मनुस्मृति पण्डित गिरिजाप्रसाद द्विवेदी — पृष्ठ 641–649

( ३७ )

वारिदस्तृतिमानोति... १५४ विधाता शासिता वक्ता वार्षिकांश्चतुरो मासान्... ३६६ विधाय प्रोषिते वृत्तिम् वासन्तशारदैर्भेध्यैः... १६१ विधाय वृत्तिं भार्यायाः यासांसि मृतचेलानि... ३८४ विधियज्ञाज्जपयज्ञ: बासो दद्यादयं हत्वा... ४२१ विधिवत्प्रतिगृह्यापि बासोदाश्चन्द्रसालोक्यम्... १५४ विधूमे सन्नमुसले ... २२६ विनाद्भिरप्स वाप्यार्तः विशतीरास्तु तत्सर्वम् विक्रियाद्योधनं किचित्... २५० विनीतैस्तु व्रजेनित्यम् विकोणते परस्य स्वम्... २८० विप्रः शुध्यत्यपः स्पृष्टवा विप्रदुष्टां खियं भर्ती विक्रोशन्त्यो यस्य राष्ट्रात् २३१ ४२४ विप्रयोगं प्रियैश्चैवविगतकाकाच्छिष्टम् १७३ विप्रसेवैव शूद्रस्य विगतं तु विदेशस्थम् 2. ११२ विप्रस्य त्रिषु वर्णेषु साशी भवेन्नित्यम् ... २८६ विप्राणां वेदविदुषाम् विषुष्य तु तं चीरैः ... २६३ विप्रायां ज्ञानतो ज्यैष्ठयम् विट्शूद्रयेोरेवमेव... ४२३ विप्रोप्य पादप्रहणम् "विवराहखरोष्ट्राणाम् ... १८३ विभक्ताः सहजीवन्तः विमूत्रोत्सर्गशुद्धपर्थम् ४७ विराट्सताः सोमसदः वितं बन्धुः कर्म ११ विविधाश्चैव संपीडाःविदुषा ब्राह्मणेनेदम्.... ४२ विविधांस्तस्करान् विद्ययैव समं कामम् ५६ विशिष्टं कुत्रचिद्बीजम् विद्यागुरुप्येतदेव ... ८१ विशीलः कामवृत्तो वा विद्यातपः समृद्धेषु ... ३५३ विषन्धं ब्राह्मणः शहात् विद्याधनं तु यद्यस्य ... ४३ विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यः. विद्या ब्राह्मणत्याह विद्या शिल्पं भृतिः सेवा... ३६४ विश्वैश्च देवैः साध्यैश्च विद्यतोऽशनिमेघांश्च... ८ विषन्नैरगदैश्चास्य १३१ विषादप्यमृतं प्रायम् विद्युत्स्तनितवर्षेषु ... २३ विसृज्य ब्राह्मणांस्तांस्तु विद्वद्भिः सेवितः सद्भिः वीक्ष्यान्धो, नवतेः काणः ... २५२ ३२७ वृको मृगेमं व्यामोऽश्वम् विधवायां नियुक्तस्तु वृत्तिं तत्र प्रकुर्वीत विधवायां नियोगार्थे ३२८

