वामन पुराण — पृष्ठ 471–480
वामन पुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 471–480
पृष्ठ 471
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ २ ] ब्रह्मलोकमें वामनभगवान्की आर्ष्टिषेण महासेन सेनाध्यक्ष पुरुष्टुत बहुकल्प महाकल्प कल्पनामुख अनिरुद्ध सर्वग सर्वात्मन् द्वादशात्मक सूर्यात्मक सोमात्मक कालात्मक व्योमात्मक भूतात्मक । रसात्मक परमात्मन् सनातन मुञ्जकेश हरिकेश गुडाकेश केशव नील सूक्ष्म स्थूल पीत रक्त श्वेत श्वेताधिवास रक्ताम्बरप्रिय प्रीतिकर प्रीतिवास हंस नीलवास सीरध्वज सर्वलोकाधिवास । कुशेशय अधोक्षज गोविन्द जनार्दन मधुसूदन वामन नमस्ते । सहस्त्रशीर्षोऽसि सहस्त्रदृगसि सहस्त्रपादोऽसि त्वं कमलोऽसि महापुरुषोऽसि सहस्त्रबाहुरसि सहस्त्रमूर्तिरसि त्वां देवाः प्राहुः सहस्रवदनं ते नमस्ते । ॐ नमस्ते विश्वदेवेश विश्वभूः विश्वात्मक विश्वरूप विश्वसम्भव त्वत्तो विश्वमिदमभवद् ब्राह्मणास्त्वन्मुखेभ्योऽभवन् क्षत्रिया दोः सम्भूताः ऊरुयुग्माद् विशोऽभवन् । शूद्राश्चरणकमलेभ्यः । नाभ्या भवतोऽन्तरिक्षमजायत इन्द्राग्नी वक्त्रतो नेत्राद् भानुरभून्मनसः शशाङ्कः अहं प्रसादजस्तव क्रोधात् त्र्यम्बकः प्राणाज्जातो भवतो मातरिश्वा शिरसो द्यौरजायत श्रोत्राद् दिशो भूरियं चरणादभूत् श्रोत्रोद्भवा दिशो भवतः स्वयंभो नक्षत्रास्तेजोद्भवाः । मूर्त्तयश्चामूर्तयश्च सर्वे त्वत्तः समुद्भूताः । अतो विश्वात्मकोऽसि ॐ नमस्ते पुष्पहासोऽसि महाहासोऽसि परमोऽसि ॐकारोऽसि वषट्कारोऽसि स्वाहाकारोऽसि वौषट्कारोऽसि स्वधाकारोऽसि वेदयो se तीर्थमयोऽसि यजमानमयोऽसि । यज्ञमयोऽसि सर्वधाताऽसि यज्ञभोक्ताऽसि शुक्रधाताऽसि भूर्द भुवर्द स्वर्द स्वर्णद गोद अमृतदोऽसीति । ॐ ब्रह्मादिरसि ब्रह्ममयोऽसि यज्ञोऽसि वेदकामोऽसि वेद्योऽसि यज्ञधारोऽसि महामीनोऽसि महासेनोऽसि महाशिरा असि । नृकेसर्यसि होताऽसि होम्योऽसि हव्योऽसि हूयमानोऽसि हयमेधोऽसि पोताऽसि पावयिताऽसि पूतोऽसि पूजा, ब्रह्मकृत वामनकी स्तुति ४६१ आर्ष्टिषेण! महासेन! सेनाध्यक्ष! पुरुष्टुत! बहुकल्प! महाकल्प! कल्पनामुख! अनिरुद्ध! सर्वग! सर्वात्मन्! द्वादशात्मक! सूर्यात्मक! सोमात्मक! कालात्मक! व्योमात्मक! भूतात्मक! ( आपको नमस्कार है । ) रसात्मक! परमात्मन्! सनातन! मुञ्जकेश! हरिकेश! गुडाकेश! केशव! नील! सूक्ष्म! स्थूल! पीत! रक्त! श्वेत! श्वेताधिवास! रक्ताम्वरप्रिय! प्रीतिकर! प्रीतिवास! हंस! नीलवास! सीरध्वज! सर्वलोकाधिवास! | कुशेशय! अधोक्षज! गोविन्द! जनार्दन! मधुसूदन! वामन! आपको नमस्कार