श्रीगणेशाय नमः।

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्) — पृष्ठ 1–10

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्) · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · पृष्ठ 1–10

पृष्ठ 1

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 1 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् स्वामी सत्यानन्द सरस्वती

पृष्ठ 2

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 2 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इस पृष्ठ पर कोई पाठ नहीं मिला — ऊपर मूल चित्र देखें।

पृष्ठ 3

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 3 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

॥ श्रीः ॥ व्रजजीवन प्राच्यभारती ग्रन्थमाला 122 श्रीजगद्गुरु श्रीमदाद्यशङ्कराचार्यप्रणीतं ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् ( सत्यानन्दी - दीपिकया - समलङ्कृतम् ) व्याख्याकारः स्वामी सत्यानन्द सरस्वती ( ज्ञाने सर्व प्रतिष्ठितम् चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान दिल्ली

पृष्ठ 4

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 4 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् प्रकाशक चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान ( भारतीय संस्कृति एवं साहित्य के प्रकाशक तथा वितरक ) 38 यू. ए. जवाहर नगर, बंगलो रोड पो. बा. नं. 2113, दिल्ली- 110007 दूरभाष: ( 011 ) 23856391, 41530902 सर्वाधिकार सुरक्षित पुनर्मुद्रित संस्करण 2013 पृष्ठ: 28 + 4 + 884 + 8 मूल्य: I 350.00 अन्य प्राप्तिस्थान: चौखम्बा विद्याभवन चौक ( बैंक ऑफ बड़ौदा भवन के पीछे ) पो. बा. नं. 1069 वाराणसी - 221001 चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन के. 37/117 गोपाल मन्दिर लेन पो. बा. नं. 1129 वाराणसी - 221001 चौखम्बा पब्लिशिंग हाउस 4697/2, भू - तल ( ग्राउण्ड फ्लोर ) गली नं. 21 - ए, अंसारी रोड़ दरियागंज, नई दिल्ली- 110002. ISBN: 978-81-7084-503-2 मुद्रक: ए. के. लिथोग्राफर्स, दिल्ली

