मनुस्मृति पण्डित गिरिजाप्रसाद द्विवेदी
Manu Smriti Hindi Girija Dwivedi · 649 पृष्ठ · 65 खण्ड
विषय सूची
- ( #grala:) THE MANUSMRITI OR MANAVADHARMASHASTRA. Translated into Hindi with Notes, Index and Critical Introductions BY. PANDIT GIRIJA PRASAD DVIVEDI;… 1–10
- भूमिका! शुक्लयजुर्वेद की माध्यंदिनीय - संहिता और शतपथ ब्राह्मण,. प्रसिद्ध है । संहितान्तार्गत ईशावास्य, ब्राह्मणान्तर्गत बृहदारण्यक ये दो उपनिषद् प्रसिद्ध… 11–20
- भूमिकां । आत्मभावनया भ्रान्त्या देहं भावयतः सदा । श्रामज्ञैरादिमध्यान्तैर्भ्रमभूतैस्त्रिभिः सदा । जाग्रत्स्वप्रसुपुप्तैस्तुच्छादितं विश्वतैजसम्… 21–30
- भूमिका । २६ " वर्णाश्रमधर्मविचार, शास्त्रप्रकोप और परीक्षा । nara ने कहा है कि-- sardaraarai धर्मज्ञानं विधीयते… 31–40
- भूमिका । ३६ श्रनन्तर ही पूर्वकाल में आयुर्वेद, धनुर्वेद, गन्धर्ववेद,अथर्व वेद की शिक्षा प्राप्त की जाती थी ) इनमें भी पञ्चमहायज्ञ गृहस्थ का नित्यकर्म है,… 41–50
- भूमिका । ४६ धाकल्पकोद्वाहोऽधार्यपुत्रोपनायनम् । गागोदावरीयात्रा सिंहस्थेऽपि न दुष्यति । धर्माधिकार नन्द पण्डित । यही दुर्दशा शान्तिक पौष्टिक आदि की है… 51–60
- भूमिका! ५६ अर्थात् निर्गुणोपासन में असमर्थ सगुणोपासन करें, चित्त के निश्चल होने पर वही निर्गुण ( निरुपाधि- ब्रह्म प्रकट होगा… 61–70
- भूमिका । ६६ `से उत्पन्न हुए; और जड़ तथा चेतन रूप से विभक्त स्थावर- जङ्गमात्मक पदार्थ के भीतर ऊष्मा, वाहर प्रकाश की आवश्य कता के कारण अग्नीषोमात्मक सूर्य… 71–80
- भूमिका | ७६ सेवा, शिव और शक्ति शब्द से कहो । पर अर्थ में एकही है इसी अभिप्राय से यह कहा है- नित्यं निर्दोषगन्धं निरतिशयसुखं ब्रह्म चैतन्यमेकं धर्मो… 81–90
- भूमिका | ८६ अवैष्णवस्तु यो विमः सर्वकर्मसु गर्हितः । रौरवं नरकं प्राप्य चाण्डालीं योनिमाप्नुयात् । चतुर्वेदी च यो विप्रो वैष्णवत्वं न विन्दति… 91–100
- भूमिका | ६६ विष्णुने रामरूप से रामेश्वर ( लिङ्ग ) की स्थापना की तथा कृष्णरूप से पुत्रार्थ शिव की तपस्या की, ये बातें रामायण और भारत आदि में विख्यात हैं… 101–110
- भूमिका १०६ 3 माना जाय तत्र उसके शिवादि अर्थ भी किसी तरह खण्डित नहीं होसकते अर्थात् ब्रह्मशब्द पश्चदेवताचाचक हुआ… 111–120
- भूमिका | -११६ 6 गुणिनस्तु गुणो यद् गुणादेव गुणी यथा । एवं विशिष्टाद्वैतं हि श्रुतिस्मृत्युदितं नृप । ८… 121–130
- मनुस्मृति के विषयों का संकलनं । १ । आचारकाण्ड -.आरम्भ=मनु १-४ श्लोक, १ अ० । स्थूल और सूक्ष्मसृष्टि=श्रासीत् ५ -५७ श्लो०, श्र० । ६१-८४ श्लो०, १०… 131–140
- श्रीगणेशाय नमः । मनुस्मृति । पहला अध्याय | मनुमेकाग्रमासीनमभिगम्य महर्षयः । प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं वचनमब्रुवन् । १ । भगवन् सर्ववर्णानां यथावदनुपूर्वशः… 141–150
- पहला अध्याय | ११ तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्महेतुना । ान्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः । ४६ । एतदन्तास्तु गतयो ब्रह्माचाः समुदाहृताः… 151–160