हैं । आप सहस्रशीर्ष, सहस्रनेत्र, सहस्रपाद, कमल, महापुरुष, सहस्रबाहु एवं सहस्रमूर्ति हैं । आपको देवगण सहस्रवदन कहते हैं । आपको नमस्कार है । ॐ विश्वदेवेश! विश्वभू! विश्वात्मक! विश्वरूप! विश्वसम्भव! आपको नमस्कार है । आपसे यह विश्व उत्पन्न हुआ है । आपके मुखसे ब्राह्मण, बाहुसे क्षत्रिय, दोनों जाँघोंसे वैश्य एवं चरणकमलोंसे शूद्र उत्पन्न हुए हैं! स्वयन्भो! आपकी नाभिसे अन्तरिक्ष, मुखसे इन्द्र एवं अग्नि, नेत्रले सूर्य, मनसे चन्द्रमा और आपके प्रसादले नैं हुआ हूँ आपके क्रोधसे त्रिनेत्र ( शंकरजी ) से सिरसे स्वर्गलोक, कर्णसे दिशाएँ, चरणों यह पृथ्वी से दिशाएँ एवं तेजसे नक्षत्र उत्पन्न हुए हैं । और अमूर्त पदार्थ आपसे उत्पन्न हुए हैं अत: आप विश्वात्मक हैं । ॐ आपको नमस्कार है: पहा महाहास, परम, ॐकार वषट्कार, स्वहकर जैषट्कार स्वधाकार, | वेदमय. तोर्धमय यजमान यज्ञमय संबंधाता, यज्ञभोक्ता, शुक्रधाता. भूदं भुवदं स्वयं स्वयं गोद एवं अमृतद हैं । ॐ आप ब्रह्मादि ब्रहमण यज्ञ, बंदकाम, वेद्य, यज्ञधार, महामोन, महासेन. महाशिरा नृकेसरी होता, | होम्य हव्य. हूयमान, हयमेध पोत पाजयिता. पूत,
पृष्ठ 472
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४६२ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ९ २ पूज्योऽसि दाताऽसि हन्यमानोऽसि ह्रियमाणोऽसि । हर्त्तासीति । ॐ नीतिरसि नेताऽसि अग्र्योऽसि विश्वधामाऽसि आरणेयोऽसि । ध्यानोऽसि ध्येयोऽसि श्रेयोऽसि ज्ञानोऽसि यष्टाऽसि दानोऽसि भूमाऽसि ईक्ष्योऽसि ब्रह्माऽसि होताऽसि उद्गाताऽसि गतिमतां गतिरसि ज्ञानिनां ज्ञानमसि योगिनां योगोऽसि मोक्षगामिनां मोक्षोऽसि श्रीमतां श्रीरसि गृह्योऽसि पाताऽसि परमसि।सोमोऽसि सूर्योऽसि दीक्षाऽसि दक्षिणाऽसि त्रिनयनोऽसि महानयनोऽसि आदित्यप्रभवोऽसि सुरोत्तमोऽसि शुचिरसि शुक्रोऽसि नभोऽसि नभस्योऽसि इषोऽसि ऊर्जोऽसि सहोऽसि सहस्योऽसि तपोऽसि तपस्योऽसि मधुरसि । माधवोऽसि कालोऽसि संक्रमोऽसि विक्रमोऽसि पराक्रमोऽसि अश्वग्रीवोऽसि महामेधोऽसि शङ्करोऽसि हरीश्वरोऽसि शम्भुरसि ब्रह्मेशोऽसि सूर्योऽसि मित्रावरुणोऽसि प्राग्वंशकायोऽसि भूतादिरसि महाभूतोऽसि ऊर्ध्वकर्माऽसि कर्त्ताऽसि । सर्वपापविमोचनोऽसि त्रिविक्रमोऽसि ॐ नमस्ते । पुलस्त्य उवाच इत्थं स्तुतः पद्मभवेन विष्णु-स्तपस्विभिश्चाद्भुतकर्मकारी 1 प्रोवाच देवं प्रपितामहं तु वरं वृणीष्वामलसत्त्ववृत्ते ॥ १२ तमब्रवीत् प्रीतियुतः पितामहो रूपेण इत्थं तस्थौ नृत्यन्ति वरं ममेहाद्य विभो प्रयच्छ । पुण्येन विभो नेन संस्थीयतां मद्भवने मुरारे ॥ १३ वृते देववरेण प्रादात् प्रभुस्तथास्त्विति तमव्ययात्मा । हि रूपेण हि वामनेन सम्पूज्यमानः सदने स्वयम्भोः ॥ १४ तत्राप्सरसां समूहा गायन्ति गीतानि सुरेन्द्रगायनाः । विद्याधरास्तूर्यवरांश्च वादयन् स्तुवन्ति देवासुरसिद्धसङ्घाः ॥ १५ ततः समाराध्य विभुं सुराधिपः
