मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री — पृष्ठ 841–848
मनुस्मृति १ हरगोविन्द शास्त्री · पृष्ठ 841–848
पृष्ठ 841
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्लोक:: ०
श्लोकानुक्रमणी
अ ० श्लो ० श्लोकः ७६१ अ ० श्लो ० राजा च श्रोत्रियश्चैव ३ ११० वासन्तशारदैर्मेध्यैः ६ ११ राजान्नं तेज आदत्ते राज्ञो महात्मिके स्थाने रात्रिभिर्मासतुल्याभिः रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत रूपसत्त्वगुणोपेताः लशुनं गृञ्जनं चैव ल लोकानां तु विवृद्ध्यर्थम् लोकेशाधिष्ठितो राजा ४ २१८ वासोदाश्चन्द्रसालोक्यम् ४ २३१ ९ ३ विगतं तु विदेशस्थम् ५ ७४ ६५ विघसाशी भवेन्नित्यम् ३ २७५ २७० विण्मूत्रोत्सर्गशुध्यर्थम् ५ १३२ ४० वित्तं बन्धुर्वयः कर्म २ १३६ विदुषा ब्राह्मणेनेदम् १०३ 5 5 विद्ययैव समं कामम् ११३ ३१ विद्यागुरुष्वेतदेव २०७ ९ ६ विद्यातपः समृद्धेषु ८८ लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी लोहशंकुमृजीषं च ७१ विद्या ब्राह्मणयेत्याह ११४ ९ ० विद्युतोऽशनिमेघांश्च ३८ लोहितान्वृक्षनिर्यासान् लौकिकं वैदिकं वापि वनेषु च विहृत्यैवम् ६ विद्युत्स्तवितवर्षेषु ४ १०३ ११७ विद्वद्भिः सेवितः सद्भिः Ov व विधियज्ञाज्जपयज्ञः ८५ ६७ विधूमे सन्नमुसले ५६ वयसः कर्मणोऽर्थस्य १८ विनीतैस्तु व्रजेन्नित्यम् ४ ६८ वर्जयेन्मधु मांस च ६ १४ विप्रः शुध्यत्यपः स्पष्ट्वा ५ ९ ८ वर्तयंश्च शिलोञ्छाभ्याम् ४ १० विप्रयोगं प्रियैश्चैव ६२ वर्षे वर्षेऽश्वमेधेन ५३ III विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यम् २ १५५ वशे कृत्वेन्द्रियग्रामम् वसा शुक्रमसृङ्मज्जा १०० विप्रोष्य पादग्रहणम् २१७ १३५ विराट्सुताः सोमसदः १ ९ ५ वसीत चर्म वीरं वा विशीलः कामवृत्तो वा १५२ वसून्वदन्ति तु पितृन् २७४ विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यः ८० वाच्यर्था नियताः सर्वे ४ २५६ विषादप्यमृतं ग्राह्यम् २ २३ ९ वाच्येके जुहृणति प्राणम् ४ २३ विसर्ज्य ब्राह्मणांस्तांस्तु ३ २४८ वान्तो विरिक्तः स्नात्वा १४२ वीक्ष्यान्धो नवतेः काणः ३ १६७ वायोरपि विकुर्वाणाद् ७७ वृत्तीनां लक्षणं चैव ११३ वाय्वग्निविप्रमादित्यम् ४८ वृथाकृसरसंयावम् ७ वारिदस्तृप्तिमाप्नोति २२ ९ | वृथासंकरजातानाम् ५ ८८
पृष्ठ 842
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७६२
श्लोकः
मनुस्मृतिः अ ० श्लो ० । श्लोकः अ ० वृषलीफेनपीतस्य ३ १ ९ वेदः स्मृतिः सदाचार: १२ शक्तितोऽपचमानेभ्यः ४ वेदप्रदानादाचार्यम् १७१ शयानः प्रौढपादश्च ४ वेदमेवाजपेन्नित्यम् ४ १४७ शय्यां गृहान्कशान्गन्धान् ४ वेदमेव सदाभ्यस्येत् १६६ शय्यासनेऽध्याचरिते २ वेदयज्ञैरहीनानाम् १७६ शरीरं चैव वाचं च २ वेदविधाव्रतस्नातान् ३१ शरः क्षत्रियया ग्राह्यः वेदानधीत्य वेदौ वा २ शर्मवद्ब्राह्मणस्य स्यात् २ वेदाभ्यासेन सततम् ४ १४८ वेदार्थवित्प्रवक्ता च १८६ शिलानप्युञ्छतो