विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र — पृष्ठ 51–60

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 51–60

पृष्ठ 51

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 51 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: - समस्त शेषरूप से 1 ॥६६ ॥

और की रक्षा न और जानने में ले सबके शरीर के ३, ५०० - ५०१ क्षिणः-दक्षिणा ( ४७ ) सोमपोऽमृतपः सोमः पुरुजित्पुरुसत्तमः । विनयो जयः सत्यसन्धो दाशार्हः सात्वतां पतिः ६७ ५०३ सोमपः - यज्ञों में देवरूपसे और यजमानरूपसे सोमरसका पान करनेवाले, ५०४ अमृतपः - समुद्रमन्थनसे निकाला हुआ अमृत देवोंको पिलाकर स्वयं पीनेवाले, ५०५ सोमः - ओषधियों का पोषण करनेवाले चन्द्रमारूप, ५०६ पुरुजित् - बहुतों पर विजय लाभ करनेवाले, ५०७ पुरु-सत्तमः - विश्वरूप और अत्यन्त श्रेष्ठ, ५०८ विनयः- दुष्टों-को दण्ड देनेवाले, ५० ९ जयः सबपर विजय प्राप्त करने-वाले, ५१० सत्यसन्धः - सच्ची प्रतिज्ञा करनेवाले, ५११ दाशार्ह: - दाशार्हकुलमें प्रकट होनेवाले, ५१२ सात्वतां पतिः- यादवोंके और अपने भक्तोंके स्वामी यानी उनका योगक्षेम चलानेवाले ॥ ६७ ॥

जीवो विनयितासाक्षी मुकुन्दोऽमितविक्रमः । अम्भोनिधिरनन्तात्मा महोदधिशयोऽन्तकः । ६८ । ५१३ जीवः - क्षेत्रशरूपसे प्राणोंको धारण करनेवाले,

पृष्ठ 52

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 52 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ४८ ) ५१४ विनयितासाक्षी - अपने शरणापत्र भक्तोंके विनय- ५२० भावको तत्काल प्रत्यक्ष अनुभव करनेवाले, ५१५ मुकुन्दः- धर्मश मुक्तिदाता, ५१६ अमितविक्रमः - वामनावतारमें पृथ्वी डगम नापते समय अत्यन्त विस्तृत पैर रखनेवाले, ५१७ मह अम्भोनिधिः- जलके निधान समुद्रस्वरूप, ५१८ त्रिप अनन्तात्मा - अनन्तमूर्ति, ५१ ९ महोदधिशयः -प्रलय-कालके महान् समुद्रमें शयन करनेवाले, ५२० अन्तकः-प्राणियोंका संहार करनेवाले मृत्युस्वरूप ॥ ६८ ॥ भगव

अजो महार्हः स्वाभाव्यो जितामित्रः प्रमोदनः । वाले उनक आनन्दो नन्दनो नन्दः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः ६ ९ स्वाम ५२१ अजः - अकार भगवान् विष्णुका वाचक है, ५३५ उससे उत्पन्न होनेवाले ब्रह्मा, ५२२ महाई: -महा पूजनीय, ५२३ स्वाभाव्यः - नित्य सिद्ध होने के कारण ५३७ स्वभाव से ही उत्पन्न न होनेवाले, ५२४ जितामित्रः - रावण-अन्त शिशुपालादि शत्रुओंको जीतनेवाले, ५२५ प्रमोदनः -स्मरणमात्रसे नित्य प्रमुदित करनेवाले, ५२६ आनन्दः- महा आनन्दस्वरूप, ५२७ नन्दनः- सबको प्रसन्न करनेवाले, गुह्यो

पृष्ठ 53

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 53 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विनय-कुन्द: -पृथ्वी ५१७ ५१८ -प्रलय-न्तकः-नः । नः ६ ९ चक है, हाई: -कारण -रावण-दिनः-नन्द : -नेवाले, ( ( ४ ४ ४ ९ ९ ) ) ५२८ नन्दः- सम्पूर्ण ऐश्वयोंसे सम्पन्न, ५२ ९ सत्यधर्मा-धर्मज्ञानादि सब गुणों से युक्त, ५३० त्रिविक्रमः -तीन sa में तीनों लोकों को नापनेवाले ॥ ६ ९ ॥

महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञो मेदिनीपतिः ।

त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो महाभृङ्गः कृतान्तकृत् ॥७० ॥

