विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र — पृष्ठ 61–70

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 61–70

पृष्ठ 61

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 61 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

करने--सब - तीनों -: ७ ९ सुन्दर सुन्दर कड़ों नन्द-श्वर, विधे-वर्णन ६२२ चिलीमें वाले ( ५७ )

उदीर्णः सर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतस्थिरः ।

भूशयो भूपणो भूतिर्विशोकः शोकनाशनः ॥८० ॥

• ६२४ उदीर्णः - सब प्राणियोंसे श्रेष्ठ, ६२५ सर्व-तश्चक्षुः- समस्त वस्तुओंको सब दिशाओं में सदा - सर्वदा देखनेकी शक्तिवाले, ६२६ अनीशः - जिनका दूसरा कोई शासक न हो— ऐसे स्वतन्त्र, ६२७ शाश्वतस्थिरः - सदा एकरस स्थिर रहनेवाले, निर्विकार, ६२८ भूशयः - लंका-गमनके लिये मार्ग की याचना करते समय समुद्रतटकी भूमि-पर शयन करनेवाले, ६२ ९ भूषणः - स्वेच्छासे नाना अवतार लेकर अपने चरणचिह्नोंसे भूमिकी शोभा बढ़ानेवाले, ६३० भूतिः - सत्तास्वरूप और समस्त विभूतियोंके आधारस्वरूप, ६३१ विशोकः - सब प्रकारसे शोकरहित, ६३२ शोकनाशनः - स्मृतिमात्रसे भक्तोंके शोकका समूल नाश करनेवाले ॥ ८० ॥

अर्चिष्मानर्चितः कुम्भोविशुद्धात्मा विशोधनः ।

अनिरुद्धोऽप्रतिरथः प्रयुनोऽविनः ॥८१ ॥

पृष्ठ 62

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 62 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ५८ ) ६३३ अर्चिष्मान् -चन्द्र - सूर्य आदि समस्त ज्योतियों- शूर को देदीप्यमान करनेवाली अतिशय प्रकाशमय अनन्त शूर किरणोंसे युक्त, ६३४ अर्चितः - समस्त लोकोंके पूज्य रूपर ब्रह्मादिसे भी पूजे जानेवाले, ६३५ कुम्भः - घटकी भाँति लोक सबके निवासस्थान, ६३६ विशुद्धात्मा - परम शुद्ध निर्मल केश-आत्मस्वरूप, ६३७ विशोधनः - स्मरणमात्रसे समस्त वाल पापों का नाश करके भक्तोंके अन्तःकरणको परम शुद्ध कर संसा देनेवाले, ६३८ अनिरुद्ध: - जिनको कोई बाँधकर नहीं काम रख सके - — ऐसे चतुर्व्यूहमें अनिरुद्धस्वरूप, ६३ ९ अन अप्रतिरथः- प्रतिपक्षसे रहित, ६४० प्रद्युम्नः परमश्रेष्ठ अपार धनसे युक्त चतुर्व्यूहमें प्रद्युम्नस्वरूप, ६४१ अमित- इन विक्रमः - अपार पराक्रमी ॥ ८१ ॥ समस

कालनेमिनिहा वीरः शौरिः शूरजनेश्वरः । काम त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः ८२ ६५३ ६४२ कालनेमिनिहा - कालनेमि नामक असुरको प्रियत मारनेवाले, ६४३ वीरः - परम शूरवीर, ६४४ शौरिः- श्याम चतु प्रत्यक्ष प्रवाश्री ६३४२ कृता

पृष्ठ 63

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 63 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

योतियों-अनन्त पूज्य भाँति निर्मल समस्त शुद्ध कर कर नहीं ६३ ९ - परमश्रेष्ठ अमित-रिः ८२ असुरको शौरिः-( ५ ९ ) शूरजनेश्वरः- अतिशय शूरवीरताके कारण इन्द्रादि शूरवीरोंके भी इष्ट, ६४६ त्रिलोकात्मा - अन्तर्यामी-रूपसे तीनों लोकों के आत्मा, ६४७ त्रिलोकेशः - तीनों लोकों के स्वामी, ६४८ केशवः - सूर्यकी किरणरूप केशवा, ६४ ९ केशिहा - केशी नामके असुरको मारने-वाले, ६५० हरिः - स्मरणमात्र से समस्त पापोंका और समूल संसारका हरण करनेवाले ॥ ८२ ॥

कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः ।

अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनञ्जयः ॥८३ ॥

६५१ कामदेवः- धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष-इन चारों पुरुषार्थोंको चाहनेवाले मनुष्योंद्वारा अभिलषित समस्त कामनाओं के अधिष्ठाता परमदेव, ६५२ कामपालः — सकामी भक्तोंकी कामनाओंकी पूर्ति करनेवाले, ६५३ कामी - स्वभावसे ही पूर्णकाम और अपने प्रियतमोंको चाहनेवाले, ६५४ कान्तः परम मनोहर श्यामसुन्दर देह धारण करनेवाले गोपीजनवल्लभ, ६५५ कृतागमः- समस्त वेद और शास्त्रोंको रचनेवाले, ६५६

पृष्ठ 64

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 64 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ६० ) अनिर्देश्यवपुः - जिनके दिव्य स्वरूपका किसी प्रकार भी ६६ वर्णन नहीं किया जा सके-- ऐसे अनिर्वचनीय शरीरवाले, ६६ ६५७ विष्णुः - शेषशायी भगवान् विष्णु, ६५८ वीरः - बिना आ ही पैरोंके गमन करने आदि अनेक दिव्य शक्तियोंसे युक्त, वेद ६५ ९ अमन्तः- जिनके स्वरूप, शक्ति, ऐश्वर्य, सामर्थ्य ब्रा और गुणोंका कोई भी पार नहीं पा सकता - ऐसे अविनाशी मान गुण, प्रभाव और शक्तियोंसे युक्त,. ६६० धनञ्जयः- मह अर्जुनरूपसे दिग्विजयके समय बहुत सा धन जीतकर मह लानेवाले ॥ ८३ ॥

ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद्ब्रह्मा ब्रह्म ब्रह्मविवर्धनः । मह ब्रह्मविद्राह्मणो ब्रह्मी ब्रह्मज्ञो ब्राह्मणप्रियः ॥८४ ॥ कर्म

६६१ ब्रह्मण्यः - तप, वेद, ब्राह्मण और ज्ञानकी रक्षा तेज करनेवाले, ६६२ ब्रह्मकृत् पूर्वोक्त तप आदिकी रचना - मह वाले, ६६३ ब्रह्मा - ब्रह्मारूपसे जगत् को उत्पन्न करनेवाले, मह ६६४ ब्रह्म- सच्चिदानन्दस्वरूप, ६६५ ब्रह्मविवर्धनः- यजन पूर्वोक्त ब्रह्म शब्दवाची तप आदिकी वृद्धि करनेवाले, करन ६६६ ब्रह्मवित् - वेद और वेदार्थको पूर्णतया जाननेवाले, साध

पृष्ठ 65

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 65 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कार भी रीवाले, र : - बिना से युक्त, सामर्थ्य अविनाशी नञ्जयः-जीतकर ॥८४ ॥

नकी रक्षा ही रचना-रनेवाले, वर्धनः-करने वाले, ननेवाले, ( ६१ ) ) ६६७ ब्राह्मणः समस्त वस्तुओंको ब्रह्मरूपसे देखनेवाले, ६६८ ब्रह्मी - ब्रह्म - शब्दवाची तपादि समस्त पदार्थोंके अधिष्ठान, ६६ ९ ब्रह्मज्ञः - अपने आत्मस्वरूप ब्रह्मशब्दवाची चेदको पूर्णतया यथार्थ जाननेवाले, ६७० ब्राह्मणप्रियः-ब्राह्मणोंके परम प्रिय और ब्राह्मणों को अतिशय प्रिय माननेवाले || ८४ ॥

महाक्रमो महाकर्मा महातेजा महोरगः ।

महाक्रतुर्महायज्वा महायज्ञो महाहविः ॥ ८५ ॥

६७१ महाक्रमः -बड़े वेगसे चलनेवाले, ६७२ महाकर्मा - भिन्न - भिन्न अवतारोंमें नाना प्रकारके महान् कर्म करनेवाले, ६७३ महातेजाः - जिसके तेजसे समस्त तेजस्वी देदीप्यमान होते हैं— ऐसे महान तेजस्वी, ६७४ महोरगः - बड़े भारी सर्प यानी वासुकिस्वरूप, ६७५ महाक्रतुः - महान् यज्ञस्वरूप, ६७६ महायज्वा - बड़े यजमान यानी लोकसंग्रहके लिये बड़े - बड़े यज्ञोंका अनुत्रान करनेवाले, ६७७ महायज्ञः - जपयज्ञ आदि भगवत्प्राप्ति के साधनरूप समस्त यज्ञ जिनकी विभूतियाँ हैं - ऐसे महान्