नित्यम् ३ शिल्पेन व्यवहारेण ३ वेदास्त्यागाश्च यज्ञाश्च ९ ७ शुचिं देशं विविक्तं च वेदोक्तमायुर्मर्त्यानाम् ८४ वेदोऽखिलो धर्ममूलम् वेदोदितं स्वकं कम ४ १४ वेदोपकरणे चैव १०५ वैणवीं धारयेद्यष्टिम् ३६ शुध्येद्विप्रो दशाहेन ६ शुनां च पतितानां च शूद्रां शयनमारोप्य शूद्राणां मासिकं कार्यम् ३ शद्रावेदी पतत्यत्र m 5 MY M वैतानिकं च जुहुयात् ९ शूद्रैव भार्या शूद्रस्य वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैः २६ शोचन्ति जामयो यत्र वैरिणं नोपसेवेत ४ १३३ शोणितं यावतः पांसून् ४ वैवाहिको विधिः स्त्रीणाम् ६७ श्रद्दधानः शुभां विद्याम् २ वैवाहिकेऽग्नौ कुर्वीत ५७ श्रद्धयेष्टं च पूर्तं च वैश्यशूद्रावपि प्राप्तौ १०२ | श्राद्धभुग्वृषलीतल्पम् ३ वैश्यशूद्रोपचारं च ११६ श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा ४ वैश्वदेवस्य सिद्धस्य ८४ श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यात् वैश्वदेवे तु निवृत्ते ९ ८ श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयः २ व्यत्यस्तपाणिना कार्यम् २ ७२ श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च २ व्यभिचारात्र भर्तुः स्त्री व्रतवद्देवदैवत्ये 5 व्रतस्थमपि दौहित्रम् २ m १६२ | श्रुत्वैतानृषयो धर्मान् १८ ९ श्रेयःसुगुरुवद् वृत्तिम् ५ २२४ श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा २ श्रोत्रियस्य कदर्यस्य ४
पृष्ठ 843
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्लोकानुक्रमणी
श्लोकः
अ ० श्लो ०
श्लोकः
७६३ अ ० श्लो ० श्रोत्रियादैव देयानि ३ ११८ सपिण्डता तु पुरुषे ५ ६० श्रोत्रिये तूपसंपन्ने ५ ८० सब्रह्मचारिण्येकाहम् ७० श्वक्रीडी श्येनजीवी च ३ १५४ समाहृत्य तु तद्भैक्षम् ५१ श्वभिर्हतस्य यन्मांसम् ५ १३१ समुत्पत्तिं च मांसस्य ४ ९ श्ववतां शौण्डिकानां च ४ २१६ संप्राप्ताय त्वतिथये ८ ९ श्वाविधं शल्यकं गोधाम् ५ १८ संभोजनौ साभिहिता ३ १३१ ष संमानाद्ब्राह्मणो नित्यम् २ १६२ षट्कर्मैको भवत्येषाम् संमार्जनोपाञ्जनेन १२२ षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यम् ३ १ सम्यग्दर्शनसंपन्नः ७४ षडानुपर्व्या विप्रस्य षण्मासांच्छागमांसेन संरक्षणार्थे जन्तूनाम् स २३ सरस्वतीदृषद्वत्योः १७ m २५ ९ सर्वलक्षणहीनोऽपि १५८ सर्वं वापि चरेद्ग्रामम् १८५ ६ ६८ सर्वं च तिलसंबद्धम् ७५ संवत्सरस्यैकमपि ५ २१ सर्वं तु समवेक्ष्येदम् ८ सवत्सरे तु गव्येन २६१ सर्वं परवंश दुःखम् ४ १६० संसारगमनं चैव १ ११७ सर्वलक्षणहीनोऽपि १५८ संकल्पमूलः कामो वै २ संजीवनं महावीचिम् ४ स तानुवाच धर्मात्मा स तैः पृष्टस्तथा सम्यक् १ सत्क्रियां देशकालौ च ३ सर्वस्यास्य तु सर्गस्य सर्वान्परित्यजेदर्थान् ३ सर्वे तस्यादृता धर्माः m ४ x सर्वेऽपि क्रमशस्त्वेते ३ ८७ ८ ९ १७ २३४ ६.. ८८ ११६ सर्वेषां तु स नामानि २१ सत्यधर्मार्थवृत्तेषु ४ १७५ सर्वेषामेव दानानाम् २२३ सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयात् ४ १३८ सर्वेषामेव शौचानाम् १०७ सत्यानृतं तु वाणिज्यम् ४ ६ सवर्णाग्रे द्विजातीनाम् १२ सदा प्रहृष्टया भाव्यम् १४८ स सन्धार्यः प्रयत्नेन ७ ९ सद्यः प्रक्षालको वा स्यात् ६ १८ सस्यान्ते नवसस्येष्ट्या २६ सन्तोषं परमास्थाय ४ १२ सहपिण्डक्रियायां तु २४८ संत्यज्य ग्राम्यमाहारम् ६ ३ सहस्रं हि सहस्राणाम् ३ १३१ सन्निधावेष वै कल्पः ५ ७३ सहस्रकृत्वस्त्वभ्यस्य २ ७ ९ सन्यस्य सर्वकर्माणि ६ ९ ५ | सहोभौ चरतां धर्मम् ३ ३० 32
पृष्ठ 844
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७६४ मनुस्मृतिः १७५ ८
श्लोकः
अ ० श्लो ० | श्लोकः अ ० श्लो ० सामध्वनावृग्यजुषी ४ १२३ स्वधास्त्वित्येव तं ब्रूयुः २ २५२ सायं त्वन्नस्य सिद्धस्य ३ १२१ स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी २ १८१ सार्ववर्णिकमन्नाद्यम् ३ २४४ सावित्राञ्छान्तिहोमांश्च १४८ स्वमांसं परमांसेन सावित्रीमात्रसारोऽपि ११८ स्वभाव एष नारीणां स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते r २१३ ५ ५२ सुखं ह्यवमतः शेते १६३ सुप्तां मत्तां प्रमत्तां वा ३ ३४ स्वाध्यायं श्रावयेत्पित्र्ये स्वाध्यायेन व्रतैर्होमैः or ३ m ४ सुप्त्वा क्षुत्वा च भुक्त्वा च ५ १४३ सुवासिनी: कुमारीश्च सूक्ष्मतां चान्ववेक्षेत wr सूर्येण ह्यभिनिर्मुक्त सेवेतेमांस्तु नियमान् r सोऽभिध्यान शरीरात्स्वात् १ ३ स्वाध्यायेनार्चयेदृषीन् ११४ स्वायंभुवस्यास्य मनोः ६५ २२१ स्वायंभुवाद्याः सप्तैते १०१ २२२ २८ ६१ ६१ ६३ स्वारोचिषश्चोत्तमस्य ६२ स्वेदजं दंशमशकम् ४५ ह सोमपा नाम विप्राणाम् ३ १७७ सोमपास्तु कवेः पुत्राः हत्वा छित्त्वा च भित्वा च ३ ४३ ३ १७ ९ सोमविक्रयिणे विष्ठा हर्षयेद्ब्राह्मणांस्तुष्टः २१३ १७० सोमग्न्यर्कानिलेन्द्राणाम् ५ हविर्यञ्चिररात्राय २५६ ९ ५ स्तेनगायनयोश्चान्नम् हस्तिगोश्वोष्ट्रदमकः m १५२ ४ २१० स्त्रियाँ तु रोचमानायाम् हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यम् २१ ५२ स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या स्त्रीणां सुखोद्यमक्रूरम् स्त्रीणामसंस्कृतानां तु स्त्रीधनानि तु ये मोहात् ७१ | हिंस्राहिंस्रं मृदुक्रूरे ५२ हीनक्रियं निष्पुरुषम् ११४ | हीनजातिस्त्रियं मोहात् १३ | हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान् १८० हीनान्नवस्त्रवेषः स्यात् स्त्रीधर्मयोगं तापस्यम् स्थलजौदकशाकानि स्पृशन्ति बिन्दवः पादौ ५ स्पृष्ट्वैतानशुचिर्नित्यम् ४ स्रोतसां भेदको यश्च १४३ | हृद्गाभिः पयते विप्रः १५३ होमे प्रदाने भोज्ये च २४० हिरण्यभूमिमश्वं गाम् १८८ ३३ | हिरण्यभायुरन्नं च १८ ९ २ ९ ७ १५ ४ १४१ १ ९ ४ ६२ m २३०
पृष्ठ 845
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
इस पृष्ठ पर कोई पाठ नहीं मिला — ऊपर मूल चित्र देखें।
पृष्ठ 846
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ae eek