पृष्ठ 5

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 5 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सम्मतिः अनादाविह संसारे सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखं च अनुभवन्ति सर्वे जीवाः । न वान्छन्ति दुःखानुभवम्, अनमीप्सितस्यास्य दुःखस्यानुभवे कारणं नानाजन्मार्जितवृजिन व्यूह एव । वृजिनञ्च भागमैर्निषिद्धानां कर्मणामनुष्ठानेन । निषिद्धानुष्ठाने च रागद्वेषौ हेतु भवतः । रागद्वेषयोश्च हेतुमहो मिथ्याज्ञानम् । सर्वस्याप्यनर्थस्य मूलं भवति मिथ्याज्ञानम् । किं नाम मिथ्याज्ञानम्? अतस्मिंस्तद्बुद्धिः । शरीरेन्द्रियादिषु आत्मतादात्म्यबुद्धयुदयो हि सर्वानर्थहेतुः । आत्मा च सच्चिदानन्दस्वरूपोऽपि अनेनामिमानेन दुःखमनुभवति । तस्य दुःखस्य परिहारः आत्मस्वरूपयाथात्म्यज्ञानेनैव । ' ज्ञानादेव तु कैवल्यम्, ' नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ' इत्यादिश्रुतेः । . आत्मस्वरूपयाथात्म्यज्ञानमुपनिषदां विचारतः सम्भवति । विचारश्च अनवगतन्यायानां सुतरां न भवति । भगवान्बादरायणः मुमुक्षू नुपकरिष्णुः न्यायनिर्णायकानि सूत्राणि प्राणैषीत् । भगवान् लोकशङ्करः श्रीशङ्कराचार्यः सरसमधुरैर्ग मीरैश्च वचोभिस्तानि विद्योय मन्दानन्वगृह्णात् । तदेव च शारीरक माध्यं मुमुक्षुजनादरणीयं विद्वद्भिरभिनन्दनीयञ्च । अदृढसुरसरस्वतीपरिचयानां तत्त्वबुभुत्सूनां सुलभावगाहाय श्रीसत्यानन्दसरस्वतीस्वामिनः माध्यस्य प्रतिपदं हिन्दीभाषानुवादं विरचितवन्तः । मान्यतात्पर्यस्य गाढाव गतये पञ्चपादिका -मामती- रत्नप्रभादीनां पुरातनानां व्याख्यानानां तात्पर्य संगृह्य ' सत्यानन्दी - दीपिका ' नाम्नीं हिन्दो-टीकामारचय्य माध्यानुवादेन सह संयोज्य प्राकाशयन् । अनुवादं टीकाञ्च तत्र तत्रावलोक्य-शास्त्रसम्प्रदायानुसारिताम् अवगत्य वयं मोदामहे । आशास्महे च मुमुक्षुजनोपकृतये विरचितोऽयं ग्रन्थः श्रीशारदा चन्द्रमौलीश्वरयोरकम्पानुकम्पया सर्वत्र प्रकाशतामिति । अभिनव विद्यातीर्थ महाभागानां शृङ्गेरोपीठाधीश्वराणां जगद्गुरुशङ्कराचार्य - भगवत्पादानाम् तत्र भवद्भिः शङ्करावतारैर्भगवत्पादैराद्यशङ्कराचार्यवर्यैर्विरचितस्य शाङ्करमाध्यस्य विशदार्थ -प्रतिपादनपरं श्रीमत्स्वा मिसत्यानन्दसरस्वती - प्रणीतं सुललितं व्याख्यानमस्मामिराद्योपान्तमवा-लोकि । माष्याशयप्रकाशकमेतादृशं व्याख्यानं नाद्यावधिदृग्गोचरतामस्माकमुपगतमिति भृशं मोदामहे वयम् । भद्वैतवेदान्तजिज्ञासूनामन्तेवासिनां महात्मनाञ्चेदं व्याख्यानमतीवोपकारकं भविष्यतीति ears माकं विश्वासः । माष्यार्थस्फोटन कुशलेनानेन व्याख्यानेन साकं सत्यानन्दी -दीपिकाख्या भाष्य भावार्थदीपिका या व्याख्या स्वामिमहाभागैर्योजिता तथा सुवर्णे सौरभमिव ग्रन्थगौरवमतीव वर्द्धमानमवलोक्यते । सरस्वती महाभागानामयं प्रयत्नः जिज्ञासुजनानामत्यन्तोपकारी सर्वथा प्रशंसनीयत इति नास्त्यत्र मनागपि सन्देहावसरः । इदं ग्रन्थरत्वं संग्राह्यम्, पठनीयम्, प्रचारणीयं चेति संमन्यते । महामण्डलेश्वराणां श्रीस्वामि कृष्णानन्द महाभागानां निवाणपीठाचार्याणाम् । सर्वदर्शनेषु दर्शनीयतमस्य दर्शन श्रेष्ठस्य वेदान्तदर्शनस्य श्रीशङ्कराचार्य - प्रणीतस्य ब्रह्म-सूत्रशाङ्करभाष्यस्य गम्भीरार्थरत्त्रार्णवायमानस्य उपरि निखिलशास्त्र निष्णातेन परोपकृतये धृतव्रतेन स्वामिश्रीसत्यानन्द सरस्वती महोदयेन निखिल माध्य मावावबोधिनी विविधचिरन्तन व्याख्यासारगर्भा हिन्दीमयी सर्व सुबोधा काप्यपूर्वव्याख्या प्राणायि । एनया टीकया साकं स्वरचिता ' सत्यानन्दी - दीपिका ' ख्यव्याख्या समयोजीत सुवर्ण-सौरभयोगः समजनि भाष्य तात्पर्यात्यन्तविशदीभवनेनेति । भाष्यस्य सरलतम व्याख्या प्रणयनेन तत्व-जिज्ञासुजनताया महानुपकारो व्यधायि स्वामिवर्यैः । ' स्वार्थेषु को मत्सरः ' इति भामतीकारोक्तसदुक्तिरीत्या आत्मकल्याणकामैग्रन्थोऽयं संग्राह्यः पठनीयः प्रचारणीयश्चेति संमन्यते । स्वामिभागवतानन्द महामण्डलेश्वराणां काव्य- सांख्य - योग - न्याय - वेद - वेदान्ततीर्थ- वेदान्तवागीश - मीमांसाभूषण-वेदरलदर्शनाचायेंति- विविधविरुदविभूषितानाम् । कनखल: ( हरिद्वारम् )