- पहला अध्याय | - २१ एवमाचारतो दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयो गतिम् । सर्वस्य तपसो मूलमाचारं जगृहुः परम् । ११० । अपने चार से हीन ब्राह्मण वेदफल को नहीं पाता… 161–170
- दूसरा अध्याय | ३१ कृष्णमृग, रुरुमृग और अज इनके चर्म को क्रम से तीनों वर्ण के ब्रह्मचारी धारण करें और सन, क्षौम (अलसी ) और ऊन का वख धारण करें… 171–180
- दूसरा अध्याय । '४१ देकर, अच्छी रीति से, अपने कार्यों का साधन " " चाहिए । ६६-१०० । करना पूर्वा सन्ध्य जपंस्तिष्ठेत्सावित्रीमार्कदर्शनात्… 181–190
- दूसराअध्याय | ५१ ब्राह्मण निष्फल है क्योंकि श्रौतस्मार्त कर्मों के योग्य होताहै किसी के चित्त को दुखाकर धर्मशिक्षा न देनी चाहिए… 191–200
- दूसरा अध्याय । ६१ श्राचम्य प्रयतो नित्यमुभे सन्ध्ये समाहितः । शुचौ देशे जपञ्जप्यमुपासीत यथाविधि । २२२ । यदि स्त्री यथवरजः श्रेयः किंचित्समाचरेत्… 201–210
- तीसरा अध्याय । ७१ ज्ञातिभ्यो द्रविणं दत्त्वा कन्यायै चैव शक्तितः कन्याप्रदानं स्वाच्छन्द्यादासुरो धर्म उच्यते । इच्छयान्योन्यसंयोगः कन्यायाश्च वरस्य । ३१… 211–220
- तीसरा अध्याय | ६१ पितृभ्यो वलिशेषं तु सब दक्षिणतो हरेत् । ६१ । शुनां च पतितानां च श्वपच पापरोगिणाम् । वायसानां कुमीणां च शनकैर्निर्वपेद्भुवि । ६२… 221–230
- तीसरा अध्याय । यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः । ब्रह्मद्विट् परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च । १५४ । कुशीलवोsवकीर्णी च वृषलीपतिरेव च… 231–240
- तीसरा अध्याय ब्राह्मण के हाथ में ही तीन आहुति देवे, हे ऋषियों का मत है । २०६-२१२ । अक्रोधनान् सुप्रसादान् वदन्त्येतान् पुरातनान्… 241–250
- तीसरा अध्याय । १११ यत्किञ्चिन्मधुना मिश्रं प्रदद्यात्तु त्रयोदशीम् । तदप्यक्षयमेव स्याद्वर्षासु च मघासु च । २७३… 251–260
- चौथा अध्याय । १२१ नोपगच्छेत् प्रमत्तोऽपिस्त्रियमार्तवदर्शने । समानयने चैव न शयीत तथा सह । ४० । उदय और अस्त होतेहुए सूर्य को जानकर कभी न देखना चाहिए | और… 261–270
- चौथा अध्याय | १३१ या एक दिन रातही अनध्याय रखना चाहिए । फिर, नियम से शुक्लपक्ष में वेदों का अध्ययन और कृष्णपक्ष में वेद के श्रङ्गों का अध्ययन करना चाहिए… 271–280
- ater अध्याय | १४१ गुरु श्रादि वृद्ध- मान्य पुरुष घर भावें तो उनको प्रणाम करना । बैठने को आसन देना, हाथ जोड़कर पास बैठना और जाने लगे तो कुछ दूर पहुंचाने को… 281–290
- चौथा अध्याय । १५१ अभिशस्तस्य षण्ढस्य पुंश्चल्या दाम्भिकस्य च । शुक्तं पर्युषितं चैव शूद्रस्योच्छिष्टमेव च । २११… 291–300
- पांचवां अध्याय । १६१ लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डुं कवकानि च । अभक्ष्याणि द्विजातीनाममेध्यप्रभवानि च । ५ । लोहितान्वृक्षनिर्यासान् ब्रश्चनप्रभवस्तथा… 301–310
- पांचवां अध्याय । १७१ वैजिकादभिसंवन्धादनुरुन्ध्यादघं त्र्यहम् । ६३ । अहा चैकेन रात्र्या च त्रिरात्रैरेव च त्रिभिः । स्पृशो विशुध्यन्ति त्र्यहादुदकदायिनः… 311–320
