विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र — पृष्ठ 41–50

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 41–50

पृष्ठ 41

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 41 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

॥५२ ॥

-शरीरों को : - जिससे समभाव-हविर्भाग -करने-लक्षित क्ष्मीजीको - संग्राम-॥५३ ॥

: - मत्स्य-( ३७ ) संसारके निमित्त और उपादान कारण, ३६७ दामोदरः-यशोदाजीद्वारा रस्स से बँधे हुए उदरवाले, ३६८ सहः-भक्तजनोंके अपराधों को सहन करनेवाले, ३६ ९ महीधरः-पर्वतरूपसे पृथ्वीको धारण करनेवाले, ३७० महाभाग: -महान् भाग्यशाली, ३७१ वेगवान् - तीव्रगतिवाले, ३७२ अमिताशनः - सारे विश्वको भक्षण करनेवाले ॥ ५३ ॥

उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः ।

करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गुहः ॥५४ ॥

३७३ उद्भवः - जगत्की उत्पत्तिके उपादानकारण, ३७४ क्षोभणः - जगत्‌की उत्पत्तिके समय प्रकृति और पुरुषमें प्रविष्ट होकर उन्हें क्षुब्ध करनेवाले, ३७५ देवः-प्रकाशस्वरूप, ३७६ श्रीगर्भः सम्पूर्ण ऐश्वर्य को अपने उदरगर्भमें रखनेवाले, ३७७ परमेश्वरः - सर्वश्रेष्ठ शासन करनेवाले, ३७८ करणम् - संसारकी उत्पत्तिके सबसे बड़े साधन, ३७ ९ कारणम् - जगत् के उपादान और निमित्त. , ३६५ कारण, ३८० कर्ता- सब प्रकारसे स्वतन्त्र, ३८१ = हेतुः - विकर्ता - विचित्र भुवनोंकी रचना करनेवाले, ३८२

पृष्ठ 42

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 42 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ३८ ) गहनः - अपने विलक्षण स्वरूप, सामर्थ्य और लीलादिके कारण पहचाने न जा सकनेवाले, ३८३ गुहः- मायासे नित्य अपने स्वरूपको ढक लेनेवाले ॥ ५४ ॥ प्राण

व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः । रजो परर्द्धिः परमस्पष्टस्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः ॥५५ ॥ मुमु

३८४ व्यवसाय: - ज्ञानमात्रस्वरूप, ३८५ उत्त व्यवस्थानः - लोकपालादिकोंको, समस्त जीवोंको, चारों नियम वर्णाश्रमोंको एवं उनके धर्मोंको व्यवस्थापूर्वक रचनेवाले, परा ३८६ संस्थानः - प्रलयके सम्यक् स्थान, ३८७ स्थानदः- अत ध्रुवादि भक्तों को स्थान देनेवाले, ३८८ ध्रुवः - अविनाशी, ४०१ ३८ ९ परर्द्धिः - श्रेष्ठ विभूतिवाले ज्ञानस्वरूप होनेसे परम स्पष्टरूप सामने प्रत्यक्ष प्रकट होनेवाले, परमानन्दस्वरूप, ३ ९ २ पुष्टः शुभेक्षणः - दर्शनमात्रसे कल्याण रामो विरामो विरजो मार्गो वीरः शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो , ३ ९ ० परमस्पष्टः- वैकु , अवतार विग्रहमें सबके हिर ३ ९ १ तुष्टः- एकमात्र सर्वत्र परिपूर्ण, ३ ९ ३ करनेवाले ॥ ५५ ॥ विश्व

नेयो नयोऽनयः । वाय धर्मविदुत्तमः ॥५६ ॥ जाग

पृष्ठ 43

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 43 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

लादिके - मायासे

वः ।

॥५५ ॥

३८५ , चारों चनेवाले, धानदः-विनाशी, स्पष्टः-हमें सबके - एकमात्र , ३ ९ ३ ५ ॥ ( ३ ९ ) ३ ९ ४ रामः - योगीजनोंके रंमण करनेके लिये नित्यानन्दस्वरूप, ३ ९ ५ विरामः - प्रलयके समय प्राणियोंको अपने में विराम देनेवाले, ३ ९ ६ विरजः-रजोगुण तथा तमोगुणसे सर्वथा शून्य, ३ ९ ७ मार्ग: -मुमुक्षुजनोंके अमर होनेके साधनस्वरूप, ३ ९ ८ नेयः-उत्तम ज्ञानसे ग्रहण करनेयोग्य, ३ ९९ नयः - सबको नियममें रखनेवाले, ४०० अनयः - स्वतन्त्र, ४०१ वीरः-पराक्रमशाली, ४०२ शक्तिमतां श्रेष्ठ: - शक्तिमानों में भी अतिशय शक्तिमान्, ४०३ धर्मः - श्रुति स्मृतिरूप धर्म, ४०४ धर्मविदुत्तमः - समस्त धर्मवेत्ताओंमें उत्तम ॥५६ ॥