५३१ महर्षिः कपिलाचार्य: - सांख्यशास्त्रके प्रणेता भगवान् कपिलाचार्य, ५३२ कृतज्ञः - किये हुएको जानने-वाले यांनी अपने भक्तों की सेवाको बहुत मानकर अपनेको उनका ऋणी समझनेवाले, ५३३ मेदिनीपतिः - पृथ्वीके स्वामी, ५३४ त्रिपदः - त्रिलोकीरूप तीन पैरोंवाले विश्वरूप, ५३५ त्रिदशाध्यक्षः - देवताओंके स्वामी, ५३६ महाभ्टङ्गः- मत्स्यावतारमें महान् सींग धारण करनेवाले, ५३७ कृतान्तकृत् - स्मरण करनेवालोंके समस्त कर्मोंका अन्त करनेवाले ॥ ७० ॥

महावराहो गोविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी ।

गुह्यो गभीरो गहनो गुप्तचक्रगदाधरः ॥७१ ॥

पृष्ठ 54

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 54 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ५० ) ५३८ महावराहः - हिरण्याक्षका वध करनेके लिये भी महावराहरूप धारण करनेवाले, ५३ ९ गोविन्दः - नष्ट हुई का पृथ्वीको पुनः प्राप्त कर लेनेवाले, ५४० सुषेणः- पार्षदोंके क समुदायरूप सुन्दर सेनासे सुसजित, ५४१ कनकाङ्गदी-५८ सुवर्णका बाजूबंद धारण करनेवाले, ५४२ गुह्यः-वस हृदयाकाशमें छिपे रहनेवाले, ५४३ गभीरः - अतिशय ५ ९ गम्भीर स्वभाववाले, ५४४ गहनः - जिनके स्वरूपमें प्रविष्ट हो होना अत्यन्त कठिन हो — ऐसे, ५४५ गुप्तः - वाणी और मनसे जाननेमें न आनेवाले, ५४६ चक्रगदाधरः-भक्तोंकी रक्षाके लिये चक्र और गदा आदि दिव्य भ आयुघोंको धारण करनेवाले ॥ ७१ ॥ आ

वेधाः खाङ्गोऽजितः कृष्णो दृढः सङ्कर्षणोऽच्युतः । वरुणोवारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः ॥७२ ॥ जा

श्वर ५४७ वेधाः - सब कुछ विधान करनेवाले, ५४८ प्रेम स्वाङ्गः - कार्य करनेमें स्वयं ही सहकारी, ५४ ९ अजितः-किसीके द्वारा न जीते जानेवाले, ५५० कृष्णः -श्यामसुन्दर प्रल आ श्रीकृष्ण, ५५१ दृढः - अपने स्वरूप और सामर्थ्य से कभी वन

पृष्ठ 55

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 55 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

के लिये - नष्ट हुई पार्षदों के ङ्गदी-गुह्यः-अतिशय में प्रविष्ट धरः-द दिव्य

च्युतः ।

॥७२ ॥

५४८ जितः-मसुन्दर से कभी ( ५१ ) भी च्युत न होनेवाले, ५५२ सङ्कर्षणोऽच्युतः -- प्रलय-कालमें एक साथ सबका संहार करनेवाले और जिनका कभी किसी भी कारणसे पतन न हो सके - ऐसे अविनाशी, ५५३ वरुणः - जलके स्वामी वरुणदेवता, ५५४ वारुणः-वरुणके पुत्र वशिष्ठस्वरूप, ५५५ वृक्षः - अश्वत्थवृक्षरूप, ५५६ पुष्कराक्षः - हृदय - कमलमें चिन्तन करनेसे प्रत्यक्ष होनेवाले, ५५७ महामनाः - सङ्कल्पमात्रसे उत्पत्ति, पालन और संहार आदि समस्त लीला करनेकी शक्तिवाले ॥७२ ॥

भगवान् भगहानन्दी वनमाली हलायुधः । आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णुर्गतिसत्तमः ७३ ५५८ भगवान् - उत्पत्ति और प्रलय, आना और जाना तथा विद्या और अविद्याको जाननेवाले एवं सर्वै-श्वर्यादि छहों भगोंसे युक्त, ५५ ९ भगहा- अपने भक्तोंका प्रेम बढ़ानेके लिये उनके ऐश्वर्यका हरण करनेवाले और प्रलय - कालमें सबके ऐश्वर्यको नष्ट करनेवाले, ५६० आनन्दी - परमसुखस्वरूप, ५६१ वनमाली - वैजयन्ती वनमाला धारण करनेवाले, ५६२ हलायुधः - हलरूप