( ३८ ). पृष्ठम्:श्लोकः पृष्ठम् श्लोकः वृत्तीनां लक्षणं चैत्र २१ वैव धारयेद्यष्टिम् वृथा कृतरसंयाम् २६१ वैतानिकं च जुहुयात् `... वृथा संकरजातानाम FEL वैदिके कर्मयोगे तु वृद्धश्च नित्यं सेवेत २१३ वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैः वृषभैकादशा गाश्च III वैरिणं नोपसेवेत ३५वृषलीफेनपीतस्य ६६ वैवाहिको विधिः स्त्रीग्राम् वृषो हि भगवान्धर्मः २४८ वैवाहिकुर्वीत ७६ वेणुर्वेदलभाण्डानाम् ३०१ | वैशेप्यात्प्रकृतित्रैपदयात् '३७५ वेतनस्यैव चादानम् २४६ वैश्यः सर्वस्वदण्डः स्यात्. ३०६ वेदःस्मृतिःसदाचारः २४ वैश्यं प्रति तथैवैते Iवेदप्रदानादाचार्यम् ५२ वैश्यवृत्तिमनातिष्टन् वेदमेवान्यसेोनित्यम् १३६ वैश्यवृत्त्यापि जीवंस्तु ३५३ वेदमेव सदाभ्यसेत् ५१ वैश्यशूद्रावपि प्राठी -८४ वेदयज्ञैरहीनानाम् ५४ वैश्यशूद्रोपचारं च १२ वेदविश्वापि विप्रोऽस्य ५ वैश्यशूद्रौ प्रयलेन ३१६ वेदविद्यात्रतत्नातान् ११६ वैश्यश्चेत्तात्रयां गुप्ताम् ३१० वेदशान्नार्थतत्त्वज्ञः ' ४५६ वैश्यस्तु कृतसंस्कारः II वेदानधीत्य वेदी वा' ' ६६ वैश्यान्तु जायते ब्रात्यात् ३७८. वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानम् - ४४८ वैश्यान्मागधवैदेहौं I वेदाभ्यासतपोज्ञानम् ४५६ वैश्योऽजीवस्त्रधर्मेण ३६१ वेदान्यासेन सततम् १३४ वैश्वदेवस्य सिद्धस्य ७६ वेदाभ्यासोऽन्वहं शक्त्या... ४३८ । वैश्वदेवे तु निर्वृत्त.८३ वेदार्थाच ३६ व्यत्यस्तपाणिना कार्यम् ३५ वेदाभ्यासो ब्राह्मणस्य ३८६ व्यभिचारात्तु भर्तुः श्री वेदास्त्यागाश्च यज्ञाश्च -४० ३२२ व्यभिचारान्तु भर्तुः स्त्री १८८ वेदोक्तमायुर्मयीनाम् १.६ व्यभिचारेण वर्णानाम् ३७६ वेदोऽखिलो धर्ममृतम् २४ व्यवहारान्दिरस्तु २४६ वेदोदितं स्वकं कर्म " ११६ व्यसनस्य च मृत्योश्च २१५ वेदोदितानां नित्यानाम् ४३१ व्याधांश्वाकुनिकान्योपान् वेदोपकरणे चैव व्रतवदेदद्दैवत्ये '.. तत्थमपि दौहित्र वेन विनष्टोऽविनयात् २१३

( ३६ )

नात्यता बान्धवत्यागः... ४०८ शुक्तानि च कषायांश्च... ४२२ माया जायते विधात् शुचिना सत्यसन्धेन २१२ बायानां याजनं कृत्वा... ४३० शुचिं देशं विविक्तं च... ६६ जीहयः शालय मुद्राः... ३२४ शुचिरुत्कृष्टशुश्रूषुः ३७४ श शुयेद्विप्रो दशाहेन १७४ शकः परजने दाता... ३६६ शुनां च पतितानां च ८१ शक्तितोऽपचमानेभ्यः... ११६ शुभाशुभफलं कर्म ४४३ शकेनापि हि शा... ३६६ शुल्कस्थानं परिहरन् ३१३ des ३१३ शतं नामयमायुष्य २६१ शुल्कस्थानेषु कुशलाः शत्रुसेवन मित्रे च... २३८ शुष्काणि भुक्त्वा मांसानि ४२३ ... ३८२ शुदं तु कारयेद्दास्यम् ३१५ ... II शब्दः स्पर्शश्च रूपं च ४५८ शवविक्षत्रविप्राणाम् ... १३३ शुदस्तु वृत्तिमाकाङ्क्षन्... ३६५ शय्यां गृहान्कुशान्गन्धान्... १५७ शूद्रस्य तु सवर्णैव... ३४४ www ६८शय्यासनमलङ्कारम्... ३२० शुद्रां शयनमारोप्य शदाशां मासिकं कार्यम्... १८४शय्यासनेऽध्याचरिते... ४३ शरणागतं परित्यज्य 1.- III शूदादायोगवः क्षत्ता... ३७७ शरीरकयालायाः... २२५ शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातः... ३८६ ४४४ शूद्रावेदी पतत्यत्र... ६८शरीरजैः कर्मदोषैः ५६ दैव भार्या शुद्रस्य ६८शरीरं चैव वाचं न ७३ शूद्रो समग्र वा ३०६शरः क्षत्रियया आद्यः ... ३८६ ... २६ शोब्राह्मणतामेतिशर्मवदनाहाणस्य स्यात् शोचन्ति जामयो यत्र... ७५ ३०५... रात्रं द्विजातिभिर्माखम् " १४३... ३८८ शोणितं यावतः पांसून सातवं त्रय ३१३ शोणितं यावतः पांसून... ४३२ शाल्मलीफलके श्लक्ष्णे... ३७१ शासनाद्य विमोक्षाद्वा २६ श्मशानेष्वपि तेजस्वी शिरोभिस्ते गृहीत्वोर्वीम्... २६० श्रद्दधानः शुभां विद्याम् ६३ ... ८२ श्रष्टं च पूर्त... १५३शिलानयुतो नित्यम् Ben २०७ शिलोन्द्रमप्याददीत... ३६४ श्राद्धभुग्वृषलीतल्पम् शिल्पेन व्यवहारेण... II श्राद्धं भुक्त्वा य उच्छिष्टम्... २०७ ... १३० शिष्टा वा भूमिदेवानाम् ४११