पितामहो धौतमलः स शुद्धः ।
स्वर्गे विरिञ्चिः सदनात् सुपुष्पा-ण्यानीय पूजां प्रचकार विष्णोः ॥ १६
पूज्य, दाता, हन्यमान, ह्रियमाण एवं हर्ता हैं । ॐ आप नीति, नेता, अग्र्य, विश्वधाम, शुभाण्ड, ध्रुव, आरणेय, ध्यान, ध्येय, ज्ञेय, ज्ञान, यष्टा, दान, भूमा, ईक्ष्य, ब्रह्मा, होता, उद्गाता, गतिमानोंकी गति, ज्ञानियोंके ज्ञान, योगियोंके योग, मोक्षार्थियोंके मोक्ष, श्रीमानोंकी श्री, गृह्य, पाता एवं परम हैं । आप सोम, सूर्य, दीक्षा, दक्षिणा, नर, त्रिनयन, महानयन, आदित्यप्रभव, सुरोत्तम, शुचि, शुक्र, नभ, नभस्य, इष ऊर्ज, सह, सहस्य, तप, तपस्य, मधु, माधव, काल, संक्रम, विक्रम, पराक्रम, अश्वग्रीव, महामेध, शंकर, हरीश्वर, शम्भु, ब्रह्मेश, सूर्य, मित्रावरुण, प्राग्वंशकाय, भूतादि, महाभूत, ऊर्ध्वकर्मा, कर्त्ता, सर्वपापविमोचन एवं त्रिविक्रम हैं । आपको ॐ नमस्कार है । पुलस्त्यजी बोले- ब्रह्मा एवं तपस्वियोंके इस प्रकार स्तुति करनेपर अद्भुत कर्म करनेवाले विष्णुने प्रपितामह देवसे कहा— अमलसत्त्ववृत्ते! ( निर्मल सत्स्वरूपवाले ) आप वर माँगिये । पितामहने प्रसन्नता-पूर्वक उनसे कहा - विभो! मुरारे! ' आप इस पवित्र रूपसे मेरे भवनमें स्थित रहें । मुझे यही वर प्रदान करें । इस प्रकार देवश्रेष्ठके वर माँगनेपर अव्ययात्मा प्रभुने उनसे कहा- ऐसा ही होगा । उसके बाद वे स्वयम्भूके भवनमें वामनरूपसे पूजित होते हुए रहने लगे । वहाँ अप्सराओंका समूह नृत्य करने लगा, सुरेन्द्रके गायक गान करने लगे, विद्याधर श्रेष्ठ तूर्य बजाने लगे एवं देव, असुर तथा सिद्धोंके समूह स्तुति करने लगे । विभुकी समाराधनाके पश्चात् देवेश पितामह ब्रह्मा पापरहित एवं शुद्ध हो गये । स्वर्गमें ब्रह्माने घरमेंसे । सुन्दर पुष्पोंको लाकर उनसे विष्णुका पूजन किया ।
पृष्ठ 473
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ३ ] बलिका पातालमें वास, सुदर्शनचक्रका वहाँ प्रवेश, बलिद्वारा सुदर्शनचक्रकी स्तुति ४६३ स्वर्गे सहस्त्रं स तु योजनानां विष्णोः प्रमाणेन हि वामनोऽभूत् । तत्रास्य शक्रः प्रचकार पूजां स्वयम्भुवस्तुल्यगुणां महर्षे ॥ एतत् तवोक्तं भगवांस्त्रिविक्रम-श्चकार यद् देवहितं महात्मा । रसातलस्थो दितिजश्चकार यत्तच्छृणुष्वाद्य वदामि विप्र ॥ विष्णु स्वर्गमें वामन - रूपसे ( बढ़कर ) हजार योजन विस्तृत हो गये । महर्षे! वहाँ इन्द्रने ब्रह्माके समान गुणोंसे युक्त पदार्थोंसे उनकी पूजा की । विप्र! महात्मा भगवान् १७ त्रिविक्रमने बलिको रसातलमें भेजकर देवताओंका जो कल्याण- साधन किया था, वह मैंने आपसे कहा । दैत्यने रसातलमें रहते हुए जो कार्य किया उसका वर्णन मैं १८ अब कर रहा हूँ, उसे सुनिये - ॥१२–१८ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें बानबेवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ९ २ ॥ तिरानबेवाँ अध्याय बलिका पातालमें वास, सुदर्शनचक्रका वहाँ प्रवेश, बलिद्वारा सुदर्शनचक्रकी स्तुति, प्रह्लादद्वारा विष्णुभक्तिकी प्रशंसा पुलस्त्य उवाच
गत्वा रसातलं दैत्यो महार्हमणिचित्रितम् ।
शुद्धस्फटिकसोपानं कारयामास वै पुरम् ॥
तत्र मध्ये सुविस्तीर्णः प्रासादो वज्रवेदिकः ।
मुक्ताजालान्तरद्वारो निर्मितो विश्वकर्मणा ॥
तत्रास्ते विविधान् भोगान् भुञ्जन् दिव्यान् स मानुषान् ।
नाम्ना विन्ध्यावलीत्येवं भार्याऽस्य दयिताऽभवत् ॥
युवतीनां सहस्रस्य प्रधाना शीलमण्डिता ।
तया सह महातेजा रेमे वैरोचनिर्मुने ॥
भोगासक्तस्य दैत्यस्य वसतः सुतले तदा ।
दैत्यतेजोहरः प्राप्तः पाताले वै सुदर्शनः ॥
चक्रे प्रविष्टे पातालं दानवानां पुरे महान् ।
बभौ हलहलाशब्दः क्षुभितार्णवसंनिभः ॥
तं च श्रुत्वा महाशब्दं बलिः खड्गं समाददे ।
आः किमेतदितीत्थं च पप्रच्छासुरपुङ्गवः ॥
पुलस्त्यजी बोले - ( नारदजी! ) रसातलमें जाकर दैत्यने बहुमूल्य मणियोंसे चित्रित शुद्ध स्फटिक १ सोपानसे विभूषित नगर बनाया । विश्वकर्माने उसके बीचमें अत्यन्त विस्तृत वज्रमय वेदी बनायी तथा मोतीजड़ी खिड़कियोंके मध्य फाटकवाला महल २ बनाया । बलि भाँति - भाँतिके स्वर्गीय तथा मनुष्योंके योग्य भोगोंका उपभोग करते हुए वहाँ निवास करने ३ लगा । विन्ध्यावली नामकी उसकी प्रिय पत्नी थी । मुने! वह हजारों युवतियोंमें प्रधान तथा एक शीलवती स्त्री थी । महातेजस्वी विरोचन - पुत्र बलि उसके साथ सुख ४ करने लगा । एक दिन भोग भोगनेमें आसक्त दैत्यके सुतल लोकमें रहते समय दैत्योंके तेजका हरण ५ करनेवाला सुदर्शनचक्र पातालमें प्रवेश किया ॥ १-५ ॥ पातालमें सुदर्शनचक्रके प्रवेश करनेपर ६ दानवोंके पुरमें क्षुब्ध हुए सागरके समान महान् हलहला शब्द उत्पन्न हुआ । उस महान् शब्दको सुनकर असुरश्रेष्ठ बलिने हाथमें एक तलवार ले ७ | ली और इस प्रकार पूछा - ' अरे! यह क्या है '?