पृष्ठ 6

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 6 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ४ ) श्रीमद्भिः शङ्करभगवत्पादविरचितस्य ब्रह्मसूत्राणां शारीरकभाष्यस्य स्वामिश्रीसत्यानन्द-सरस्वतीभिर्विप्रणीतः राष्ट्रभाषायामनुवादः सत्यानन्द्याख्यव्याख्यासहितः स्थालीपुलाकन्यायेन मयाव -लोकितः । भाष्यस्य व्याख्यानुव्याख्यादीनां बाहुल्ये सत्यपि तेषां देवभाषायां निबद्धतया प्रायस्तर्क-ककंशतया च राष्ट्रभाषाभाषिणां सुकुमारमतिजिज्ञासूनामनधिगम्यतथा ग्रन्थस्यास्य समुमयोगः विद्यते एव । अनुवादकस्य वाक्सरणिः सरलापि गम्भीरार्थप्रकाशना । संक्षेपेण वेदान्ततत्त्वविविदिषूणां कृते महानयमुपकारो विहितः श्रीमद्भिः स्वामिमहोदयैः । अस्य भूयान् प्रचारो भवेदिति श्रीविश्वेश्वर-चरणान्तिके प्रार्थना । विद्वन्मूर्धन्यानां पद्मविभूषणानां महामहोपाध्यायडा ० श्रीगोपीनाथ कविराजमहोदयानाम् श्रीमद्भः १०८ श्रीविभूषितैः स्वामिसत्यानन्दसरस्वती महोदयैरनुष्ठितः प्रसन्नपदगम्भीरस्य भगवत्पादोपज्ञस्य शारीरकभाष्यस्य राष्ट्रमाषानुवादः सत्यानन्दीदीपिकान्वितः समग्रोऽपि आचूलमूलं श्रुतः परिशीलितश्च । अस्मिन्ननुवादेऽनुवादक महामार्ग: ' नामूलं लिख्यते किञ्चित् नानपेक्षितमुच्यते । ' इत्यभियुक्तवचनं सर्वथा परिपालितमित्यहं मन्ये । महता परिश्रमेण महान् दुखगाद्दोऽयं ग्रन्थराशि-नूदितः । यद्यपि प्राचीन बहुभिर्वेदान्तविद्या रसिकै रनूदितमिदं माध्यं न्यूनतादिदोषबहुलमलभ्यं च - दृश्यते । तेषां दोषाणामस्मिन् ग्रन्थे मनागपि लेशो नास्तीति प्रमुदितं मे मानसम् । अनेन ग्रन्थेन त्रियपाठकानां राष्ट्रमाषाविज्ञानां भारतीयानां नृणां नारीणां च वेदान्तविद्यानुशीलने कतानमानसानां तत्त्वज्ञानसाधने भूयानुपकारः स्यादिति विश्वसिमि । अन्ते च भगवन्तं करुणावरुणालय मन्नपूर्णा-जानिमभ्यर्थयेऽस्य ग्रन्थस्य सर्वतः महत्तरः प्रचारः स्यात्, स्वतन्त्रे भारते सर्वे मानवा एतद्द्वारा आत्म-विद्यारसमनुभवन्तु ग्रन्थकतुंमनोरथतरुं फलेग्रहि च कुर्वन्तु इति । भगवदनुकम्पया द्विगुणितोत्साहा: स्वामिमहोदया दीर्घमायुष्यमारोग्यं चोपलभ्य उपनिषदां गीतायाश्च