरावृत्तिस्थानरूप, १२२ महातपाः - प्रताप ( प्रभाव ) रूप महान् तपवाले ॥ २६ ॥ चतुरात

सर्वगः सर्वविद्धानुर्विष्वक्सेनो जनार्दनः । १३ सुराध्य वेदो वेदविदव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित्कविः || २७ || अनुरूप १२३ सर्वगः - कारणरूपसे सर्वत्र व्याप्त रहनेवाले, वाले, १ १२४ सर्वविद्भानुः - सब कुछ जाननेवाले तथा प्रकाशरूप, अकृत, १२५ विष्वक्सेनः– युद्धके लिये की हुई तैयारीमात्रसे ही चार दैत्यसेनाको तितर - बितर कर डालनेवाले, १२६ जनार्दनः- स्थिति, भक्तोंके द्वारा अभ्युदय - निःश्रेयसरूप परम पुरुषार्थकी चार द याचना किये जानेवाले, १२७ वेदः - वेदरूप, १२८ भुजाओं वेदवित् - वेद तथा वेदके अर्थको यथावत् जाननेवाले, भ्राजिष १२ ९ अव्यङ्गः - ज्ञानादिसे परिपूर्ण अर्थात् किसी प्रकार अनघो

पृष्ठ 23

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 23 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( १ ९ ) -- पवित्र अधूरे न रहनेवाले सर्वाङ्गपूर्ण, १३० वेदाङ्गः - वेदरूप १२० अङ्गवाले, १३१ वेदवित् - वेदोंको विचारनेवाले, १३२ वं स्थिर, कविः - सर्वज्ञ ॥ २७ ॥

उत्तम लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षः कृताकृतः ।

प्रभाव ) चतुरात्मा चतुर्व्यूहश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ॥ २८ ॥

१३३ लोकाध्यक्षः - समस्त लोकोंके अधिपति, १३४ सुराध्यक्षः - देवताओंके अध्यक्ष, १३५ धर्माध्यक्षः-| २७ || / अनुरूप फल देनेके लिये धर्म और अधर्मका निर्णय करने-नेवाले, वाले, १३६ कृताकृतः - कार्यरूपसे कृत और कारणरूपसे काशरूप, अकृत, १३७ चतुरात्मा सृष्टिकी उत्पत्ति आदिके लिये त्रसे ही चार पृथक् मूर्तियोंवाले, १३८ चतुर्व्यूहः- उत्पत्ति, स्थिति, नाश और रक्षारूप चार व्यूहवाले, १३ ९ चतुर्दष्टः-र्दिनः-षार्थी चार दाढ़वाले नरसिंहरूप, १४० चतुर्भुजः - चार भुजाओंवाले वैकुण्ठवासी भगवान् विष्णु ॥ २८ ॥

