कर्म विपाक संहिता — पृष्ठ 1–10

कर्मविपाकसंहिता ( नक्षत्रचरणफलदर्शिका ) अनुवादकः पं० वस्तीरामः राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् मानितविश्वविद्यालयः ( भारतशासन- मानवसंसाधनविकास मन्त्रालयाधीनम् ) नवदेहली

शोध एवं प्रकाशन विभाग, राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान द्वारा पुनरीक्षित संस्करण प्रकाशक: कुलसचिवः राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् ( मानितविश्वविद्यालयः ) 56-57, इन्स्टीट्यूशनल एरिया, जनकपुरी, नवदेहली-110058 ईपीएबीएक्स: 28524993, 28521994, 28524995 तार: संस्थान ई मेल: rsks@nda.vsnl.net.in वेबसाईट: www.sanskrit.nic.in © संस्थान ISBN: 978-93-86111-67-8 संस्करणम्: 2010 मूल्यम्: I 220.00 मुद्रकः डी.वी. प्रिंटर्स 97 - यू.बी., जवाहर नगर, दिल्ली-110007 मो.: 9818279798

पुरोवाक् विदन्त्येव विपश्चितो यत्संस्कृतभाषा भारतीयां साहित्यपरम्परां तत्संवलितां प्रज्ञाञ्च सहस्रशो वर्षेभ्यः प्रकाशयन्ती संवर्धयन्ती च राजते । इयं हि भाषा परम्परा प्रज्ञा च प्रतियुगं नवनवमात्मानं प्रस्फुरति समाविष्करोति च। तत्र च वेदाः, शास्त्रीयं वाङ्मयम्, इतिहासः, पुराणानि, काव्यानीत्यनेकरचना: विकासं गताः । ताश्च परम्परया संरक्षिताश्च । तत्ता आधुनिकशैल्या च संरक्षितुकामं राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानं मुद्रणं, सान्द्रमुद्रिकानिर्माणं, सङ्गणकद्वारा संरक्षणमिति विविधप्रयासैः प्रयतमानं वर्तते । तत्राद्यं स्थानं भजते अध्ययनमध्यापनमिति स्वीयपरिसरेषु यत्र मौखिकपद्धत्या इमाः परम्पराः संरक्ष्यन्ते । सर्वसाधनसम्पन्नेऽस्मिन्नाधुनिकलोकेऽपि ग्रन्थानां महत्ता न किञ्चिन्न्यूना दृश्यते । तत्र च कारणं सर्वजनसुलभतैव। अत एव संस्थानमपि ग्रन्थप्रकाशनकर्मणि आत्मानं सततं व्यापारयति । न केवलं स्वयं ग्रन्थान् प्रकाशयति अपि तु ग्रन्थप्रकाशनार्थमनुदानमपि दत्त्वा प्रकाशकान् लेखकांश्च प्रोत्साहयति । लोकप्रियग्रन्थमाला, शास्त्रीयग्रन्थमाला, अप्रकाशितग्रन्थप्रकाशनमाला इति विविधग्रन्थमाला: संस्थानेन प्रकाश्यन्ते । ते च ग्रन्था भृशं विद्वल्लोकेन समादृता आद्रियन्ते च। एतदतिरिच्य संस्कृतभाषाध्ययनार्थमपि स्वाध्यायशैल्या विरचिता दीक्षाग्रन्था अपि संस्थानेन प्रकाशिता लोके चिरं प्रतिष्ठां प्राप्नुवन् ये च ग्रन्था अनौपचारिकसंस्कृतशिक्षणकेन्द्रेषु आभारतं प्रधानतया पाठ्यन्ते । एवं प्रकाशितग्रन्था अचिरादेव विद्वत्समाजस्य स्वध्यायरतानां जिज्ञासूनां छात्राणां च कृते सुलभ्या भवन्तीति संस्थानप्रकाशनानां वैशिष्ट्यं प्रयोजनञ्च चरितार्थतां याति । तादृशग्रन्थानां पुनः प्रकाशनायापि संस्थानं कटिबद्धं वर्तते । तत्र क्रमे एष ग्रन्थो विद्वल्लोकेन भृशं समादृतः परिभाषेन्दुशेखरः इति नामकः व्याकरणशास्त्रीयः संस्थानस्य पुनर्मुद्रणयोजनान्तर्गततया प्राकाश्यन्नीयते । एषोऽपि ग्रन्थः सर्वैः यथापूर्वं समाद्रियेत इति विश्वसिमि । अस्मिन् पुनर्मुद्रणकर्मणि साहाय्यमाचरितवद्भ्यः सर्वेभ्यः संस्थानस्य अधिकारिभ्यः सम्यङ्मुद्रणार्थं च मुद्रकाय साधुवादान् वितरामि । राधावल्लभः त्रिपाठी