शाङ्करभाष्यस्य राष्ट्रभाषानुवादं विधाय जनताया उपकारवारं वितन्वन्त्विति शम् । सुब्रह्मण्यशास्त्रिण मीमांसावेदान्ताचार्यस्य ' मीमांसा दर्शन - प्राध्यापकस्य संस्कृत महाविद्यालयस्य, काशी हिन्दू विश्वविद्यालयोयस्य, वाराणसी । भगवत्पाद शङ्कराचार्यजीके प्रसन्न गम्भीर शारीरकमाष्यपर परमहंस परिव्राजकाचार्य स्वामी श्रीसत्यानन्दसरस्वतीजी कृत राष्ट्रभाषानुवाद तथा ' सत्यानन्दी - दीपिका ' व्याख्या के यत्र तत्र कई स्थल देखने का मुझे अवसर प्राप्त हुआ । भाष्यका प्राञ्जल और सुबोध भाषा में प्रत्यक्षर अनुवाद तथा दुरूह स्थलोंके स्पष्टीकरणके लिए स्वोपज्ञ दीपिका में विस्तारसे विवेचन देखकर मुझे बड़ी प्रसन्नता हुई । सत्यानन्दी - दीपिका में स्वामीजीने परिश्रम - पूर्वक अनेक दर्शनों तथा पञ्चपादिका, मामती, कल्पतरु, परिमल, न्यायनिर्णय आदि विविध सुप्रसिद्ध संस्कृतटीकामोंके तत् तत् स्थलोंका सार एकत्र कर दिया है । टीका और अनुवाद दोनों ही सरल तथा सुबोध भाषामें इस प्रकार लिखे गये हैं कि वेदान्तविद्या -रसिक राष्ट्रमाषाभाषी साधारण जनता मो अनायास उन्हें हृदयंगम कर ब्रह्मात्मैक्यज्ञान लाभ कर सके । विद्यार्थिवर्गके लिए भी यह अनुवाद और टीका अधिक उपयोगी होगो, क्योंकि आधुनिक विद्यार्थी प्रायः संस्कृत टीकाओं की अपेक्षा भाषाटीकाओंसे संस्कृतग्रंथोंके अवगमनमें विशेष रुचि लेते देखे जाते हैं । विस्तृत ग्रन्थ - वीक्षा में अलस विद्वद्वगंका भी इससे उपकार होगा, इसलिए वेदान्तरसिक साधारण जनता, विद्यार्थिवगं तथा विशेष विद्वद्वगंका भी समानरूपसे उपकारक ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यका विशुद्ध बहुविद्वत्प्रशंसित राष्ट्रभाषानुवाद और दीपिका टीका प्रस्तुत करने के लिए श्रीस्वाभीजी बधाई के पात्र हैं । 1 मैं भगवान् श्रीविश्वनाथजी से प्रार्थना करता हूं कि स्वामीजीको दीर्घायुष्य तथा उत्तम स्वास्थ्य प्रदान करें जिससे वे उपनिषद् तथा भगवद्गीता आदिके भी सुन्दर सुबोध राष्ट्रभाषानुवाद एवं टीकाएं एचकर लोककल्याणार्थ ज्ञानप्रसार करते रहें । श्रीकृष्ण पन्त शास्त्री ' साहित्याचार्य ' अच्युत - ग्रन्थमालाध्यक्ष, वाराणसी ।