- पांचवा अध्याय । १८१ प्रोक्षणात्तृणकाष्ठं च पलालं चैव शुध्यति । मार्जनोपाज्जनैर्वेश्म पुनः पाकेन मृन्मयम् । १२२… 321–330
- छठवां अध्याय । १६१ वसेत चर्म चीरं वा सायं स्नायात्प्रगे तथा । जटाश्च विश्रियान्नित्यं श्मश्रुलोमनखानि च । ६… 331–340
- aai अध्याय | २०१ न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति । ६७ । इस देह से निकलना, फिर गर्भ में उत्पत्ति और लाखों योनियों मैं इस जीवात्मा का जाना, ये सब अपने… 341–350
- सातवां अध्याय । २११ भी दण्डही से दबकर अपने भोग को भोग सकते हैं । २१-२३ । दुष्येयुः सर्ववर्णाश्च भिद्येरन् सर्वसेतवः… 351–360
- सातवां अध्याय । २२१ गुरुकुल से विद्या पढ़कर लौटे हुए ब्राह्मणों का पूजन करे, क्योंकि इससे राजाओं को अक्षय ब्रह्म प्राप्ति होती है । ७६-८३… 361–370
- सातवां अध्याय । २३१ विक्रोशन्त्यो यस्य राष्ट्रान् हियन्ते दस्युभिः प्रजाः । संपश्यतः सभृत्यस्य मृतः स न तुतु जीवति । १४३… 371–380
- सातवां अध्याय । २४१ साम्ना दानेन भेदेन समस्तैरथवा पृथक् । विजेतुं प्रयतेतारीन् नं युद्धेन कदाचन । ९ ६८ । अनित्यो विजये यस्माद्दश्यते युध्यमानयोः… 381–390
- आठवां अध्याय | २५१ प्रणष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् । अर्वाक्यब्दाद्धरेत्स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् । ३०… 391–400
- | आठवां अध्याय २६१ पापी लोग जानते हैं कि- पाप करते हमको कोई देखता नहीं, परन्तु उनको देवता और अन्तरात्मा देखता है… 401–410
- आठवां अध्याय | II ) चिदशवर्षाणि सन्निधौ प्रेक्षते धनी । भुज्यमानं परैस्तूष्णीं न स तल्लब्धुमर्हति । १४७… 411–420
- आठवां अध्याय । २८१ चीज़ को कुछ खरीद करे और पीछे कोई बखेड़ा उठे तो खरीदार निर्दोष है और उसको वह वस्तु पानी चाहिए… 421–430
- आठवां अध्याय । २६१ क्षेत्रकूपतडागानामारामस्य गृहस्य च । सामन्तप्रत्ययो ज्ञेयः सीमासेतुविनिर्णयः । २६२… 431–440
- | आठवां अध्याय ३०१ "को तोड़े उसपर एकमासिक दण्ड करे और वह उस चीज़ को वहीं लाकर रखदे | वीस द्रोरा का एक कुम्भ -ऐसे दश कुम्भ अन्न चुराने घाले को खूब पीटे और… 441–450
- आठवां अध्याय । ३११ सहस्रं ब्राह्मणो दण्डं दाप्यो गुप्ते तु ते ब्रजन् । शूद्रायां क्षत्रियविशोः साहस्रो वै भवेद्दमः । ३८३… 451–460
- | नवां अध्याय ३२१ त्रियां रक्षित होनेपर भी अपने पति से विमन रहती हैं । ब्रह्मा के रचे योग करे, ऐसे| सोनास्त्रियों, बैठेके रहनास्वभाव,… 461–470
- नवां अध्याय | ३३१- श्वेत वस्त्र पहने मन, वाणी, शरीर से शुद्ध उस कन्या के साथ उसका देवर गमन करे और सन्तान होने तक ऋतुकाल में उक्तरीति से एक एक वार गमन करे… 471–480
- नवां अध्याय | "३४१ पौत्रदौहित्रयोर्लोके न विशेषोऽस्ति धर्मतः । तयोर्हि माता पितरौ संभूतौ तस्य देहतः । १३३ । जैसी श्रात्मा है वैसाही पुत्र है… 481–490