विषयानुक्रमणिका पुरोवाक् iii पृ.सं.अध्यायः अध्यायनाम ११. पूजनविधिः ८२. अश्विनीनक्षत्रफलम् १५३. प्रायश्चित्तकथनम् १८४. अश्विनीनक्षत्रद्वितीयचरणविचारणम् २२५. अश्विनीनक्षत्र तृतीयचरणविचारणम् २५६. अश्विनीनक्षत्रस्य चतुर्थचरणविचारणम् ३०७. स्त्रीकर्मकथनम् ३५८. भरणीनक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३८९. भरणीनक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ४११०. भरण्यास्तृतीयचरणप्रायश्वित्तकथनम् ४४११. भरण्याश्वतुर्थचरणप्रायश्वित्तकथनम् र ४८१२. कृत्तिकाप्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् त ५१ १३. कृत्तिकानक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् र्च५४१४. कृत्तिकानक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् र्र ५७ १५. कृत्तिकानक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् 6 ६० १६. रोहिणीनक्षत्रस्य प्रथमचरणकथनम् ६३ १७. रोहिणीनक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ६६ १८. रोहिणीतृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ७० १ ९. रोहिणीनक्षक्षचतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् 6 ७३२०. मृगशिरानक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् 6 ७६२१. मृगशिराद्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ७८ २२. मृगशिरानक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् 6 ८१२३. मृगशिरानक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् 6

( vi ) ८५ 35२४. रौद्र ( आर्द्रा )नक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् ८८ y २५. रौद्र( आर्द्रा ) नक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ९० 2 २६. रौद्र( आर्द्रा ) नक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ९३m२७. रौद्रनक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् ९६u२८. पुनर्वसुनक्षत्रस्य प्रथमचरणे प्रायश्चित्तकथनम् १०२२९. पुनर्वसुनक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् १०९ ३०. पुनर्वसुनक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ११३ ३१. पुनर्वसुनक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् ११७३२. पुष्यनक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् १२१३३. पुष्यनक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् १२४३४. पुष्यनक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् १२६३५. पुष्यनक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् १२८ ३६. श्लेषानक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् १३२ ३७. सर्प( श्लेषा नक्षत्रद्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् १३५३८. लेषानक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् १३८३ ९. श्रूषानक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् १४०४०. मघानक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् ४१. मघानक्षत्रद्वितीयचरण-प्रायश्चित्तकथनम् १४३ १४६४२. मघानक्षत्रस्य तृतीचरणप्रायश्चित्तकथनम् १४९४३. मघानक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् १५२४४. पूर्वाफाल्गुनीनक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् १५५४५. पूर्वानक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् १५८४६. पूर्वानक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् १६२४७. पूर्वानक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् १६५४८. उत्तराफाल्गुनीनक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् ४९. उत्तराफाल्गुनीनक्षत्र द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् १६८ १७१५०. उत्तरानक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् १७४५१. उतरानक्षत्रस्य चतुर्थचरणे प्रायश्चित्तकथनम् ५२. हस्तनक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् १७६

( vii ) १७९५३. हस्तनक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् १८२५४. हस्तनक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ५५. हस्तनक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् १८५ ५६. चित्रानक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् १८८ ५७. चित्रानक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् १ ९१ १९४५८. चित्रानक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् १९ ८५९. चित्रानक्षस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् २०१ ६०. स्वातिनक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् २०४६१. स्वातिनक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् २०७ ६२. स्वातिनक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् २१० ६३. स्वातिनक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् ६४. विशाखानक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् २१३ ६५. विशाखानक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् २१७ २२० ६६. विशाखानक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ६७. विशाखानक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् २२३ २२६ ६८. अनुराधानक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् २२९६९. अनुराधानक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् २३३७०. अनुराधानक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् २३६७१. अनुराधानक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् २३९७२. ज्येष्ठानक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् २४२७३. ज्येष्ठानक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् २४५७४. ज्येष्ठानक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् २४८७५. ज्येष्ठानक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् २५२७६. मूलनक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् २५५७७. मूलनक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् २५९७८. मूलनक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् २६२७९. मूलनक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् २६७८०. पूर्वाषाढानक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् २७१८१. पूर्वाषाढानक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम्