पृष्ठ 66

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 66 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ६२ ) यज्ञस्वरूप, ६७८ महाहविः - ब्रह्मरूप अग्नि में हवन किये जाने योग्य प्रपञ्चरूप हवि जिनका स्वरूप है – ऐसे म • महान् हविःस्वरूप ॥ ८५ ॥ व

स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोत्रं स्तुतिः स्तोता रणप्रियः । त पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिरनामयः ॥८६ ॥ ६

बी ६७ ९ स्तव्यः - सबके द्वारा स्तुति किये जाने योग्य, ६८० स्तवप्रियः - स्तुतिसे प्रसन्न होनेवाले, ६८१ प्र स्तोत्रम् - जिसके द्वारा भगवान् के गुण- प्रभावका कीर्तन भ - किया जाता है, वह स्तोत्र, ६८२ स्तुतिः - स्तवनक्रिया- वस नि • स्वरूप, ६८३ स्तोता - स्तुति करनेवाले, ६८४ रणप्रियः-नि युद्धसे प्रेम करनेवाले, ६८५ पूर्णः - समस्त ज्ञान, शक्ति, " ऐश्वर्य और गुणोंसे परिपूर्ण, ६८६ पूरयिता - अपने हव भक्तोंको सब प्रकारसे परिपूर्ण करनेवाले, ६८७ पुण्यः- स स्मरणमात्रसे पापोंका नाश करनेवाले पुण्यस्वरूप, ६८८ शूर पुण्यकीर्तिः परमपावन े कीर्तिबाले, ६८ ९ अनामयः-आन्तरिक और बाह्य सब प्रकारकी व्याधियोंसे रहित ॥८६ ॥ गव

पृष्ठ 67

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 67 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

हवन - ऐसे

यः ।

॥८६ ॥

योग्य, ६८१ कीर्तन नक्रिया-प्रियः-शक्ति, -- अपने पुण्यः-६८८ मयः-॥८६ ॥

( ६३ )

मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्रदः ।

वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हविः ॥८७ ॥

६ ९ ० मनोजवः - मनकी भाँति वेगवाले, ६ ९ १ तीर्थकर: - समस्त विद्याओंके रचयिता और उपदेशकर्ता, ६ ९ २ वसुरेताः- हिरण्यमय पुरुष ( प्रथम पुरुष - सृष्टिका बीज ) जिनका वीर्य है — ऐने सुवर्णवीर्य, ६ ९ ३ वसुप्रदः-प्रचुर धन प्रदान करनेवाले, ६ ९ ४ वसुप्रदः - अपने भक्तोंको मोक्षरूप महान् धन देनेवाले, ६ ९ ५ वासुदेवः-वसुदेवपुत्र श्रीकृष्ण, ६ ९ ६ वसुः - सबके अन्तःकरणमें निवास करनेवाले, ६ ९ ७ वसुमनाः - समानभावसे सबमें निवास करनेकी शक्तिसे युक्त मनवाले, ६ ९ ८ हंत्रिः - यज्ञमें हवन किये जाने योग्य हविःस्वरूप ॥ ८७ ॥

सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सत्परायणः ।

शूरसेनो यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः ॥८८ ॥

६ ९९ सद्गतिः -- सत्पुरुषोंद्वारा प्राप्त किये जाने योग्य गतिखदप, ७०० स्कृति जारकी रक्षा भावि कार्य

पृष्ठ 68

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 68 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ६४ ) निव करनेवाले, ७०१ सत्ता - सदा - सर्वदा विद्यमान सत्तास्वरूप, धा ७०२ सद्भूतिः - बहुत प्रकारसे बहुत रूपों में भासित होने- अथ वाले, ७०३ सत्परायणः - सत्पुरुषों के परम प्रापणीय स्थान, वि ७०४ शूरसेनः - हनुमानादि श्रेष्ठ शूरवीर योधाओंसे युक्त सेनावाले, ' ७०५ यदुश्रेष्ठः - यदुवंशियों में सर्वश्रेष्ठ ७०६ अ सन्निवासः - सत्पुरुषों के आश्रय, ७०७ सुयामुनः - जिन- Th के परिकर यमुनातटनिवासी गोपालवाल आदि अति सुन्दर है-हैं, ऐसे श्रीकृष्ण ॥ ८८ ॥ ७१

