विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र — पृष्ठ 71–80

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 71–80

पृष्ठ 71

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 71 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

रहित ७ सव: -है-किम्-६,७३१ पू - मुमुक्षु परमपद, बाले परम ना किये में उत्पन्न

करने-।

॥९ २ ॥

वर्णवाले, वाले, ७४० ( ६७ ) चन्दनाङ्गदी - चन्दनके लेप और बाजूबंद से सुशोभित, ७४१ वीरहा - राग - द्वेष आदि प्रबल शत्रुओंसे डरकर शरण-में आनेवालों के अन्तःकरण में उनका अभाव कर देनेवाले, ७४२ विषमः - जिनके समान दूसरा कोई नहीं - ऐसे अनुपम, ७४३ शून्यः - समस्त विशेषणोंसे रहित, ७४४ घृताशी: - अपने आश्रित जनोंके लिये कृपासे सने हुए द्रवित सङ्कल्प करनेवाले, ७४५ अचल: - किसी प्रकार भी विचलित न होनेवाले अविचल, ७४६ चलः-वायुरूपसे सर्वत्र गमन करनेवाले ॥ ९ २ ॥

अमानी मानदो मान्यो लोकस्वामी त्रिलोकधृक् ।

सुमेधा मेधजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः ॥९ ३ ॥

७४७ अमानी स्वयं मान न चाहनेवाले अभिमान-रहित ७२८ मानदः - दूसरोंको मान देनेवाले, ७४ ९ मान्यः - सब के पूजनेयोग्य माननीय, ७५० लोकस्वामी-चौदह भुवनोंके स्वामी, ७५१ त्रिलोकधृक् - तीनों लोकों-को धारण करनेवाले, ७५२ सुमेधाः - अति उत्तम सुन्दर बुद्धिवाले, ७५३ मेधजः - यज्ञमें प्रकट होनेवाले, ७५४

पृष्ठ 72

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 72 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ६८ ) धन्यः - नित्य कृतकृत्य होनेके कारण सर्वथा धन्यवादके पात्र, ७५५ सत्यमेधाः - सच्ची और श्रेष्ठ बुद्धिवाले, ७५६ धराधरः - अनन्त भगवान् के रूपसे पृथ्वीको धारण करनेवाले ॥ ९ ३ ॥

तेजोवृषो द्युतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।

प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकभृङ्गो गदाग्रजः ॥ ९ ४ ॥

७५७ तेजोवृषः- आदित्यरूपसे तेजकी वर्षा करने-वाले और भक्तोंपर अपने अमृतमय तेजकी वर्षा करनेवाले, ७५८ तिधरः - परम कान्तिको धारण करनेवाले, ७५ ९ सर्वशस्त्रभृतां वरः- समस्त शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ, ७६० प्रग्रहः- भक्तोंके द्वारा अर्पित पत्र- पुष्पादिको ग्रहण करने-वाले, ७६१ निग्रहः – सबका निग्रह करनेवाले, ७६२ ए व्यग्रः - अपने भक्तों को अभीष्ट फल देनेमें लगे हुए, ७६३ नैकश्टङ्गः – नाम, आख्यात, उपसर्ग और निपातरूप चार स सींगोंको धारण करनेवाले शब्दब्रह्मस्वरूप, ७६४ गदा-ग्रजः -गद से पहले जन्म लेनेवाले ॥ ९ ४ ॥

पृष्ठ 73

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 73 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

न्यवाद के , ७५६ धारण || ९ ४ || करने-रनेवाले, , ७५ ९ 5, ७६० करने-5, ७६२ ८, ७६३ रूप चार गदा-( ६ ९ ) चतुर्मूर्तिश्चतुर्बाहुश्चतुर्व्यूहश्चतुर्गतिः 1 चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात् ॥९ ५ ॥ ७६५ चतुर्मूर्तिः– राम, लक्ष्मण, भरत, शत्रुघ्नरूप चार मूर्तियोंवाले, ७६६ चतुर्वाहुः - चार भुजाओंवाले, ७६७ चतुर्व्यूहः- वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न और अनिरुद्ध - इन चार व्यूहोंसे युक्त, ७६८ चतुर्गतिः-सालोक्य, सामीप्य, सारूप्य, सायुज्यरूप चार परम गति -स्वरूप, ७६ ९ चतुरात्मा- मन, बुद्धि, अहङ्कार और चित्तरूप चार अन्तःकरणवाले, ७७० चतुर्भावः- धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष — इन चारों पुरुषार्थों के उत्पत्ति-स्थान, ७७१ चतुर्वेदवित् - चारों वेदोंके अर्थको भली-भाँति जाननेवाले, ७७२ एकपात् - एक पादवाले यानी एक पाद ( अंश ) से समस्त विश्वको व्याप्त करनेवाले ॥९ ५ ॥