( ४० )

श्रुतवृत्ते विदित्वास्य III षष्ठं तु क्षेत्रजस्यांसम् श्रुतं देशं च जातिं च:: २३२ पठानकालता मासम् श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यात् II स ... २४ संयोगं पतितैर्गत्वा श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयः श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक् १४० संरक्षणार्थे जन्तूनाम् श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मम्... २४ संरक्ष्यमाणो राज्ञायम् श्रुतीरथर्वाङ्गिरसी... ४०३ संवत्सरं तु गव्येन ... ४० संवत्सरं प्रतीक्षेत श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च ... १६० संवत्सरस्यैकमपिश्रुत्वैतानृषय धर्मा श्रेयःसु गुरुवद्वृत्तिम् ५८ संवत्सराभिशस्तस्य श्रेयसः श्रेयसोऽलाभे... III संवत्सरेण पतति श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिल्हा... ३६ संशोप्य विविधं मार्गम् श्रोत्रियः श्रोत्रिय साधुम् ३१२ संसारगमनं चैव श्रोत्रियं व्याधितार्तौ च ३१२ संस्थितस्यानपत्यस्य श्रोत्रियस्य कदर्यस्य १५३ संहतान्योधयेदल्पान् श्रोत्रियायैव देयानि ८६ सकामां दूषयंस्तुल्यः श्रोत्रिये तूपसंपन्ने Ex सकृञ्चभ्वास्वामीयम् श्वक्रीडी श्येनजीवी च I सकृदंशी निपतति श्वभितस्य यन्मांसम् २. १८२ संकरापात्रकृत्याच ३६३ संकरे जातयस्त्वताः श्वमांसमिच्छन्नातोंऽत्तुम्. vaani शौण्डिकानांच... १५१ संकल्पमूलः कामो वै श्वशृगालखरैर्दष्टः... ४३० संकीर्णयोनयो ये तु श्वसूकरखरोष्ट्राणाम्... ४५१ संक्रमध्वजयष्टिीनाम् श्वाविधं शल्यकं गोधाम्: १६३ संग्रामेष्वनिवर्तित्वम् प स तु पथि संरुद्धः षट्कर्मेको, भचत्येषाम् ११५ सजातिजानन्तरजाः । पट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यम् ६६ संजीवनं महावीचिम् घानुपूर्व्या विप्रत्य ६६ स · ताननुपरिक्रामेत् तु कर्मणामस्य ३८८ स तानुवाच धर्मात्मा 1 षण्णामेषां तु सर्वेषाम् ४५६ स तानुवाच धर्मात्मा मासश्चागमांसेन... ११० स तैः पृष्टस्तथा सम्यक्

( ४१ )