( viii ) २७५८२. पूर्वाषाढानक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् २७८८३. पूर्वाषाढानक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् २८१८४. उत्तराषाढानक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् २८५८५. उत्तराषाढानक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् २९ ०८६. उत्तराषाढानक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् २९४८७. उत्तराषाढानक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् २९७८८. श्रवणनक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३००८९. श्रवणनक्षत्रस्य द्वितीचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३०२९०. श्रवणनक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३०५९१. श्रवणनक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३०८९ २. धनिष्ठानक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३१२९३. धनिष्ठानक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३१५९४. धनिष्ठानक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३१८९५. धनिष्ठानक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३२१९ ६. शतभिषानक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३२४९७. शतभिषानक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३२७९८. शतभिषानक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३३०९९. शतभिषानक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् १००. पूर्वाभाद्रपदानक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३३३ १०१. पूर्वाभाद्रपदानक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३३७ १०२. पूर्वाभाद्रापदानक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३४० १०३. पूर्वाभाद्रपदानक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३४३ १०४. उत्तराभाद्रपदानक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३४५ १०५. उत्तराभाद्रपदानक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३४७ १०६. उत्तराभाद्रपदानक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३४९ १०७. उत्तराभाद्रपदानक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३५१ १०८. रेवतीनक्षत्रस्य प्रथमचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३५३ १० ९. रेवतीनक्षत्रस्य द्वितीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३५५ ११०. रेवतीनक्षत्रस्य तृतीयचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३५९ १११. रेवतीनक्षत्रस्य चतुर्थचरणप्रायश्चित्तकथनम् ३६२

कर्मविपाकसंहिता ( नक्षत्रचरणफलदर्शिका )

श्रीः अथ कर्मविपाकसंहिता ( भाषाटीका -सहिता ) ॥१ ॥

पूजनविधिः श्रीषण्मुखाग्रजाय नमः

श्रीगणेशाय नमः

अथ कर्मविपाकसंहिता -भाषा भाषा -टीका - संपूर्ण विघ्नों को दूर करने के लिये श्वेतवस्त्र को धारण करने वाले चन्द्रमा के समान रूप वाले, चार भुजाओं वाले, प्रसन्न मुख वाले विष्णु भगवान् का स्मरण करें ॥ १ ॥

अथ प्रश्नविधिः

भा० टी ० — अब प्रश्नविधि कहते हैं - रविवार को संक्रान्ति के दिन सुंदर योग में विधि पूर्वक वैधृतियोग में और ब्राह्मणों घर ( समय निश्चित करें ) ॥ २ ॥

२ कर्मविपाकसंहिता भा० टी० – विशेषरूप से मन्दिर में या उत्तम नदियों के समागम में अथवा अपने घर में और किसी शुभ स्थान में निश्चित करके ( सूर्य को अर्घ्य दें ) ॥ ३ ॥

भा० टी ० — पुत्र वाला या बिना पुत्र वाला, अपने कर्मों से पीड़ित स्त्री अथवा पुरुष रोगीजन स्नान करे ॥४ ॥

भा० टी० — धात्री अर्थात् आंवला, लोध, गोवर, तिल, सरसों, सात जगह की मृत्तिका', कपूर, खसखस नागरमोथा ( एकत्रित करें ) ॥ ५ ॥

भा० टी० — उपर्युक्त सभी औषधियों के समान भागको लेकर यत्नपूर्वक स्नान करें, देवता और पितरों का तर्पण करके सूर्य को अर्घ्य दें ॥ ६ ॥

एवं सर्वविधिं कृत्वा संकल्पं कारयेत्ततः । अद्येहेत्यादि प्राचीनसंचितकर्मविलोकनार्थं मनःकामनासिध्यर्थं विष्णोः पूजनपूर्वकं कर्म्मविपाकपुस्तकपूजनमहं करिष्ये ॥ अङ्गन्यासपूर्वकं षोडशोपचारपूजासंकल्पः वैश्वदेवं श्राद्धं च अत्रान्तरे देहशुध्यर्थं पुरश्चरणाङ्गत्वेन गोमिथुनदानव्रतं कुम्भदानं च प्रजापतिसंतुष्टये षोडशब्राह्मणान्भोजयेत् ॥ भोजनान्तरे प्रार्थनाऽऽचार्य्यस्य– ब्राह्मण त्वं महाभाग भूमिदेव द्विजोत्तम ॥ यथाविधं प्रतिज्ञाय प्राचीनं च शुभाशुभम्॥ ७ ॥

भा० टी० - इसप्रकार सब विधि करके तदनन्तर संकल्प करें-' अद्येहेत्यादि प्राचीनसंचितकर्मविलोकनार्थं मनः कामनासिध्यर्थं विष्णोः पूजनपूर्वकं कर्मविपाक-पुस्तकपूजनमहं करिष्ये ', अङ्गन्यासपूर्वक षोडशोपचारपूजा का संकल्प करें, बलिवैश्वदेव श्राद्ध करें तत्पश्चात् देह की शुद्धि के लिए पुरश्चरण के अंग गोमिथुन का दान व्रत करें, १. अश्वस्थान, गजस्थान, रथस्थान, राजस्थान, सर्प का बिल, सागर, विष्णुमंदिर- इन सात स्थानों की मृत्तिका ।