१२८

नेवाले, आजिष्णुर्भोजनं भोक्ता सहिष्णुर्जगदादिजः ।

प्रकार अनघो विजयो जेता विश्वयोनिः पुनर्वसुः ॥२ ९ ॥

पृष्ठ 24

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 24 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( २० ) १४१ भ्राजिष्णुः - एकरस प्रकाशस्वरूप, २४२ स्वयंस भोजनम् - ज्ञानियोंद्वारा भोगनेयोग्य अमृतस्वरूप, १४३ १५८ भोक्ता - पुरुषरूपसे भोक्ता, १४४ सहिष्णुः - सहनशील, सर्ग: १४५ जगदादिजः - जगत्के आदिमें हिरण्यगर्भरूपसे रहकर स्वयं उत्पन्न होनेवाले, १४६ अनघः - पापरहित, १४७ प्रजाको विजयः - ज्ञान, वैराग्य और ऐश्वर्य आदि गुणों में सबसे यमः-बढ़कर, १४८ जेता - स्वभावसे ही समस्त भूतोंको जीतने-वाले, १४ ९ विश्वयोनिः - प्रकृतिस्वरूप, १५० पुनर्वसुः- वेद्यो पुनः पुनः शरीरों में आत्मरूप से बसनेवाले ॥ २ ९ ॥ उपेन्द्रो वामनः प्रांशुरमोघः शुचिरूर्जितः । अतीन्द्रः संग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः । ३० । १५१ उपेन्द्रः- इन्द्रको अनुजरूपसे प्राप्त होने वाले, १५२ वामनः – वामनरूपसे अवतार लेनेवाले, १५३ प्रांशुः - तीनों लोकोंको लाँघने के लिये त्रिविक्रमरूपसे ऊँचे होनेवाले, १५४ अमोघः - अव्यर्थ चेष्टावाले, १५५ शुचिः-स्मरण, स्तुति और पूजन करनेवालों को पवित्र कर देनेवाले, अतीन १ योग्य, सदाय धर्मकी १६७ म तरह स सर्वथा = १५६ ऊर्जितः - अत्यन्त बलशाली, १५७ अतीन्द्र: - डालनेवा

पृष्ठ 25

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 25 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( २१ ) १४२ स्वयंसिद्ध ज्ञान - ऐश्वर्यादिके कारण इन्द्रसे भी बड़े चढ़े हुए, १४३ १५८ संग्रहः - प्रलय के समय सबको समेट लेनेवाले, १५ ९ इनशील, सर्गः - सृष्टिकै कारणरूप, १६० धृतात्मा- जन्मादिसे रहित रूप रहकर स्वेच्छा से स्वरूप धारण करनेवाले, १६१ नियम: -१४७ प्रजाको अपने - अपने अधिकारों में नियमित करनेवाले, १६२ में सबसे यमः - अन्तःकरणमें स्थित होकर नियमन करनेवाले ॥३० ॥

जीतने-सुः- वैद्यो वैद्यः सदायोगी वीरहा माधवो मधुः ॥ अतीन्द्रियो महामायो महोत्साहो महाबलः॥३१ ॥

ः । १६३ वेद्यः - कल्याणकी इच्छावालोंके द्वारा जानने -: ३० | योग्य, १६४ वैद्यः - सब विद्याओंके जाननेवाले, १६५ निवाले, सदायोगी - सदा योग में स्थित रहनेवाले, १६६ वीरहा-- १५३ धर्मकी रक्षा के लिये असुर योद्धाओंको मार डालनेवाले, से ऊँचे १६७ माधवः - विद्याके स्वामी, १६८ मधुः - अमृतकी शुचि: - तरह सबको प्रसन्न करनेवाले, १६ ९ अतीन्द्रियः - इन्द्रियोंसे नेवाले, सर्वथा अतीत, १७० महामायः - मायावियोंपर भी माया न्द्र: - खाळनेबाळे महान् मायावी, १७१ महोत्साहः –जगत्की

पृष्ठ 26

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 26 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

(. RR २२ ) उत्पत्ति, स्थिति और प्रलय के लिये तत्पर रहनेवाले उत्साही, १७२ महावल: - महान् बलशाली ॥ ३१ महाबुद्धिर्महावीर्यो महाशक्तिर्महाद्युतिः अनिर्देश्यवपुः श्रीमानमेयात्मा महाद्रिधृक् १७३ महाबुद्धिः - महान् बुद्धिमान्, १७४ परम अपने ॥ गतिः । भक्ति ।३२ । सुरान गोवि महा-१८८ वीर्यः - महान् पराक्रमी, १७५ महाशक्ति: - महान् स्वामी सामर्थ्यवान्, १७६ महाद्युतिः - महान् कान्तिमान्, १७७ मरी अनिर्देश्यवपुः - अनिर्देश्य विग्रहवाले १७८ श्रीमान्-ऐश्वर्यवान्, १७ ९ अमेयात्मा - जिसका अनुमान न किया हिरण् जा सके ऐसे आत्मावाले, १८० महाद्रिधृक्- अमृतमन्थन और गोरक्षणके समय मन्दराचल और गोवर्धन नामक दमनः महान् पर्वतोंको धारण करनेवाले ॥ ३२ ॥ करनेव