समावर्तोऽनिवृत्तात्मा दुर्जयो दुरतिक्रमः ।

दुर्लभो दुर्गमो दुर्गे दुरावासो दुरारिहा ॥९ ६ ॥

७७३ समावर्तः - संसारचक्रको भलीभाँति घुमाने-

पृष्ठ 74

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 74 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ७० ) वाले, ७७४ अनिवृत्तात्मा सर्वत्र विद्यमान होनेके कारण जिनका आत्मा कहीं से भी ( हटा हुआ ) नहीं है, ऐसे, ७७५ दुर्जयः - किसीसे भी जीतनेमें न आनेवाले, ७७६ दुरतिक्रमः - जिनकी आज्ञाका कोई उल्लङ्घन नहीं कर सके, ऐसे, ७७७ दुर्लभः - बिना भक्तिके प्राप्त न होनेवाले, ७७८ दुर्गमः - कठिनतासे जानने में आनेवाले, ७७ ९ दुर्गः – कठिनतासे प्राप्त होनेवाले, ७८० दुरावासः - बड़ी कठिनतासे योगीजनों द्वारा हृदय में बसाये जानेवाले, ७८१ दुरारिहा दुष्ट मार्गमें चलनेवाले दैत्योंका वध करनेवाले ॥ ९ ६ ॥

शुभाङ्गो लोकसारङ्गः सुतन्तु स्तन्तुवर्धनः ।

इन्द्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः ॥९ ७ ॥

७८२ शुभाङ्गः– कल्याणकारक सम्बोधन ( नाम ) वाले, ७८३ लोकसारङ्गः - लोकोंके सारको ग्रहण करनेवाले, ७८४ सुतन्तुः - सुन्दर विस्तृत जगत्रूप तन्तुवाले, ७८५ तन्तुवर्धनः- पूर्वोक्त जगत् - तन्तुको बढ़ानेवाले, ७८६ इन्द्रकर्मा - इन्द्रके समान कर्मवाले, ७८७ महाकर्मा- म इ य

पृष्ठ 75

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 75 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

के कारण ) नहीं कोई -भक्तिके जानने में 5, ७८० में बसाये लनेवाले १ ९ ७ ॥ 7 ) वाले, नेवाले, -७८५ ७८६ कर्मा-( ७१ ) बड़े - बड़े कर्म करनेवाले, ७८८ कृतकर्मा - जो समस्त कर्तव्य कर्म कर चुके हों, जिनका कोई कर्तव्य शेष न रहा हो - ऐसे कृतकृत्य, ७८ ९ कृतागमः - स्वोचित अनेक कार्योंको पूर्ण करनेके लिये अवतार धारण करके आने-वाले ॥ ९ ७ ॥

उद्भवः सुन्दरः सुन्दो रत्ननामः सुलोचनः ।

अर्को वाजसनः शृङ्गी जयन्तः सर्वविजयी ॥९ ८ ॥

७ ९ ० उद्भवः – स्वेच्छासे श्रेष्ठ जन्म धारण करनेवाले, ७ ९ १ सुन्दरः- सबसे अधिक भाग्यशाली होनेके कारण परम सुन्दर, ७ ९ २ सुन्दः - परम करुणाशील, ७ ९ ३ रत्ननाभः - रत्नके समान सुन्दर नामिवाले, ७ ९ ४ सुलोचनः- सुन्दर नेत्रोंवाले, ७ ९ ५ अर्क: - ब्रह्मादि पूज्य पुरुषोंके भी पूजनीय, ७ ९ ६ वाजसनः - याचकों को अन्न प्रदान करनेवाले, ७ ९ ७ शृङ्गी - प्रलयकालमें सींगयुक्त मत्स्यविशेषका रूप धारण करनेवाले, ७ ९ ८ जयन्तः-शत्रुओं को पूर्णतया जीतनेवाले, ७ ९९ सर्वविज्जयी - सर्वश यानी सब कुछ जाननेवाले और सबको जीतनेवाले ॥९ ८ ॥