पृष्ठ 7

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 7 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* आमुख वेद भारतीय संस्कृति - धमं तथा दर्शनके प्राण है । भारतीयसंस्कृति में जो भी जीवनशक्ति दृष्टिगोचर होती है उसका मूलकारण वेद है । वेद ज्ञानका अक्षय महासागर है । जिससे ज्ञानरूपी मेघ उठ उठकर प्रत्येक प्राणीके मानस भूमिको प्लावितकर अज्ञान जन्य तापको शान्तकर उसका जीवन सुखमय कर देते हैं । यह केवल भारतीय साहित्य के सर्व प्रथम ग्रन्थ नहीं प्रत्युत मानवमात्र के इतिहास में सर्वप्रथम ग्रन्थरत्न है । ऐसा पाश्चात्य विद्वानोंने भी स्वीकार किया है । वेदको पूर्व और उत्त मीमांसा दर्शनकार अपौरुषेय कहते हैं । मानवधर्म तथा तत्त्वज्ञांनका यही उद्गमस्थान है । धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष इस चतुर्विध पुरुषार्थकी प्राप्तिका सही साधन वेदमें ही उपलब्ध होता है । इष्ट प्राप्ति तथा अनिष्ट परिहारके अलौकिक उपायोंका केन्द्र वेद ही है । प्रत्येक दार्शनिकने स्वमतको प्रमाणित करने के लिए येन केन प्रकारेण वेदका ही सहारा लिया है । ' मन्त्रब्राह्मणात्मको वेद: ' ( आप ० परि ० ३१ ) ( वेदके दो विभाग हैं— मन्त्र और ब्राह्मण ) देवताविशेषकी स्तुतिमें प्रयुक्त होनेवाले अर्थ स्मारक वाक्यको मन्त्र तथा यज्ञानुष्ठानादिका विस्तारपूर्वक वर्णक ग्रन्थको ब्राह्मण कहते हैं । मन्त्रसमुदायको संहिता भी कहते हैं । ऋक्, साम, यजु और अथवं भेदसे संहिताएं चार हैं । यह संहिता विभाग महर्षि वेदव्यासने यज्ञ आदि आवश्यकताओं को दृष्टिमें रखकर किया है । संहिता एवं ब्राह्मणात्मक वेदके अन्तिम भाग उपनिषद् हैं 1 । जिनमें अध्यात्मविषयक गम्भीर विवेचन है । उपनिषद्को ही वेदान्त कहते हैं, क्योंकि वे वेदके अन्तिम भाग हैं । अतः वे ( वेद + अन्त ) कहलाते हैं तथा इनमें वेदों के निर्णीत प्रतिपाद्य सिद्धान्त होने से ये वेदान्त कहलाते हैं । उपनिषद् शब्द ' उप ' तथा ' नि ' उपसर्गं पूर्वक ' सदल ' धातुसे ' क्विप् ' प्रत्यय होकर निष्पन्न हुआ है ' सद् ' धातुके तीन अर्थ हैं - विवरण-नाश, गति - प्राप्ति और अवसादन - शिथिलीकरण | जिस ब्रह्मविद्यासे दृष्टानुश्रविकविषयोंसे वितृष्ण मुमुक्षु जनोंकी संसारको बीजभूत अविद्या नष्ट हो जाती है, जो ब्रह्मविद्या प्रत्यगभिन्न ब्रह्मस्वरूपकी प्राप्ति करा देती है तथा जिससे गर्भवासादि दुःख व्रातका शिथिलीकरण हो जाता है । भगवान् आद्य शङ्कराचार्यके इस व्याख्यानानुसार उपनिषद्का मुख्यार्थं ब्रह्मविद्या है, तत्त्रतिपादक होनेसे ग्रन्थमें मी उपनिषद् शब्दका गौण प्रयोग होता है । प्राचीनकालमें प्रत्येक वैदिकशाखाका अपना एक विशिष्ट उपनिषद् था । परन्तु दुर्दैववश उनको पूर्णतः उपलब्धि नहीं होती । विषयकी दृष्टिसे वेद के तीन भाग हैं - कर्म, उपासना और ज्ञान । संहिता, ब्राह्मण तथा आरण्यकों में प्रधानतया कर्मादिका प्रतिपादन होने से उनका कर्म और उपासना में अन्तर्भाव है । प्रधानतया ज्ञान-का विवेचन करनेके कारण उपनिषद् ज्ञानकाण्ड कहलाते हैं ॥ भारतीयदर्शन के मूल सिद्धान्त उपनिषदों में ही प्रतिपादित हैं 1 । कर्मादि प्रधान होनेपर भी संहिता आदिमें विपुल अध्यात्म रहस्य उपलब्ध होता है । उपनिषद् प्रस्थानत्रयीके अन्तर्गत प्रथम प्रस्थानके रूपमें गृहीत किये गये हैं । ' ऋचां मूर्धानं यजुषामुत्तमाङ्गं साम्नां शिरोऽथर्वाणां मुण्डं मुण्डं नाधीतेऽधीते वेदमाहुस्तमज्ञं शिरश्छित्त्वा कुरु ते कबन्धम् । ' ( जो ऋग्वेदके मूर्धा, यजुर्वेदके उत्तमाङ्ग, सामवेदके सिर और अथवंदके मस्तकरूप उपनिषदोंका अध्ययन न कर शेष वेद भागका अध्ययन करता है उसे श्रेष्ठ पुरुष अज्ञानी कहते हैं । वह वेदका शिरश्छेदन कर उन्हें बिना सिरका घड़ ( कबन्ध ) बनाता है ) इनमें ११ उपनिषद् बड़े महत्त्व के हैं | इनपर आचार्य शङ्करका भाष्य तथा उनके अनुयायियोंकी व्याख्याएँ हैं । छान्दोग्य और बृहदारण्यक तो एक ऐसी रणस्थली हैं जहाँ भगवान् भाष्यकारकी लोह लेखनीने खुलकर अपनी अजेय शक्तिका परिचय दिया है— मर्तृप्रपञ्च जैसे जरठ वेदान्तियोंकी खूब खबर ली है । आचार्य शङ्करके इन दोनों उपनिषदोंके भाष्यका अध्ययन आवश्यक है । द्वितीय प्रस्थान श्रीमद्भगवद्गीता है । तृतीय प्रस्थान