पृष्ठ 847
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
II
पृष्ठ 848
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
मनुस्मृतिः सविमर्श ' मणिप्रभा ' हिन्दी टीका सहिता इस संस्करण में कई विशेषताएँ समाविष्ट की हैं जो साधारण पाठकों के लिए बहुत उपयोगी हैं । हिन्दी में ' मणिप्रभा ' नाम से विशद टीका तो है ही, दुरुह स्थलों में भावार्थ को और भी स्पष्ट करने के उद्देश्य से ' विमर्श ' द्वारा गूढार्थ को सरल भाषा में समझाने का प्रयत्न किया गया है । किस श्लोक या किन श्लोकों में किसी विशिष्ट विषय का प्रतिपादन किया गया है, इसको साधारण पाठक की दृष्टि से स्पष्टकर देने के लिए उपयुक्त शीर्षक भी लगा दिये गये हैं । आरम्भ में हिन्दी में एक विषयानुक्रमणिका और अन्त में श्लोकानुक्रमणिका लगाकर पुस्तक की उपादेयता और उपयोगिता विशेषरूप से बढ़ा दी गई है । यह ग्रन्थ केवल अनुवाद नहीं, पर मनुस्मृति को समझने और कहाँ क्या वर्णित या प्रतिपादित है, इसको आसानी से ढूँढ निकालने की कुञ्जी भी है, जो साधारण पाठक के लिये बहुत महत्त्वपूर्ण है । आज जब जनसाधारण में संस्कृत का पठन - पाठन ह्रास पर है और शिक्षित वर्ग भी संस्कृत नहीं जानता, ऐसी पुस्तकों की बड़ी आवश्यकता है, जिनसे संस्कृत नहीं जानने वाले भी अपने धर्मग्रन्थों का ज्ञान प्राप्त कर सकें और अपनी संस्कृति की रक्षा करने में समर्थ हो सकें । इसमें सन्देह नहीं कि पं. हरगोविन्दशास्त्री ने बड़े परिश्रम और अध्यवसाय से इस टीका की रचना की है । व्याख्याकार — पं. हरगोविन्दशास्त्री १२५.०० कात्यायनश्रौतसूत्रम् । देवयाज्ञिकपद्धतिसहितम् सम्पादक— पण्डित विद्याधर शर्मा गौड़ । ५५०.०० तिथिनिर्णयः । श्रीमद्भट्टोजिदीक्षितविरचितः श्रीमन्नागोजिभट्टविरचितश्च । सम्पादक- पण्डित विश्वनाथ शास्त्री १००,०० बहद् दुर्गार्चन पद्धति । ( दुर्गापूजन की समस्त विधियों सहित । ‘ हरि- ’ हिन्दीव्याख्योपेतम् । संपा. एवं व्याख्याकार — पं. हरिहरप्रसाद त्रिपाठी १५०.०० निर्णयसिन्धुः । म. म. कमलाकरभट्टप्रणीतः । पाठान्तरसहित टिप्पणी आदि से विभूषित । सम्पादक – पण्डित नारायणराम आचार्य १५०.०० प्रतिष्ठामयूखः अर्थात् सर्वदेवप्रतिष्ठापद्धतिः । श्रीनीलकण्ठभट्टकृत । ‘ सरोजनी ’ हिन्दी व्याख्या सहित । सं. अनु. डॉ. महेशचन्द्र जोशी १५०.०० मण्डपकुण्डसिद्धिः ( कुण्डमण्डपसिद्धिः ) । श्रीमद्विट्ठलदीक्षित-प्रणीत । श्रीबलदेवपाठकप्रणीत ' बलदा ' संस्कृत भाष्य एवं आचार्य श्रीनिवास शर्मा कृत सान्वय ' ज्योत्स्रा ' । हिन्दी व्याख्या सहित संस्कारमयूखः । नीलकण्ठभट्टकृतः । सम्पादक – पण्डित नरहरि शास्त्री शेडे 1 ५०.०० ८५.०० Also can be had from: Chowkhamba Sanskrit Series Office, Varanasi. ISBN 81-218-0207-5 ( Vol. 1 ), 81-218-0221-0 ( Set ) Price: Rs. 00 ( Set ) designe by Shrey GRAPH , mo . 983981