वैकुण्ठः पुरुषः प्राणः प्राणदः प्रणवः पृथुः ।

हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षजः ॥५७ ॥

४०५ वैकुण्ठः- परमधामस्वरूप, ४०६ पुरुषः-विश्वरूप शरीरमें शयन करनेवाले, ४०७ प्राणः प्राण-यः । - वायुरूपसे वेष्टा करनेवाले, ४०८ प्राणदः - सर्गके. आदिमें ॥५६ ॥ बाग प्रशन करतेयाने ५०१ जना जिसकी

पृष्ठ 44

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 44 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ४० ) भी प्रणाम करते हैं, वे भगवान्, ४१० पृथुः- विश्राम विराट्रूपसे विस्तृत होनेवाले, ४११ हिरण्यगर्भः- विश्व ब्रह्मारूपसे प्रकट होनेवाले, ४१२ शत्रुघ्रः - शत्रुओंको रूपमें मारनेवाले, ४१३ व्याप्तः – कारणरूपसे सब कार्योंको व्याप्त विस्त करनेवाले, ४१४ वायुः - पत्रनरूप, ४१५ अधोक्षजः- अर्थोऽ अपने स्वरूपसे क्षीण न होनेवाले ॥ ५७ ॥

४ ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः । ४२७ उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः ॥ ५८ ॥ आदि

४२८ = ४१६ ऋतुः - कालरूपसे लक्षित होनेवाले, ४१७ रूप, सुदर्शनः - भक्तोंको सुगमतासे ही दर्शन दे देनेवाले, ४३०३ ४१८ कालः - सबकी गणना करनेवाले, ४१ ९ परमेष्ठी- ४३१ अपनी प्रकृष्ट महिमा में स्थित रहनेके स्वभाववाले, ४२० ४३२ म परिग्रहः - शरणार्थियोंके द्वारा सत्र ओरसे / ग्रहण किये सुखरूप जानेवाले, ४२१ उग्रः – सूर्यादिके भी भयके कारण, ४२२ अतिशय संवत्सरः – सम्पूर्ण भूतकै बासस्थान, ४२३ दक्षः - सब अनिर्वि कार्यों को बड़ी कुशलता करनेवाले, ४२४ विश्रामः नक्षत्रन

पृष्ठ 45

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 45 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

• पृथुः-_ण्यगर्भः-- शत्रुओंको योंको व्याप्त धोक्षजः-: । ( ४१ ) विश्रामकी इच्छावाले मुमुक्षुओंको मोक्ष देनेवाले, ४२५ विश्वदक्षिणः - बलि के यज्ञमें समस्त विश्वको दक्षिणा-रूपमें प्राप्त करनेवाले ॥ ५८ ॥

विस्तारः स्थावरस्थाणुः प्रमाणं बीजमव्ययम्

अर्थोऽनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः ॥५ ९ ॥

४२६ विस्तार: - समस्त लोकोंके विस्तारके कारण, ४२७ स्थावरस्थाणुः - स्वयं स्थितिशील रहकर पृथ्वी : ॥५८ ॥ ५८ ॥ ॥ आदि स्थितिशील पदार्थोंको अपनेमें स्थित रखनेवाले,

४२८ प्रमाणम् - ज्ञानस्वरूप होनेके कारण स्वयं प्रमाण-, ४१७ रूप, ४२ ९ वीजमव्ययम् - संसारके अविनाशी कारण, देनेवाले ४३० अर्थः- सुखस्वरूप होनेके कारण सबके द्वारा प्रार्थनीय, परमेष्ठी - ४३१ अनर्थः - पूर्णकाम होनेके कारण प्रयोजनरहित, चाले, ४२० ४३२ महाकोश: -बड़े खजानेवाले, ४३३ महाभोगः-- ग्रहण किये सुखरूप महान् भोगवाले, ४३४ महाधनः- यथार्थ और रण, ४२२ अतिशय धनस्वरूप ॥ ५ ९ ॥