पृष्ठ 8

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 8 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ६ ) महर्षि बादरायण व्यास प्रणीत ' ब्रह्मसूत्र ' है । जिसमें आपाततः विरोधी उपनिषद् वाक्योंका समन्वय एकमात्र अद्वितीय ब्रह्म में दिखलाया गया है, तथा अन्य तार्किक युक्तियोंका खण्डन भी है । ब्रह्मसूत्र की रचनाका हेतु - कालान्तरमें औपनिषद् - सिद्धान्तोंमें आपाततः विरोध प्रतोत होने लगा उसका परिहार करने तथा एकवाक्यता करनेके उद्देश्यसे भगवान् बादरायण मुनिने ब्रह्मसूत्रोंकी रचना की । यह स्वल्प कलेवर ग्रन्थ समस्त वेदान्त - सिद्धान्तों का आकर है । समस्त उपनि-पदों का सूत्रों द्वारा ब्रह्ममें तात्पर्य से समन्वय होने से इस ग्रन्थका नाम ब्रह्मसूत्र है । इसीको वेदान्तदर्शन भी कहते हैं । वेदान्तदर्शन भारतीय अध्यात्मदर्शनका मुकुटमणि है । महर्षि पाणिनिने पाराययं-भिक्षु सूत्रों के नामसे उसका उल्लेख किया है और ' ब्रह्मसूत्रपदैश्व ' ( म ० गी ० १३१४ ) यह गीता वचन भी इस ब्रह्मसूत्रका ही निर्देश करता है । इससे ब्रह्मसूत्रकी रचना प्रचीन सिद्ध होती है । ब्रह्मसूत्रके प्रसिद्ध भाष्यकार नाम भाष्य - नाम मत नाम भाष्य- नाम मत १. शङ्कर शारीरकभाष्य - केवलाद्वैत ६ श्रीकण्ठ शैवविशिष्टाद्वैत २. भास्कर भास्करमान्य भेदाभेद ७. श्रीपति श्रीकरभाष्य वीरशैवविशिष्टाद्वैत ३. रामानुज श्रीमाय विशिष्टाद्वैत ८. वल्लभ अणुमाष्य शुद्धाद्वैत ४. मध्व पूर्णप्रज्ञमाप्य ९. विज्ञानभिक्षु विज्ञानामृत अविभागाद्वैत ५. निम्बार्क वेदान्तपारिजात द्वैताद्वैत १०. बलदेव गोविन्दमान्य अचिन्त्य भेदाभेद इन समी भाष्यों में भगवान् आद्य शङ्कराचार्य विरचित माध्यकी कोई तुलना नहीं कर सकता विद्वत्तापूर्ण इस भाष्य रचना से प्राच्य प्रतीच्य सभी विद्वान् समानरूस से प्रभावित हैं और मुक्तकण्ठसे प्रशंसा करते हैं । जर्मनके विद्वान् जार्ज थिबौत ( George Thibaut ) ने भी ब्रह्मसूत्र शाङ्कर-मायका आङ्गलभाषामें अनुवाद कर आङ्गलभाषाभाषियोंपर उपकार किया है । आचार्य शङ्कर मतानुसार सूत्रों और अधिकरणोंकी संख्या क्रमशः ५५५ और १ ९ १ है । ब्रह्मसूत्रमें चार अध्याय हैं और प्रत्येक अध्यायमें चार पाद हैं । प्रथमाध्यायका नाम समन्वया-ध्याय है । जिसमें समग्र वेदान्त वाक्योंका साक्षात् अथवा परम्परासे प्रत्यगभिन्न अद्वितीय ब्रह्ममें तात्पर्य से समन्वय दिखलाया गया है । इस अध्याय के प्रथम पादके प्रथम चारसूत्र विषयदृष्टिसे नितान्त महत्त्वपूर्ण हैं | ये चतुःसूत्री नामसे प्रसिद्ध हैं । द्वितीयाध्यायका नाम अविरोधाध्याय है । जिसमें स्मृति और तर्कादिसे संभावित विरोधोंका परिहारकर ब्रह्ममें अविरोध दिखलाया गया है । प्रथम दोनों पादोंमें भगवान् बादरायण मुनि और भगवान् आचार्य शङ्करने जिन व्यापक तथा अकाट्य युक्तियोंसे प्रतिपक्षियोंके सिद्धान्तकी जैसी मार्मिक समीक्षा की है, वह विद्वानोंके आदरका विषय है । तृतीयाध्यायका नाम साधनाध्याय है । जिसमें वेदान्त सम्मत सर्व साधनोंका विचार है । इसमें जीवके परलोक गमन द्वारा वैराग्यका निरूपण, ' तत् त्वम् ' पदार्थ परिशोधन, निर्गुणब्रह्म में भिन्न - भिन्न शाखाओं में पठित पुनरुक्त पदोंका उपसंहार है, प्रसङ्गतः सगुणविद्या में शाखान्तरीय गुणोंका उपसंहार और अनुपसंहार निरूपित है और निर्गुण ब्रह्मविद्या में बहिरङ्ग साधन - यज्ञ, दानादि आश्रम कर्म और अन्तरङ्ग साधन - यम - टम, निदिध्यासन आदिका निरूपण है । चतुर्थाध्याय - फलाध्यायमें सगुण और निर्गुणविद्याक फलविशेषका साङ्गोपाङ्ग निरूपण तथा जीवनमुक्ति, विदेहमुक्ति, जीवकी उत्क्रान्ति, पितृयाण, देवयानमार्ग और सगुण ब्रह्मकी उपासनाके फलों में तारतम्यविषयक विचार है । अद्वैतवेदान्त प्रमुख आचार्य आचार्य शङ्करके पूर्वकालीन बद्वैत वेदान्तियोंमें आचार्य गोड़पादका विशिष्ट स्थान है । इनकी उज्वल कीर्तिका ज्वलन्त उदाहरण है उनकी माण्डूक्य कारिका । आचार्य गोड़पादके समयमें बौद्ध