पृष्ठ 76

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 76 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ७२ )

सुवर्णविन्दुरक्षोभ्यः सर्ववागीश्वरेश्वरः ।

महाहृदो महागर्तो महाभूतो महानिधिः ॥ ९९ ॥

८०० सुवर्णविन्दुः- सुन्दर अक्षर और बिन्दुसे युक्त ओंकारस्वरूप नाम ब्रह्म, ८०१ अक्षोभ्यः - किमीके - द्वारा भी क्षुभित न किये जा सकनेवाले, ८०२ सर्व. वामीश्वरेश्वर: - समस्त वाणीपतियोंके यानी ब्रह्मादिके भी स्वामी, ८०३ महाहृदः - ध्यान करनेवाले जिसमें गोता लगाकर आनन्द में मन होते हैं, ऐसे परमानन्दके महान् सरोवर, ८०४ महागर्त: - मायारूप महान् गर्तवाले, ८०५ महाभूतः - त्रिकालमें कभी नष्ट न होने-वाले महाभूतस्वरूप, ८०६ महानिधिः --सबके महान् निवास - स्थान ॥ ९९ ॥

कुमुदः कुन्दरः कुन्दः पर्जन्यः पावनोऽनिलः ।

अमृताशोऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः ॥ १०० ॥

८०७ कुमुदः - कु अर्थात् पृथ्वीको उसका भार उतारकर प्रसन्न करनेवाले, ८०८ कुन्दरः - हिरण्याक्षको स

पृष्ठ 77

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 77 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

९९ ॥ बिन्दुसे कमी के सर्व-. सादिके जिसमें नन्दके महान् हो महान् । - भार oll को ( ७३ ७३ ) ) मारनेके लिये पृथ्वीको विदीर्ण करनेवाले, ८० ९ कुन्दः-कश्यपजीको पृथ्वी प्रदान करनेवाले, ८१० पर्जन्य: -बादलकी भाँति समस्त इष्ट वस्तुओंकी वर्षा करनेवाले, ८११ पावनः - स्मरणमात्रसे पवित्र करनेवाले, ८१२ अनिलः -सदा प्रबुद्ध रहनेवाले, ८१३ अमृताशः-जिनकी आशा कभी विफल न हो - ऐसे अमोघसङ्कल्प, ८१४ अमृतवपुः - जिनका कलेवर कभी नष्ट न हो - ऐसे नित्य - विग्रह, ८१५ सर्वज्ञः - सदा - सर्वदा सब कुछ जानने-वाले, ८१६ सर्वतोमुखः - सब ओर मुखबाले यानी जहाँ कहीं भी उनके भक्त भक्तिपूर्वक पत्र - पुष्पादि जो कुछ भी अर्पण करें, उसे भक्षण करनेवाले ॥ १०० ॥

सुलभः सुव्रतः सिद्धः शत्रुजिच्छत्रुतापनः । न्यग्रोधोदुम्बरोऽश्वत्थश्चाणूरान्धनिषूदनः । १०१ । ८१७ सुलभः - नित्य निरन्तर चिन्तन करनेवालेको और एकनिष्ठ श्रद्धालु भक्तको बिना ही परिश्रमके सुगमता से प्राप्त होनेवाले, ८१८ सुव्रतः - सुन्दर भोजन करनेवाले यानी अपने भक्तोंद्वारा प्रेमपूर्वक अर्पण किये

पृष्ठ 78

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 78 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ७४ ) हुए पत्र - पुष्पादि मामूली भोजनको भी परम श्रेष्ठ मानकर खानेवाले, ८१ ९ सिद्धः - स्वभावसे ही समस्त सिद्धियों से युक्त, ८२० शत्रुजित् - देवता और सत्पुरुषोंके शत्रुओंको अपने शत्रु मानकर जीतनेवाले, ८२१ शत्रुतापनः -शत्रुओंको तपानेवाले, ८२२ म्यग्रोधः - वटवृक्षरूप, ८२३ उदुम्बरः -- कारणरूपसे आकाश के भी ऊपर रहने-वाले, ८२४ अश्वत्थः - पीपल वृक्षस्वरूप, ८२५ चाणूरान्धनिषूदनः- चाणूर नामक अन्ध्रजातिके वीर मल्लको मारनेवाले ॥ १०१ ॥