कराने महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवासः सतां गतिः । सुन्दर अनिरुद्धः सुरानन्दो गोविन्दो गोविदां पतिः । ३३ । श्रेष्ठ १८१ महेष्वासः - महान् धनुषवाले, १८२ मही- " रमणीय भर्ता - पृथ्वीको धारण करनेवाले, १८३ श्रीनिवासः- नारायण

पृष्ठ 27

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 27 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

परम १ ॥ ।३२ । महा-- महान् • १७७ मानू-( २३ ) अपने वक्षःस्थलमें श्रीको निवास देनेवाले, १८४ सतां गतिः - सत्पुरुषोंके परम आश्रय, १८५ अनिरुद्धः - सच्ची भक्तिके बिना किसीके भी द्वारा न रुकनेवाले, १८६ सुरानन्दः - देवताओं को आनन्दित करनेवाले, १८७ गोविन्दः - वेदवाणीके द्वारा अपनेको प्राप्त करा देनेवाले, १८८ गोविदां पतिः - वेदवाणीको जाननेवालों के स्वामी ॥ ३३ ॥

मरीचिर्दमनो हंसः सुपर्णो भुजगोत्तमः ।

न किया हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभः प्रजापतिः ॥ ३४ ॥

तमन्थन १८ ९ मरीचिः - तेजस्वियोंके भी परम तेजरूप, १ ९ ० नामक दमनः- प्रमाद करनेवाली प्रजाको यम आदिके रूपसे दमन करनेवाले, १ ९ १ हंसः - पितामह ब्रह्माको वेदका ज्ञान करानेके लिये हंसरूप धारण करनेवाले, १ ९ २ सुपर्णः -३ । सुन्दर पङ्खवाले गरुडस्वरूप, १ ९ ३ भुजगोत्तमः - सर्पोंमें -: ।३३ । - श्रेष्ठ शेषनागरूप, १ ९ ४ हिरण्यनाभः - हितकारी और = मही- रमणीय नाभिवाले, १ ९ ५ सुतपाः - बदरिकाश्रममें नर-वास: - नारायणरूपसे सुन्दर तप करनेवाले, १ ९ ६ पद्मनाभः-

पृष्ठ 28

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 28 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( २४ ) कमलके समान सुन्दर नाभिवाले, १ ९ ७ प्रजापतिः-सम्पूर्ण प्रजाओंके पालनकर्ता ॥ ३४ ॥ गुरुत

अमृत्युः सर्वदृक् सिंहः सन्धाता सन्धिमान्स्थिरः । २११

अजो दुर्मर्पणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा ॥ ३५ ॥ २१२

पराक्रम १ ९ ८ अमृत्युः -मृत्युसे रहित, १ ९९ सर्व - M कुछ देखनेवाले, २०० सिंहः- दुष्टों का विनाश करनेवाले, २१६ २०१ सन्धाता - पुरुषों को उनके कर्मों के फलोंसे संयुक्त वाचस करनेवाले, २०२ सन्धिमान् सम्पूर्ण यज्ञ और तपको बुद्ध भोगनेवाले, २०३ स्थिरः - सदा एकरूप, २०४ अजः - अग्रणी भक्तोंके हृदयोंमें जानेवाले तथा दुर्गुणको दूर हटा देने-वाले, २०५ दुर्मर्षणः- किसी से भी सहन नहीं किये जा सहस्र सकनेवाले, २०६ शास्ता - सवपर शासन करनेवाले, २०७ २ विश्रुतात्मा - वेद - शास्त्रोंमें विशेषरूपसे प्रसिद्ध स्त्ररूपवाले, वाले, २०८ सुरारिहा - देवताओं के शत्रुओंको मारनेवाले ॥ ३५ ॥ श्रीमान