- नवां अध्याय । ३५१ नानीसमानकेचाँटधनलेंमें । सेऔरकुछ उनप्रसन्नतालड़कियोंसे देकी जो । अविवाहित१६०- १६३ हो । उनको अध्यग्न्यध्यावाहनिकं दत्तं च प्रीतिकर्मणि… 491–500
- नवां अध्याय | • ३६१. अशासंस्तस्करान्यस्तु बलिं गृह्णाति पार्थिवाः । तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्रं स्वर्गाच्च परिहीयते । २५४… 501–510
- नवां अध्याय । ३७१ समुद्र को न पीने योग्य और चन्द्रमा को क्षयरोगी करके पीछे पूर्ण किया उन ब्राह्मणों को कुपित करके कौन नष्ट न होजायगा? जो ब्राह्मण रुट होकर… 511–520
- दशवां अध्याय । .३८१ निषादो मार्गवं सूतें दासं नौकर्मजीविनम् । कैवर्त्तकमिति यं प्राहुर्यावर्त्तनिवासिनः । ३४ । मृतवस्त्रभृत्सु नारीषु गर्हितान्नाशनासु च… 521–530
- दश अध्याय | ३६१ व्यापार न करे । ब्राह्मण किसान खेती करके तिल पैदा किये हो तो उसको चनादि के लिए वैन डाले… 531–540
- ग्यारहवां अध्याय । ४० योऽसाधुभ्योर्थमादाय साधुभ्यः संप्रयच्छति । सकृत्वा प्रवमात्मानं संतारयति तावुभौ । १६ । यद्धनं यज्ञशीलानां देवस्वं तद्विदुर्बुधाः… 541–550
- ग्यारहवां अध्याय । -४११ का निशान करे, या जलती श्राग में नीचा शिर करके तीनबार कूदे | अथवा श्रश्वमेध, स्वर्गजित्, अभिजित्, गोसव, विश्वजित्, त्रिवृत् और… 551–560
- ग्यारहवां अध्याय । ४२१ वासो दद्याद्धयं हत्वा पञ्च नीलान् वृषान् गजम् । अजमेषावनङ्ग्राहं खरं हत्वैकहायनम् । १३७… 561–570
- ग्यारहवां अध्याय । ४३१ विरुद्ध कर्म करनेवाले और वेद न पढ़ेहुए द्विज करना चाहें तो उनको भी येही तीन कृच्छु का प्रायश्चित्तप्रायश्चित्त जो ग्रहण निंदित… 571–580
- ग्यारहवां अध्याय । ४४१ मास तक भीख मांगकर निर्वाह करे । द्विज, ' देवकृतस्य० इत्यादि शाकल होम के मन्त्रों से, एक वर्ष तक घी का होम करे' अथवा ' नम इन्द्रश्च०… 581–590
- बारहवां अध्याय | ४५१' ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महानव्यक्रमेव च । उत्तमां सात्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः । ५० । एष सर्वः समुद्दिष्टखिप्रकारस्य कर्मणः… 591–600
- वारहवां अध्याय । ४६१ वो हैतुकस्तक नैरुक्को धर्मपाठकः । त्रयश्चाश्रमिणः पूर्वे परिपत्स्याद्दशावरा । १११ । वेदविद्यजुर्विच्च सामवेदविदेव च… 601–610
- ( ७ ) श्लोकः पृष्ठम् श्लोकः पृष्ठम् ... २०आसनं चैव यानं च.... २३४ | इदं स्वस्त्ययनं श्रेष्ठम् श्रासनावसथौ शय्याम्... ८३ इदं तु वृत्तिवैकल्यात्... ३= ६… 611–620
- ( १७ ) श्लोकः पृष्ठम् श्लोकः तथैव सप्तमे भक्त... ४०० तस्मिन्नण्डे स भगवान् ३ तथैवाक्षेत्रिय नीजम्... ३२६ तस्मिन्स्वपिति सुस्थे तु ११ ... 3 तस्य कर्म… 621–630
- ( २७ ) श्लोक: श्लोकः पृष्ठम् मनुदाआलपादांच १६२. प्रियेषु स्वेषु सुकृतम् २०३ प्रत्यक्षं चानुमानं च... ४५६ प्रेतशुद्धि, प्रवक्ष्यामि १७.० व्यग्नि प्रतिसूर्य… 631–640
- ( ३७ ) श्लोकः पृष्ठम् श्लोकः वारिदस्तृतिमानोति... १५४ विधाता शासिता वक्ता वार्षिकांश्चतुरो मासान्... ३६६ विधाय प्रोषिते वृत्तिम् वासन्तशारदैर्भेध्यैः...… 641–649