पृष्ठ 9

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 9 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ७ ) सिद्धान्तोंका प्रचुर प्रचार था, इस में सन्देह नहीं है । यदि आचार्य गोड़पादकी भाषा महायानके ग्रन्थोंको भाषासे कुछ समता रखती है, यथा--न सन्नासन्न सदसन्न चाप्यनुभयात्मकम् । चतुष्कोटिविनिर्मुक्तं तत्त्वं माध्यमिका विदुः ॥ ( १।७ ) अस्ति नास्त्यस्ति नास्तीति नास्ति नास्तीति वा पुनः । चलस्थिरोमयाभावैरावृणोत्येव बालिशः ॥ ( माण्डू ० का ० ४।८३ ) तो इसका यह अर्थं कदापि नहीं है कि ये आचार्य बौद्ध थे या बौद्धसाहित्यसे प्रभावित थे । इनके सभी सिद्धान्त औपनिषद् है । ब्रह्माद्वैतवादका परिष्कृतस्वरूप उन्होंने जिस सुन्दर शैलीसे प्रस्तुत किया हैं, वह विद्वत् समाजमें अतीव आदरका विषय बना हुआ है । इन कारिकाओंपर आचार्य शङ्करका मनोरम माष्य है । ब्रह्मसूत्रके अध्ययनसे यह स्पष्ट है कि बादरायण मुनिसे भी पूर्वकालमें अनेक आचार्योंने वेदान्त-तत्त्वकी मीमांसा की है । परन्तु उन आचार्योंकी वे वृत्तियां अब उपलब्ध नहीं हैं । जैसे -- ( १ ) आत्रेय, इनका नाम एक वार ( ब्रह्मसूत्र ३।४।४४ ) में निर्दिष्ट है । ( २ ) आश्मरथ्य - इनका निर्देश दो वार ( ब्रह्मसूत्र १।२।१ ९, ११४२० ) मे मिलता है । इनके मतमें जीवात्मा तथा परमात्मामें भेदा-भेद सम्बन्ध है । ये भेदाभेद वादी थे । ( ३ ) भडुकोमि - इनका निर्देश तीन वार ( ब्रह्मसूत्र १।४५२, ३।४।४५, ४ | ४ | ६ ) में है । इनके मतमें अवस्था भेदसे भेदाभेद है - संसारदशा में जीव और ब्रह्मका भेद और मोक्षदशामें अभेद है । ( ४ ) कार्णाजिनि - इनका नाम निर्देश ( ब्रह्मसूत्र ३।१।९ ) में एक वार आया है । ब्रह्मसूत्र में ' रमणीयचरणा ' ( छा ० ५1१०1७ ) के ऊपर इनका विशिष्ट मत है । ( ५ ) काशकृत्स्न - ( ब्रह्मसूत्र १।४।२२ ) इसमें परमेश्वर ही संसारमें जीवरूपसे अवस्थित है । जीव परमात्माका विकार नहीं है । आचार्य शङ्करके शब्दों में इनका मत श्रुत्यनुसारी है, अतएव वह मान्य है । ( ६ ) जैमिनि - इनका नाम ब्रह्मसूत्रमें ११ वार आया है । ये बादरायण मुनिके साक्षात् शिष्य माने जाते हैं । ये मीमांसा दर्शनके रचयिता हैं । ( ७ ) बादरि पराशर - इनका उल्लेख चार वार आया है ( ब्रह्मसूत्र १ | २ | ३०, ३ | १ | ११, ४१३७, ४ | ४ | १० ) में | आचार्य शङ्करका आविर्भाव जिस समय वैदिक धर्मं वेद विरोधी सांप्रदायिक तत्त्वोंसे आक्रान्त हो गया, वैदिक मर्यादा छिन्न-मिन्न होने लगो । उस समय देवी, देवगण तथा मनुष्योंने धर्म रक्षाके हेतु त्रिशूलपाणि भगवान् शङ्कर की हार्दिक आराधना की उन सबको सान्त्वना देकर आशुतोष भगवान् शङ्कर दक्षिण भारत केरल प्रान्तके कालडी ग्राममें एक वेदज्ञ सम्पन्न ब्राह्मण शिवगुरु और विशिष्टाके यहाँ शङ्कर नामसे आविर्भूत हुए । इस विषय में ' दुष्टाचारविनाशाय प्रादुर्भूतो महीतले । स एव शङ्कराचार्यः साक्षात्कैवल्यनायकः ॥ ' यह प्रमाण है । आचार्यका जन्मकाल यद्यपि विवादग्रस्त है, तथापि उनका जन्मकाल विक्रम सम्वत् ७४५ तथा निर्वाणकाल ७७७ माना जाता है । ये सात वर्षकी आयुमें साङ्गोपाङ्ग वेदोंका अध्ययन कर आचार्य कुलसे घर लौट आये । वैदिक धर्मके पुनरुत्थानके लिए आठ वर्षकी अल्प आयु में आचार्य गौड़पादके प्रसिद्ध शिष्य गोविन्द भगवत्पाद से संन्यासकी दीक्षा ग्रहण की । बारह वर्ष की आयु तक वहाँ रहकर सरहस्य उपनिषद् ब्रह्मसूत्रादिका अध्ययन किया । कुछ काल वाराणसी वासके अनन्तर बदरिकाश्रममें ४ वर्षं रहकर उपनिषद्, गीता, ब्रह्मसूत्र आदि पर भाष्य रचना की और विवेकचूडामणि आदि अनेक नवीन ग्रन्थोंकी रचना भी की । अनन्तर उत्तरसे दक्षिण कन्याकुमारी तक पूर्वसे पश्चिम तक घूम, घूम नास्तिक मतका खण्डनकर वैदिक मतका पुनरुत्थान तथा प्रतिष्ठा की । उसके रक्षार्थ भारतमें