पृछम् श्लोकः सतियांदेशकालो च ८६ सप्ताङ्गस्येह राज्यस्य... ३६७ बानं तमीशानम्... ४४७ सप्तानां प्रकृतीनां तु ३६७ मार्च रजतमश्चैव... ४४७ सत्रह्मचारिण्येकाहम् म साध्ये भन्सा २६० सभान्तः साक्षियाः प्राप्तान्... १७२... २५६ सत्यम III सभाप्रपा पूपशालाः... ३६२ सत्यं वालियं भूयात् १३७ सभां वा न प्रवेष्टव्यम् २४७ मन्य च पश्ये २५३ समक्षदर्शनात्साक्यम् २५ = मला तु विप्रेषु.... ४३० सममा दानम्... २२१ सल्यान भाषा भवति २७४ समवर्णासु ये जाताः fte ३४४ सत्यानृतं तु वाणिज्यम् ११४ समवर्णे द्विजातीनाम्... २६२ सत्येन पूयने साक्षी... २६० समहीमखिलां भुञ्जन् ३२६ सत्येन शापयेदिग्रम् २६५ समानयानकर्माच... २३४ मतं प्रारं ४२६ समाहत्य तु तद्वैशम् ३२ सदा प्रया भाव्यम्...? = x समीक्ष्य स धृतःसम्यक् २१० तुम्... ३४६ समुत्पत्ति च मांसस्य १६८ सत्ग्रीषु जातानाम्... ३३ ९ समुत्सृजेद्राजमार्गे ३६५ सद्धिराचरितं यत्स्यात्... २५३ समुद्रयानकुशलाः... २७३ सचः पतति मांसेन... ३६० सहिं विषमं यस्तु... ३६६ सद्यःप्रक्षालको वा स्यात् C समोत्तमाधमै राजा...,२२१ ... ८२ मन्तुष्टो भार्यया भर्ती... ७५ संप्राप्ताय त्वतिथये सन्तोषं परमारथाय... ११६ मीत्या भुज्यमानानि... २७० संन्यव्य भाग्यमाहारम्... १६० संभवाश्च वियोनी... ४५५ संधि च विग्रहं चैव २३४ संभूय स्वानि कर्माणि... २८२ ... २५०संविधातु ये चौ... ३६४ संभोगो दृश्यते यत्र ... मंधितु द्विविधं विद्यात्... २३४ संभोजनी साभिहिता ८१ .. ५१ सभ्यां चोपास्य शृणुयान्... २४५ संमानाद् ब्राह्मणो नित्यम् समिधा वैकल्पः... III संमार्जनोपासनेन... १८१. संन्यस्य सर्वम २०५ सम्यग्दर्शनसंपन्नः... २०२ पिता तु पुरुषे... १७१ सम्यनिविष्टदेशस्तु ३६० ... २७७... २१५ यदि प्रतिपद्यत ... २६. ३६४ सरस्वतीषहत्योः

( ४२ )

राजा पुरुषो दराड: 20. II. II न एव विकर्मरथाः *** ३५४ धनजातानाम् सर्वलक्षणहीनेोऽपि... १४२ सर्वे वापि चरेद्रग्रामम् ५५ सर्वेषामपि चैतेषाम् सर्वे वा रिक्यजानं तन्... ३४४ सर्व स्वं ब्राह्मणस्येदम्... १६ सर्वेषामपि तु न्याय्यन् सर्व कण्टकपापिष्टम् ३६७ - संधानप्यभावे तु सर्वे कर्मेदमादत्तम्... २४१ सानो रुयाः सर्वे च तान् रम् I सर्वामेव दानानाम् सर्वे च तिलसंरम् १२६ पामेव शौचानाम सर्वतः प्रतिगृहीयात् ३६२ तव दरजनितो लोकः सर्वतो धर्मभागः... २६७ सर्वोपायैस्तथा कृत् सबै तु सनत्रेक्ष्येदम्... II सर्पाः षट्यो मध्यः सर्व परवशं दुःखम्... ६४१ स्वर्ण द्विजातीनाम् सर्वभूतेषु चात्मानम् ४५७ स विद्यादत्यकृत्येष्ट सर्वमात्मनि संपश्येत् ४६१ सव्याहृतिप्रणवकाः सर्वशानि राजा तु ३६ = स सन्धार्यः प्रयत्नेन सर्ववर्णेषु तुल्यास ३७६ तत्यान्ते नवसस्येष्टवा सर्वस्यास्य तु सर्गस्य... १७ सह पिण्डक्रियायां तु सर्वस्वं वेदविदुषे ४१० सह वापि युक्तः तन्वीकारः... ४०८ सह सर्वाः सनुत्पन्नाः सर्वान्परित्यजेदर्थान्... II सहवं हि सहस्रायान् तीन रसानपोत ३८६ सहस्रकृत्वरत्वभ्यत्य सर्वासामेकपत्नीनाम् ३४६ सहस्रं ब्राह्मणो दुरड्यः सर्व प्रयत्नेन = तहस्रं त्राह्मणो दण्डम् सर्वे सत्याहता धर्माः II तहातनमभिप्रेसुः सर्वेऽपि कमरा स्वेते २०४ तहोभौ चरतां धर्मद सर्वेशं ब्राह्मणो विद्यान् ३७५ सांवत्सरिकमासैश्च सर्वेषां शावमाशैोचम् II काक्षिणः सन्ति ने 10 सर्वेषां तु मनामानि तां तुतु ।विशिटेन २१६ साक्षी -