दक्षः- सब अनिर्विण्णः स्थविष्ठोऽभूर्धर्मयूपो महामखः ।

विश्रामः- नक्षत्रनेमिर्नक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः ॥६० ॥

पृष्ठ 46

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 46 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ४२ ) ४३५ अनिर्विण्णः - उकताहटरूप विकारसे रहित, ब-४३६ स्थविष्ठः - विराट्रूपसे स्थित, ४३७ अभूः - अजन्मा, व ४३८ धर्मयूपः- धर्मके स्तम्भरूप, ४३ ९ महामखः-अर्पित किये हुए यज्ञोंको निर्वाणरूप महान् फलदायक बना स देनेवाले, ४४० नक्षत्रनेमिः - समस्त नक्षत्रोंके केन्द्र- म स्वरूप, ४४१ नक्षत्री - चन्द्ररूप, ४४२ क्षमः- समस्त कार्यों में समर्थ, ४४३ क्षामः- समस्त विकारोंके क्षीण हो जानेपर परमात्मभावसे स्थित, ४४४ समीहनः - सृष्टि आदिके लिये भलीभाँति चेष्टा करनेवाले ॥ ६० ॥ अ

वा यज्ञ इज्यो महेज्यश्च क्रतुः सत्रं सतां गतिः । प्र सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम् ॥६१ ॥ अ

४४५ यज्ञः - भगवान् विष्णु, ४४६ इज्य: - पूजनीय, अ ४४७ महेज्यः - सबसे अधिक उपासनीय, ४४८ ऋतुः- हर यूपसंयुक्त यज्ञस्वरूप, ४४ ९ संत्रम् -सत्पुरुषोंकी रक्षा अ करनेवाले, ४५० सतां गतिः- सत्पुरुषों के परम प्रापणीय भी स्थान, ४५१ सर्वदर्शी - समस्त प्राणियोंको और उनके पर कार्योंको देखनेवाले, ४५२ विमुक्तात्मा- सांसारिक अ

पृष्ठ 47

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 47 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

रहित, अजन्मा, मख : -क बना केन्द्र-- समस्त क्षीण हो : - सृष्टि 1

॥६ ९ ॥

पूजनीय, क्रतुः-की रक्षा प्रापणीय र उनके सांसारिक ( ४३ ) बन्धनसे रहित आत्मस्वरूप, ४५३ सर्वशः- सबको जानने-वाले, ४५४ ज्ञानमुत्तमम् - सर्वोत्कृष्ट ज्ञानस्वरूप ॥ ६१ ॥

सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघोषः सुखदः सुहृत् ।

मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहुर्विदारणः ॥६२ ॥

४५५ सुव्रतः- प्रणतपालनादि श्रेष्ठ व्रतोंवाले, ४५६ सुमुख: - सुन्दर और प्रसन्न मुखवाले, ४५७ सूक्ष्मः-अणुसे भी अणु, ४५८ सुघोषः - सुन्दर और गम्भीर वाणी बोलनेवाले, ४५ ९ सुखदः - अपने भक्तोंको सब प्रकारसे सुख देनेवाले, ४६० सुहृत् - प्राणिमात्रपर अहैतुकी दया करनेवाले परम मित्र, ४६१ मनोहरः-अपने रूप लावण्य और मधुर भाषणादिसे सबके मनको हरनेवाले, ४६३. जितक्रोधः - क्रोधपर विजय करनेवाले अर्थात् अपने साथ अत्यन्त अनुचित व्यवहार करनेवाले पर भी क्रोध न करनेवाले, ४६३ वीरवाहुः - अत्यन्त पराक्रमशील भुजाओंसे युक्त, ४६४ विदारणः-अधर्मियोंको नष्ट करनेवाले ॥ ६२ ॥

पृष्ठ 48

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 48 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ४४ )

स्वापनः स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् ।

वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वरः ॥ ६३ ॥

४६५ स्वापनः - प्रलयकाल में समस्त प्राणियों को अशान निद्रा में शयन करानेवाले, ४६६ स्ववशः - स्वतन्त्र, ४६७ व्यापी - आकाशकी भाँति सर्वव्यापी, ४६८ नैकात्मा - प्रत्येक युगमै लोकोद्धारके लिये अनेक रूप धारण करनेवाले, ४६ ९ नैककर्मकृत् - जगत् की उत्पत्ति, स्थिति और प्रलयरूप तथा भिन्न - भिन्न अवतारोंमें मनोहर लीलारूप अनेक कर्म करनेवाले, ४७० वत्सरः - सबके निवास स्थान, ४७१ वत्सलः- भक्तों के परम स्नेही, ४७२ वत्सी - वृन्दावनमें बछड़ोंका पालन करनेवाले, ४७३ रत्नगर्भः - रत्नोंको अपने गर्भ में धारण करनेवाले समुद्ररूप, ४७४ धनेश्वरः- सब प्रकारकै धनोंके नांमी ॥ ६३ ॥