पृष्ठ 10

ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् (सत्यानन्दी-दीपिकया समलङ्कृतम्), पृष्ठ 10 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( ८ ) शृङ्गेरी, गोवर्धन, शारदा और ज्योतिमंठ इन चार मठोंकी क्रमशः दक्षिण, पूर्व, पश्चिम, और उत्तरमें स्थापना कर योग्य शिष्योंको नियुक्त किया । आचार्यका यह महनीय कार्यं अद्वितीय है । आचार्यकी विद्वत्ता तथा माध्यशैलीके सामने आलोचक भी नतमस्तक हुए विना नहीं रह सकते । आचार्यंने समस्त वेदान्त - वाक्योंक्ा अद्वितीय ब्रह्ममें समन्वयकर जो ब्रह्मत्मैकत्वका उपदेश किया, वस्तुतः वह प्रत्येक प्राणीके लिए अन्धकारखे प्रकाशकी ओर जानेकी प्रबल प्रेरणा है इसका मानवमात्र ऋणी है । आज मी जो वैदिक संस्कृतिका अवशेष उपलब्ध होता है वह केवल आचार्य शङ्करकी ही देन है । आचार्य यह दिव्य लीला ३२ वर्षकी आयुमें समाप्तकर अन्तर्धान हो गये । इस विषय में प्रसिद्ध है - ' अष्टवर्षे चतुर्वेदी द्वादशे सर्वशास्त्रवित् । पोडशे कृतवान् माष्यं द्वात्रिंशे मुनिरभ्यगात् ॥ ' अद्वैत वेदान्तका मूल सिद्धान्त है प्रत्यगभिन्न ब्रह्मकी पारमार्थिक सत्ता और अनेकात्मक जगत् की मायिकता । बात्मा अनुभूति स्वरूप होनेसे स्वयंसिद्ध है । इस विषय में ' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' इत्यादि श्रुति प्रमाण है । जगत् जड़ होनेसे अनुभूति पर अवलम्बित है । ज्ञान दो प्रकारका है— एक वृत्यात्मक और दूसरा स्वरूपात्मक । नामरूपात्मक जगत्का ज्ञान अन्तःकरणका वृत्त्यात्मक ज्ञान है, वह अनित्य और जड़ है । परन्तु स्वरूपात्मक ज्ञान नित्य आत्मस्वरूप है । ' न द्रष्टुष्टेविपरिलोपो विद्यते ' ( द्रष्टाकी दृष्टिष्का - स्वरूपात्मक-ज्ञानका लय नहीं होता ) अतः वह किसी प्रमाणका विषय नहीं है किन्तु समस्त प्रमाणोंका आश्रय है । जीव ब्रह्मकी एकता- लोक प्रसिद्ध जीव ब्रह्मका भेद पारमार्थिक नहीं है प्रत्युत औपाधिक है । अद्वैत वेदान्त सिद्धान्तका ' तत्त्वमसिं ' ( छा ० ६ | 1७ ), ' यदग्ने स्यामहं त्वं त्वं वा घा स्या अहम् ' ( ऋ ० ८०४४।२३ ) यादि वाक्यमें प्रतिपादन किया गया है । ' अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि ' ( छा ० ५।३।२ ) ( इस जीवरूपसे अनुप्रवेशकर मैं नाम - रूपकी अभिव्यक्ति करूं ) ' तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् ' इत्यादि श्रुतियोंमें ब्रह्मका ही जीवरूपसे व्यपदेश है । ' नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ', ' नेह नानास्ति किञ्चन ' इत्यादि श्रुतियां भेदका अपवाद करती हैं । अतः उपाधि रहित जीव ब्रह्म ही है, यही सिद्धान्त है | आचार्य शङ्करने अद्वैतवेदान्त सिद्धान्तके प्रतिपादनके लिए भगवती श्रुतिका आश्रय तो लिया ही है, परन्तु उन्हें पुष्ट करनेके लिए तथा अन्य मतोंके निराकरणके लिए श्रुति, स्मृति अनुकूल तर्कका भी उपयोग किया है । आचार्य शङ्करने कर्मका तथा कर्म और उपासना के समुच्चयका तिरस्कार नहीं किया है, प्रत्युत चित्त शुद्धिके लिए इनके निष्काम मावसे अनुष्ठानपर बल दिया है । इसका आचार्यंने ' सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ' ( ब्रह्मसूत्र ३। ४। २६, २७ ) इन सूत्रोंमें स्पष्टीकरण किया है । यह नित्तान्त मिथ्या धारणा है कि आचार्य कर्मादि करनेके विरुद्ध थे । इस प्रकार बोद्धोंको परास्त करने और वैदिक धर्मका पुनरुत्थान करनेमें कुमारिलभट्टने मी महत्त्वपूर्ण कार्य किया है । वर्तमान युग भयादिसे अतीव आक्रान्त व त्रस्त है । इसका कारण है अज्ञान मूलक भेदवाद | इसको ' द्वितीयाद्वै भयं भवति ' ' निस्सन्देह द्वैतसे मय होता है । ' इत्यादि श्रुतिवाक्य स्पष्ट करते हैं | इससे मुक्त होनेके लिए ' एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म ' ' नेह नानास्ति किञ्चन ' इत्यादि भगवती श्रुतिकी शरण लेनी चाहिए । ये श्रुतिवाक्य भेदका निषेध करते हुए एकत्वका प्रतिपादन करते हैं । ' यो वै भूमा तदमृतमथ यदुल्पं तन्मत्र्त्यम् ' ' आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चन ' ( भूमा ही सुखरूप है, जो खल्प है वह नाशवान् ', ब्रह्म के बानन्दको जानकर विद्वान् किसीसे भयभीत नहीं होता ) इत्यादि श्रुतिवाक्य प्राणिमात्रके चरम लक्ष्यका उपदेश करते हैं । अतएव प्राणिमात्रका चरम लक्ष्य - दुःखोंकी आत्यन्तिक निवृत्ति और नित्य निरतिशय सुखकी प्राप्ति ब्रह्मात्मसाक्षात्कार से होती है । ' ज्ञानादेव तु कैवल्यम् ' इसका साक्षात् साधन है ब्रह्मात्मैकत्व ज्ञान, जिसका आचार्य शङ्करने ब्रह्मसूत्रभाष्य में श्रुति स्मृति द्वारा विचार किया है ।