( ४३ )

पृथम् साक्ष्यभावे तु चत्वारः... २१० सुवासिनी: कुमारीश्च... ८४ साध्यरूपे प्रणिधिभिः... २.७७ सूक्ष्मतां चान्ववेत... २०० साप्येऽनृतं वदन्पाशैः २६० सूक्ष्मेभ्योऽपि प्रसङ्गेभ्यः... ३१८ सानः प्रदुष्येत्तु... ४२७ सूतानामश्वसारथ्यम्... ३-२ साचेदधनयोनिःस्यात्... ३४७ सूतो वैदेहकश्चैव... २७६ सांतानिकं वध्यमाणम् ३६८ सूत्रकार्पासकिण्वानाम्... ३०१ सागवनावृग्यजुषी... १३५ सूर्येणाभिनिर्मुक्तः... ६० सामन्ताश्चेन्मृपा नूयुः २६१ सेनापतिबलाप्यक्ष... २३६ सामन्तानामभावे तु... २६० सेवेतेमांस्तु नियमान् ५३ सामादीनामुपायानाम् २२५ सेनापत्यं च राज्यं च... ४५३ सान्नादानेन भेदेन २४१ सोऽग्निर्भवति वायुश्च... २०७ सायं त्वनत्य सिद्धस्य ८५ सोदर्या विभजेरंस्ते... ३५३ सारासारं च भाण्डानाम् ३७३ सोऽनुभूयासुखोदन... ४४५ सार्ववणिकमनाद्यम् १०६ सोऽभिध्याय शरीरात्स्वात् २ सावित्रान्ान्तिहोमांश्च १४० सोमपानाम विप्राणाम् ६८ सावित्रीच जपेनित्यम् ४३५ सोमपास्तु कवेः पुत्राः सावित्रीमात्रसारोऽपि ४३ ६५ सा विद्यादश्य कृत्येषु २१७ सोमाग्न्यर्कानिलेन्द्राणाम्... १७६ साहसे वर्तमानं तु ३०४ सोमारौद्रं तु बलेनाः ४४० ... २५८ सोऽसहायेन मूढेन २११ साहसेषु च सर्वेषु ... ३६७ सोऽस्य कार्याणि संपश्येत् २४७ सीताद्रव्यापहरणे तदिद्भिः कुप्यमिच्छद्भिः ३६४ स्कन्धेनादाय मुसलम् 2 TB सीमां प्रतिसमुत्पन्ने... २८८ स्तेनगायनयोश्वान्नम् १५० सीमायामविषायाम् २६१ स्त्रियं स्पृशेददेशे यः ३०६ २४६ स्त्रियां तु रोचमानायाम् ७६ सीमाविवादधर्मश्च २५८ सीमातृक्षांश्च कुर्वीत... २८८ astri कार्यम् ३५१ ५१ स्त्रियां तु यद्भवेद्वित्तम् सुखं व्यवमतः शेते ४५२ ... ४५७ त्रियोऽप्यतेन कल्पेन I ...'सुखाभ्युदयिक चैव सियो रतान्यथो विद्या सुतां मत्तां प्रमत्तां वा ७१... २६ १८४ श्रीणां सुखोद्यमरम् सुखा श्रुत्वा च भुक्त्वा च... १७२ ३८७ •खीणामसंस्कृतानां तु सुबीजं चैव सुक्षेत्रे... २५७ पीत्वा हिजो मोहात् ४१३ खीणां साक्ष्यं त्रियः कुर्युः ७४ स्त्रीधनानि तु ये महात् १३ २१ स्रीधर्मयोगं तापत्यम् ८०६... III सीपुंधर्मो विभागश्च