पृष्ठ 56

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 56 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ५२ ) शस्त्रको धारण करनेवाले वलभद्रस्वरूप, ५६३ आदित्यः- त्रिसा अदितिपुत्र वामन भगवान्, _ ५६४: ज्योतिरादित्यः- संन्य सूर्यमण्डलमें विराजमान ज्योतिःस्वरूप, ५६५ सहिष्णु: -. समस्त द्वन्द्वोंको सहन करने में समर्थ, ५६६ गतिसत्तमः-सत्पुरुषों के परम गन्तव्य और सर्वश्रेष्ठ ॥ ७३ ॥

सुधन्वा खण्डपरशुर्दारुणो द्रविणप्रदः दिविस्पृक्सर्वदृग्व्यासो वाचस्पतिरयोनिजः ५६७ सुधन्वा - अतिशय सुन्दर शार्ङ्गधनुष करनेवाले, ५६८ खण्डपरशुः - शत्रुओंका खण्डन वाले फरसेको धारण करनेवाले परशुरामस्वरूप, दारुणः – सन्मार्गविरोधियोंके लिये महान् भयंकर, द्रविणप्रदः - अर्थार्थी भक्तोंको धन - सम्पत्ति प्रदान वाले, ५७१ दिविस्पृक - स्वर्गलोकतक व्याप्त, द्वारा साम । वेदस्व | ७४ | परमान धारण ५७ ९ करने- उपदेश ५६ ९ कृत्-५७० करनेव करने- ५८२ स्थिति ५७२ सर्वदृग्व्यासः - सबके द्रष्टा एवं वेदका विभाग करनेवाले शान्ति श्रीकृष्णद्वैपायनस्वरूप, ५७३ वाचस्पतिरयोनिजः- प्राप्यस विद्याके. स्वामी तथा बिना योनिके स्वयं ही प्रकट शुभाङ होनेवाले ॥ ७४ ॥ गोहि

पृष्ठ 57

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 57 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

दित्यः--दित्यः-हिष्णु: -. सत्तमः-: | 81७४ | धारण न करने-५६ ९ र, ५७० ( ५३ )

त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक् ।

संन्यासकृच्छमः शान्तो निष्ठा शान्तिः परायणम् ॥

५७४ त्रिसामा - देवत्रत आदि तीन साम श्रुतियों-द्वारा जिनकी स्तुति की जाती है - ऐसे परमेश्वर, ५७५ सामगः - सामवेदका गान करनेवाले, ५७६ साम- साम-वेदस्वरूप, ५७७ निर्वाणम्- परम शान्तिके निधान परमानन्दस्वरूप, ५७८ भेषजम् - संसाररोगकी ओषधि, ५७ ९ भिषक् – संसाररोगका नाश करनेके लिये गीतारूप उपदेशामृतका पान करानेवाले -- परमवैद्य, ५८० संन्यास-कृत् - मोक्ष के लिये संन्यासाश्रम और संन्यास- योगका निर्माण करनेवाले, ५८१ शमः - उपशमताका उपदेश देनेवाले, न करने- ५८२ शान्तः - परमशान्ताकृति, ५८३ निष्ठा - सबकी स्थिति के आधार अधिष्ठानस्वरूप, ५८४ शान्तिः - परम ५७२ शान्तिस्वरूप, ५८५ परायणम् - मुमुक्षु पुरुषोंके परम करनेवाले प्राप्यस्थान ॥ ७५ ॥

निजः-शुभाङ्गः शान्तिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलेशयः । ही प्रकट गोहितो गोपतिर्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रियः ॥ ७६ ॥

पृष्ठ 58

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 58 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ५४ ) ५८६ शुभाङ्गः - अति मनोहर परम सुन्दर अङ्गोंवाले, जग ५८७ शान्तिदः - परम शान्ति देनेवाले, ५८८ स्रष्टा - सर्गके ५ ९ आदिमें सबकी रचना करनेवाले, ५८ ९ कुमुदः - पृथ्वीपर शि • प्रसन्नतापूर्वक लीला करनेवाले, ५ ९ ० कुवलेशयः - जलमें श्री शेषनागकी शय्या पर शयन करनेवाले, ५ ९ १ गोहितः- कर गोपालरूपसे गायोंका और अवतार धारण करके भार ६० उतारकर पृथ्वीका हित करनेवाले, ५ ९ २ गोपतिः - पृथ्वीके ६० और गायोंके स्वामी, ५ ९ ३ गोप्ता - अवतार धारण करके युक्त सबके सम्मुख प्रकट होते समय अपनी मायासे अपने स्वरूप- श्री-को आच्छादित करनेवाले, ५ ९ ४ वृषभाक्षः- समस्त श्री कामनाओंकी वर्षा करनेवाली कृपादृष्टिसे युक्त, ५ ९ ५ वृष-प्रियः - धर्मसे प्यार करनेवाले ॥ ७६ ॥ थी

अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता क्षेमकुच्छिवः । अन श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीपतिः श्रीमतां वरः ।७७ । सम ५ ९ ६ अनिवर्ती - रणभूमिमें और धर्मपालनमें पीछे के न हटनेवाले, ५ ९ ७ निवृत्तात्मा - स्वभावसे ही विषय - कर वासनारहित नित्य शुद्ध मनवाले, ५ ९ ८ संक्षेप्ता - विस्तृत धार

पृष्ठ 59

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 59 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अङ्गवाले, सर्ग - पृथ्वीपर यः - जलमें गोहितः-करके भार - पृथ्वीके | रण करके ने स्वरूप-: - समस्त २५ वृष-ः । नरः ।७७ | नमें पीछे विषय-- विस्तृत ( ५५ ) जगत्को क्षणभरमें संक्षिप्त यानी सूक्ष्मरूपमें करनेवाले, ५ ९९ क्षेमकृत् - शरणागतकी रक्षा करनेवाले, ६०० शिवः - स्मरणमात्रसे पवित्र करनेवाले कल्याणस्वरूप, ६०१ श्रीवत्सवक्षाः- श्रीवत्स नामक चिह्नको वक्षःस्थलमें धारण करनेवाले, ६०२ श्रीवासः -श्रीलक्ष्मीजीके वासस्थान, ६०३ श्रीपतिः - परमशक्तिरूपा श्रीलक्ष्मीजीके स्वामी, ६०४ श्रीमतां वरः - सब प्रकारकी सम्पत्ति और ऐश्वर्यसे युक्त ब्रह्मादि समस्त लोकपालों से श्रेष्ठ ॥ ७७ ॥

श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीनिधिः श्रीविभावनः । श्रीधरः श्रीकरः श्रेयः श्रीमाँल्लोकत्रयाश्रयः । ७८ । ६०५ श्रीदः - भक्तोंको श्री प्रदान करनेवाले, ६०६ श्रीशः - लक्ष्मीके नाथ, ६०७ श्रीनिवासः -श्रीलक्ष्मीजीके अन्तःकरणमें नित्य - निवास करनेवाले, ६०८ श्रीनिधिः-समस्त श्रियोंके आधार, ६० ९ श्रीविभावनः - सब मनुष्यों-के लिये उनके कर्मानुसार नाना प्रकारके ऐश्वर्य प्रदान करनेवाले, ६१० श्रीधरः - जगजननी श्रीको वक्षःस्थलमें धारण करनेवाले, ६११ श्रीकरः- स्मरण, स्तवन और

पृष्ठ 60

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 60 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ५६ ) अर्चन आदि करनेवाले भक्तोंके लिये श्रीका विस्तार करने-वाले, ६१२ श्रेयः- कल्याणस्वरूप, ६१३ श्रीमान - सब प्रकारकी श्रियोंसे युक्त, ६१४ लोकत्रयाशयः - तीनों लोकोंके आधार || ७८ ॥ स्वक्षः स्वङ्गः शतानन्दो नन्दिज्योतिर्गणेश्वरः । उ ३ त विजितात्माविधेयात्मा सत्कीर्तिच्छिन्नसंशयः ७ ९ द ६१५ स्वक्षः - मनोहर कृपाकटाक्षसे युक्त परम सुन्दर आँखोंवाले, ६१६ स्वङ्गः - अतिशय कोमल परम सुन्दर मनोहर अङ्गवाले, ' ६१७ शतानन्दः - लीलाभेदसे सैकड़ों विभागोंमें विभक्त आनन्दस्वरूप, ६१८ नन्दिः - परमानन्द-विग्रह, ६१ ९ ज्योतिर्गणेश्वरः - नक्षत्रसमुदायों के ईश्वर, ६२० विजितात्मा - जीते हुए मनवाले, ६२१ अविधे-यात्मा - जिनके असली स्वरूपका किसी प्रकार भी वर्णन नहीं किया जा सके- ऐसे अनिर्वचनीयस्वरूप, ६२२ सत्कीर्तिः - सच्ची कीर्तिवाले, ६२३ छिन्नसंशयः- हथेलीमें रखखे हुए बेरके समान सम्पूर्ण विश्वको प्रत्यक्ष देखनेवाले होनेसे सब प्रकारके संशयोंसे रहित ॥ ७ ९ ॥ श ए ग प ल ६ अ ना आ