धर्मगुञ्धर्मकृद्धम सदसत्क्षरमक्षरम् ।

अविज्ञाता सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः ॥ ६४ ॥

४७५ धर्मगुप् - धर्मकी रक्षा करनेवाले, ४७६ धम कर सत क्षर अि विल किर प्रका आि गभ आ स्थित अन्त लिये सम्प आि

पृष्ठ 49

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 49 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६३ ॥ योंको तन्त्र, ४६८ - रूप त्पत्ति, नोहर - सबके -४७३ द्ररूप, ३ ॥ ६४ ॥ ४७६ ( ४५ ) धर्मकृत् - धर्मकी स्थापना के लिये स्वयं धर्मका आचरण करनेवाले, ४७७ धर्मी - सम्पूर्ण धर्मों के आधार, ४७८ सत् - सत्यस्वरूप, ४७ ९ असत् - स्थूल जगत्स्वरूप, ४८० क्षरम् - सर्वभूतमय, ४८१ अक्षरम् - अविनाशी, ४८२ अविज्ञाता - क्षेत्रज्ञ जीवात्माको विज्ञाता कहते हैं, उनसे विलक्षण भगवान् विष्णु, ४८३ सहस्रांशुः - हजारों किरणोंवाले सूर्यस्वरूप, ४८४ विधाता - सबको अच्छी प्रकार धारण करनेवाले, ४८५ कृतलक्षणः- श्रीवत्स आदि चिह्नोंको धारण करनेवाले ॥ ६४ ॥

गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहो भूतमहेश्वरः ।

आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभृद्गुरुः ॥६५ ॥

४८६ गभस्तिनेमिः - किरणोंके बीचमें सूर्यरूपसे स्थित, ४८७ सत्त्वस्थः - अन्तर्यामीरूपसे समस्त प्राणियों के अन्तःकरणमें स्थित रहनेवाले, ४८८ सिंहः - भक्त प्रह्लाद के लिये नृसिंहरूप धारण करनेवाले, ४८ ९ भूतमहेश्वरः-सम्पूर्ण प्राणियोंके महान् ईश्वर, ४ ९ ० आदिदेवः - सबके आदि कारण और दिव्य स्वरूप, ४ ९ १ महादेवः - ज्ञानयोग

पृष्ठ 50

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 50 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( y ४६ & ) ) और ऐश्वर्य आदि महिमाओंसे युक्त, ४ ९ २ देवेशः- समस्त सोम ' देवके स्वामी, ४ ९ ३ देवभृद्गुरुः- देवका विशेषरूपसे विन भरण - पोषण करनेवाले उनके परम गुरु ॥ ६५ ॥

सोम-उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः । निक शरीरभूतभृद्भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिणः ॥६६ ॥ सोम

४ ९ ४ उत्तरः – संसार - समुद्रसे उद्धार करनेवाले और पुर सर्वश्रेष्ठ, ४ ९ ५ गोपतिः - गोपालरूपसे गायों की रक्षा सन्त करनेवाले, ४ ९ ६ गोप्ता - समस्त प्राणियोंका पालन और को रक्षा करनेवाले, ४ ९ ७ ज्ञानगम्यः - ज्ञानके द्वारा जाननेमें वाले आनेवाले, ४ ९ ८ पुरातनः - सदा एकरस रहनेवाले सबके दार आदि पुराणपुरुष, ४ ९९ शरीरभूतभृत् - शरीरके सात उत्पादक पञ्चभूतोंका प्राणरूपसे पालन करनेवाले, ५०० उनक भोक्ता- निरतिशय आनन्दपुञ्जको भोगनेवाले, ५०१ जीव कपीन्द्रः – बंदरोंके स्वामी श्रीराम, ५०२ भूरिदक्षिणः- अम श्रीरामादि अवतारोंमें यज्ञ करते समय बहुत - सी दक्षिणा प्रदान करनेवाले ॥ ६६ ॥