प्रमाणों = गुरुर्गुरुतमो धाम सत्यः सत्यपराक्रमः । यन्त्रको निमिषोऽनिमिषः स्रग्वी वाचस्पतिरुदारधीः । ३६ । से चेष्टा

पृष्ठ 29

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 29 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( २५ ) नापतिः- २० ९ गुरुः- सब विद्याओंका उपदेश करनेवाले, २१० गुरुतमः - ब्रह्मा आदिको भी ब्रह्मविद्या प्रदान करनेवाले, स्थिरः । २११ धाम - सम्पूर्ण प्राणियोंकी कामनाओंके आश्रय, ॥३५ ॥ २१२ सत्यः- सत्यस्वरूप, २१३ सत्यपराक्रमः- अमोघ

पराक्रमवाले, २१४ निमिषः - योगनिद्रा से मुँदे हुए नेत्रों-कसब वाले, २१५ अनिमिषः - मत्स्यरूपसे अवतार लेनेवाले, करनेवाले, २१६ स्रग्वी - वैजयन्ती माला धारण करनेवाले, २१७ संयुक्त वाचस्पतिरुदारधीः - सारे पदार्थोंको प्रत्यक्ष करनेवाली तपको बुद्धिसे युक्त समस्त विद्याओंके पति ॥३६ ॥

अजः अग्रणी ग्रामणीः श्रीमान्न्यायो नेता समीरणः ।

हटा देने-किये जा सहस्रमूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥३७ ॥

, २०७ २१८ अग्रणीः- मुमुक्षुओंको उत्तम पदपर ले जाने-रूपवाले, वाले, २१ ९ ग्रामणीः- भूतसमुदाय के नेता, २२० ३ ॥३५ ॥ श्रीमान् - सबसे बढ़ी चढ़ी कान्तिवाले, २२१ न्यायः-प्रमाणके आश्रयभूत तर्ककी मूर्ति, २२२ नेता- जगत्रूप

यन्त्रको चलानेवाले, २२३ समीरणः -श्वासरूप से प्राणियों -7: | ३६ || से चेष्टा करानेवाले, २२४ सहस्रमूर्धा - हजार सिरवाले

पृष्ठ 30

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 30 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( २६ ) २२५ विश्वात्मा - विश्वके आत्मा, २२६ - सहस्राक्षः-हजार आँखोंवाले, २२७ सहस्रपात् - हजार कृपा पैरोंवाले ॥ ३७ ॥ अथ

आवर्तनो निवृत्तात्मा संवृतः सम्प्रमर्दनः । धार अहः संवर्तको वह्निरनिलो धरणीधरः || ३८ || अथ २२८ - आवर्तनः - संसारचक्रको चलानेके स्वभाव- प्रका करन वाले, २२ ९ निवृत्तात्मा - संसारबन्धनसे मुक्त आत्मस्वरूप, सा २३० संवृतः - अपनी योगमायासे ढके हुए, २३१ समय सम्प्रमर्दनः - अपने रुद्र आदि स्वरूपसे सबका मर्दन शयन करनेवाले, २३२ अहः संवर्तकः - सूर्यरूपसे सम्यक्ता जाने दिनके प्रवर्तक, २३३ वह्निः - हविको वहन करनेवाले असं अग्निदेव, २३४ अनिलः - प्राणरूपसे वायुस्वरूप, २३५ धरणीधरः - वराह और शेषरूपसे पृथ्वीको धारण सिद्ध करनेवाले ॥ ३८ ॥

२४८ सुप्रसादः प्रसन्नात्मा विश्वधृग्विश्वभुग्विभुः । २४ ९ सत्कर्ता सत्कृतः साधुर्जसुर्नारायणो नरः ॥३ ९ ॥ करने