भूतावासो वासुदेवः सर्वासुनिलयोऽनलः । स्वस नह दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरोऽथापराजितः ॥८ ९ ॥ में ७०८ भूतावासः - समस्त प्राणियोंके मुख्य निवास- धार स्थान,. ७० ९ वासुदेवः - अपनी मायासे जगत्‌को भी । आच्छादित करनेवाले परमदेव, ७१० सर्वासुनिलयः- ऐसे समस्त प्राणियोंके आधार, ७११ अनलः- अपार शक्ति वाल और सम्पत्तिसे युक्त, ७१२ दर्पहा - धर्मविरुद्ध मार्ग में एक चलनेवार्लोके घमण्डको नष्ट करनेवाले, ७१३ दर्पदः- लोक अपने भक्तोंको विशुद्ध गौरव देनेवाले ७१४ -

पृष्ठ 69

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 69 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उत्तास्वरूप, सित होने य स्थान, ओंसे युक्त ४, ७०६ नः- जिन-ति सुन्दर -॥८ ९ ॥ निवास-त् निलयः-शक्ति मार्ग में दर्पदः -३ हप्ता-( ६५ ) नित्यानन्दमन, ७१५ दुर्धरः- बड़ी कठिनतासे हृदय में धारित होनेवाले, ७१६ अपराजितः - दूसरोंसे अजित अर्थात् भक्तपरवश ॥ ८ ९ ॥

विश्वमूर्तिर्महामूर्तिर्दीप्तमूर्तिर मूर्तिमान् ।

अनेकमूर्तिरव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः ॥९ ० ॥

७१७ विश्वमूर्तिः - समस्त विश्व ही जिनकी मूर्ति है — ऐसे विराट्स्वरूप, ७१८ महामूर्तिः - बड़े रूपवाले, ७१ ९ दीप्तमूर्तिः - स्वेच्छासे धारण किये हुए देदीप्यमान स्वरूपसे युक्त, ७२० अमूर्तिमान् - जिनकी कोई मूर्ति नहीं - – ऐसे निराकार, ७२१ अनेकमूर्तिः- नाना अवतारों-में स्वेच्छासे लोगों का उपकार करनेके लिये बहुत मूर्तियोंको धारण करनेवाले, ७२२ अव्यक्तः - अनेक मूर्ति होते हुए भी जिनका स्वरूप किसी प्रकार व्यक्त न किया जा सके-ऐसे अप्रकटस्वरूप, ७२३ शतमूर्तिः - सैकड़ों मूर्तियों-वाले, ७२४ शताननः-- सैकड़ों मुखोंवाले ॥ ९ ० ॥

एको नैकः सवः कः किं यत्तत्पदमनुत्तमम् ।

लोकबन्धुर्लोकनाथो माधवो भक्तवत्सलः ॥९ १ ॥

घि ० स ० ३–

पृष्ठ 70

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 70 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ६६ ) ७२५ एकः - सब प्रकारके भेद - भावोंसे रहित अद्वितीय, ७२६ नैकः – उपाधिभेइसे अनेक, ७२७ सवः-जिसमें सोमनामकी ओषधिका रस निकाला जाता है— ऐसे यज्ञस्वरूप, ७२८ कः - सुखस्वरूप, ७२ ९ किम्-विचारणीय ब्रह्मस्वरूप, ७३० यत् - स्वतः सिद्ध, ७३१ तत् - विस्तार करनेवाले, ७३२ पदमनुत्तमम् - मुमुक्षु पुरुषोंद्वारा प्राप्त किये जानेयोग्य अत्युत्तम परमपद, ७३३ लोकबन्धुः- समस्त प्राणियों के हित करनेवाले परम मित्र, ७३४ लोकनाथः - सबके द्वारा याचना किये आनेयोग्य लोकस्वामी, ७३५ माधवः - मधुकुलमें उत्पन्न ३ होनेवाले, ७३६ भक्तवत्सलः - भक्तोंसे प्रेम करने- स वाले ॥ ९ १ ॥ सुवर्णवर्णो हेमाङ्गो वराङ्गश्चन्दनाङ्गदी । र वीरहा विषमः शून्यो घृताशीरचलश्चलः ॥९ २ ॥ ७३७ सुवर्णवर्णः - सोनेके समान पीतवर्णवाले, ७३८ हेमाङ्गः - सोनेके समान सुडौल चमकीले अङ्गवाले, ७३ ९ वराङ्गः - परम श्रेष्ठ अङ्ग - प्रत्यङ्गोंवाले, ७४० ब