( ४४ ).

श्रीबालोन्मत्तवृद्धानाम्... ३५७. स्वायंभुवस्यात्य मनोः श्रीप्वनन्तरजातानु... ३७६ स्वायंभुवाद्याः सते स्थलजीदकशाकानि १६१ त्वारोचिषश्चोत्तमश्च स्थानासनाभ्यां विहरेत्... II: स्वेदजं दंशमशकम् स्थावराः कृमिकीटाच... ४४६ स्वेभ्योऽशेभ्यस्तु कन्याभ्यः स्पृशन्ति चिन्दवः पादौ १८४ स्वेभ्यः स्वेभ्यस्तु कर्मन्यः स्पृष्ट्वा दग्वा च मदिराम... ४२२ स्वस्वे धर्मे निविष्टानाम् स्पृष्टवैतानशुचिनित्यम् १३८ ह स्यन्दनाश्वैः समः युध्येत् २३६ हत्वा गर्भमविज्ञातम् स्यात्साहसं त्वन्ययवत्... ३०२ हत्वाच्चित्वा च भिच्चा च स्रोतसां भेदको यश्च... I हत्वा लोकानपीमांखान् स्त्रक्षेत्रे संस्कृतायां तु ३४६ हत्वा हंस बलाकांच स्वधर्मो विजयस्तस्य II हन्ति जातानजातांश्च स्वधारित्येव तं ब्रूयुः III हरेत्तत्र नियुक्तायाम् स्ववित्वा ब्रह्मचारी ५४ हर्षेयेद्द्ब्राह्मणांस्तुष्टः स्वभाव एष नारीणां... ५६ इविर्यच्चिरत्राय स्वभावेनैव यदुश्रूयुः... २५६ हविष्यान्तीयमभ्यस्त्य स्वमांसं परमसिन bae १६६ हविष्यभुग्वाऽनुसरेन् स्वमेव ब्राह्मणो मुङ्क्ते १६ हस्तिगोश्वोष्टदमकः स्वयं वा शिश्नवृषणों ४१५ इस्तिनश्च तुरङ्गाश्च स्वयंकृतश्च कार्यार्थम्... २३४ हिमवद्विन्ध्वयोर्मध्यम् स्वयमेव तु यो दद्यात् २७८ हिरण्यभूमिमश्वं गाम् स्वराष्ट्रे न्यायवृत्तः स्यात्.... २१२ हिरण्यमायुरलं च स्वर्गार्थमुभयार्थे वा... ३६५ हिंसा भवन्ति क्रव्यादाः स्वर्याद्राजवायच... ४०३ हिरण्यभूमिसंप्राप्त्या स्वादानाद्वर्णसंसर्गात्.... २७५ हिंसाहि मृदुकरे स्वाध्यायं श्रावयेत् १०४ हीनक्रियं निष्पुरुषम् न्दाध्यायें नित्ययुक्तः स्यात् होनजातिस्त्रियं मोहात् स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्यात् ७८ हीनाद्दानतिरिक्ताङ्गान् वाप्यायेन श्रतैः २८ खाप्यायेनार्चयेद्दीन ७३ स्वानि कर्माणि कुर्वाणाः २५३ न्वान्यमात्यों पुरं राष्ट्रम.... ३६७ 'सन्ति सूर्ति चरित्रं च ३२ होगे