सहस्रार्चिः सप्तजिह्नः सप्तैधाः सप्तवाहनः । अमूर्तिरनघोऽचिन्त्यो भयकृद्भयनाशनः ।१०२ । ८२६ सहस्राचिः - अनन्त. किरणोंवाले, ८२७ सप्तजिह्वः - काली, कराली, मनोजवा, सुलोहिता, धूम्र-वर्णा, स्फुलिङ्गिनी और विश्वरचि - इन सात जिह्वावाले अग्निस्वरूप, ८२८ सप्तैधा: - सात दीप्तिवाले अग्निस्वरूप, ८२ ९ सप्तवाहनः- सात घोड़ोंशले सूर्यरूप, ८३० अमूर्ति: - मूर्तिरहित निराकार, ८३१ अनघः- सब प्र चि भ वा अ अ बड स्थ सम रज गुण का भी स्व स्थि जि

पृष्ठ 79

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 79 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

नकर योंसे ओंको नः-रूप, -८२५ वीर २ । २७ म्र-ले 9, ( ७५ ) प्रकार से निष्पाप, ८३२ अचिन्त्यः- किसी प्रकार भी चिन्तन करनेमें न आनेवाले, ८३३ भयकृत् - दुष्टों को भयभीत करनेवाले, ८३४ भयनाशनः स्मरण करने-वार्लोके और सत्पुरुषोंके भयका नाश करनेवाले ॥१०२ ॥

अणुर्बृहत्कुशः स्थूलो गुणभृन्निर्गुणो महान् । अधृतः स्वधृतः स्वास्यः प्राग्वंशो वंशवर्धनः । १०३ । ८३५ अणुः - अत्यन्त सूक्ष्म, ८३६ वृहत् - सबसे बड़े, ८३७ कृशः -- अत्यन्त पतले और हलके, ८३८ स्थूलः - अत्यन्त मोटे और भारी, ८३ ९ गुणभृत्-समस्त गुणों को धारण करनेवाले, ८४० निर्गुणः - सत्त्व, रज और तम -- इन तीनों गुणोंसे रहित, ८४१ महान् -गुण, प्रभाव, ऐश्वर्य और ज्ञान आदिकी अतिशयता के कारण परम महत्त्वसम्पन्न, ८४२ अधृतः - जिनको कोई भी धारण नहीं कर सकता - ऐसे निराधार, ८४३ स्वधृतः - अपने आपसे धारित यानी अपनी ही महिमा में . स्थित, ८४४ स्वास्यः - सुन्दर मुखवाले, ८४५ प्राग्वंशः-जिनसे समस्त वंशपरम्परा आरम्भ हुई है - ऐसे समस्त

पृष्ठ 80

विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र, पृष्ठ 80 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ७६ ) पूर्वजोंके मी पूर्वज आदिपुरुष, ८४६ वंशवर्धनः- जगत्-प्रपञ्चरूप वंशको और यादव वंशको बढ़ानेवाले ॥ १०३ ॥

भारभृत्कथितो योगी योगीशः सर्वकामदः । आश्रमः श्रमणः क्षामः सुपर्णो वायुवाहनः । १०४ । ८४७ भारभृत् शेषनाग आदिके रूपमें पृथ्वीका -भार उठानेवाले और अपने भक्तोंके योगक्षेमरूप भारको वहन करनेवाले, ८४८ कथितः- वेद - शास्त्र और महा-पुरुषोंद्वारा जिनके गुण, प्रभाव, ऐश्वर्य और स्वरूपका बारंबार कथन किया गया है, ऐसे सबके द्वारा वर्णित, ८४ ९ योगी - नित्य समाधियुक्त, ८५० योगीशः- समस्त योगियोंके स्वामी, ८५१ सर्वकामदः- समस्त कामनाओंको पूर्ण करनेवाले, ८५२ आश्रमः - सबको विश्राम देनेवाले, ८५३ श्रमणः - दुष्टों को संतप्त करनेवाले, ८५४ क्षामः-प्रलयकालमें सब प्रजाका क्षय करनेवाले, ८५५ सुपर्णः-. वेदरूप सुन्दर पत्तोंवाळे ( संसारवृक्षस्वरूप ), ८५६ वायु-वाहनः - वायुको गमन करने के लिये शक्ति देनेवाले ॥ १०४ ॥

र स 3