पृष्ठ 474
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४६४ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ९ ३
ततो विन्ध्यावली प्राह सान्त्वयन्ती निजं पतिम् ।
कोशे खड्गं समावेश्य धर्मपत्नी शुचिव्रता ॥
एतद् भगवतश्चक्रं दैत्यचक्रक्षयंकरम् ।
सम्पूजनीयं दैत्येन्द्र वामनस्य महात्मनः ।
इत्येवमुक्त्वा चार्वङ्गी सार्घपात्रा विनिर्ययौ ॥
अथाभ्यागात् सहस्रारं विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् ।
ततोऽसुरपतिः प्रह्वः कृताञ्जलिपुटो मुने ।
सम्पूज्य विधिवच्चक्रमिदं स्तोत्रमुदीरयत् ॥
बलिरुवाच
नमस्यामि हरेश्चक्रं दैत्यचक्रविदारणम् ।
सहस्त्रांशुं सहस्राभं सहस्रारं सुनिर्मलम् ॥
नमस्यामि हरेश्चक्रं यस्य नाभ्यां पितामहः ।
तुण्डे त्रिशूलधृक् शर्व आरामूले महाद्रयः ॥
आरेषु संस्थिता देवाः सेन्द्राः सार्काः सपावकाः ।
जवे यस्य स्थितो वायुरापोऽग्निः पृथिवी नभः ॥
आरप्रान्तेषु जीमूताः सौदामिन्यृक्षतारकाः ।
बाह्यतो मुनयो यस्य बालखिल्यादयस्तथा ॥
तमायुधवरं वन्दे वासुदेवस्य भक्तितः ।
यन्मे पापं शरीरोत्थं वाग्जं मानसमेव च ॥
तन्मे दहस्व दीप्तांशो विष्णोश्चक्र सुदर्शन ।
यन्मे कुलोद्भवं पापं पैतृकं मातृकं तथा ॥
तन्मे हरस्व तरसा नमस्ते अच्युतायुध ।
आधयो मम नश्यन्तु व्याधयो यान्तु संक्षयम् ॥
त्वन्नामकीर्तनाच्चक्र दुरितं यातु संक्षयम् ॥
इत्येवमुक्त्वा मतिमान् समभ्यर्च्याथ भक्तितः ।
संस्मरन् पुण्डरीकाक्षं सर्वपापप्रणाशनम् ॥
पूजितं बलिना चक्रं कृत्वा निस्तेजसोऽसुरान् ।
निश्चक्रामाथ पातालाद् विषुवे दक्षिणे मुने ॥
सुदर्शने निर्गते तु बलिर्विक्लवतां गतः ।
परमामापदं प्राप्य सस्मार स्वपितामहम् ॥
उसके बाद पवित्रताका व्रत करनेवाली धर्मपत्नी विध्यावलीने अपने पतिको सान्त्वना देकर तथा ८ तलवारको म्यानमें रखवाकर यह कहा- ऐश्वर्य आदि छः विभूतियोंवाले महान् आत्मा वामनका दैत्यसमूहका संहार करनेवाला यह आराधनीय चक्र है । इस प्रकार ९ कहकर वह सुन्दरी अर्घ्यपात्रके साथ बाहर गयी । उसी समय विष्णुका हजारों अरोंवाला सुदर्शनचक्र आ पहुँचा । मुने! असुरपतिने विनयपूर्वक हाथ जोड़कर विधिवत् चक्रका पूजन किया तथा यह १० | स्तुति की॥६- १० ॥ बलिने स्तुति की — दैत्य - समूहका संहार करनेवाले, अनन्त किरणोंसे युक्त हजारों प्रकारकी आभावाले, हजारों अरोंसे युक्त विष्णुके निर्मल सुदर्शनचक्रको मैं ११ । नमस्कार करता हूँ । विष्णुके उस चक्रको मैं नमस्कार करता हूँ, जिसकी नाभिमें पितामह, चोटीपर त्रिशूल १२ धारण करनेवाले महादेव, अरोंके मूलमें महान् पर्वत, अरोंमें इन्द्र, सूर्य, अग्नि आदि देवता, वेगमें वायु, जल, १३ | अग्नि, पृथ्वी और आकाश, अरोंके किनारोंमें मेघ, विद्युत्, नक्षत्र एवं ताराओंके समूह तथा बाह्यभागमें १४ बालखिल्य आदि मुनि स्थित हैं । मैं श्रद्धापूर्वक वासुदेवके उस श्रेष्ठ आयुधको नमस्कार करता हूँ । विष्णु प्रदीप्त किरणवाले सुदर्शनचक्र! मेरे शारीरिक, १५ वाचिक एवं मानसिक पापोंका आप विनाश करें । अच्युतायुध! मेरे कुलमें हुए पैतृक एवं मातृक पापोंका १६ शीघ्रतापूर्वक आप हरण करें । आपको नमस्कार है । । मेरी सारी आधि - व्याधियोंका नाश हो जाय । चक्र! आपके नामका कीर्तन करनेसे पापोंका नाश हो जाय । १७ इस प्रकार बुद्धिमान् ( बलि ) ने श्रद्धापूर्वक चक्रकी पूजा की तथा समस्त पापोंका विनाश करनेवाले १८ पुण्डरीकाक्ष भगवान्का स्मरण किया॥११–१८ ॥ मुने! बलिसे अर्चित हुआ चक्र असुरोंको तेजरहित १ ९ करके पातालसे निकला और दक्षिण दिशाकी ओर चला गया । सुदर्शनके निकल जानेपर बलि अत्यन्त बेचैन हो गया । २० । घोर संकट आनेपर उसने अपने पितामहको याद किया ।
पृष्ठ 475
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ३ ] बलिका पातालमें वास, सुदर्शनचक्रका वहाँ प्रवेश, बलिद्वारा सुदर्शनचक्रकी स्तुति ४६५
स चापि संस्मृतः प्राप्तः सुतलं दानवेश्वरः ।
दृष्ट्वा तस्थौ महातेजाः सार्घपात्रो बलिस्तदा ॥
तमर्च्य विधिना ब्रह्मन् पितुः पितरमीश्वरम् ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥
संस्मृतोऽसि मया तात सुविषण्णेन चेतसा ।
तन्मे हितं च पथ्यं च श्रेयोऽग्र्यं वद तात मे ॥
किं कार्यं तात संसारे वसता पुरुषेण हि ।
कृतेन येन वै नास्य बन्धः समुपजायते ॥
संसारार्णवमग्नानां नराणामल्पचेतसाम् ।
तरणे यो भवेत् पोतस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥
पुलस्त्य उवाच
एतद्वचनमाकर्ण्य तत्पौत्राद् दानवेश्वरः ।
विचिन्त्य प्राह वचनं संसारे यद्धितं परम् ॥
प्रह्लाद उवाच
साधु दानवशार्दूल यत्ते जाता मतिस्त्वियम् ।
प्रवक्ष्यामि हितं तेऽद्य तथाऽन्येषां हितं बले ॥
भवजलधिगतानां द्वन्द्ववाताहतानां सुतदुहितृकलत्रत्राणभारार्दितानाम् । विषमविषयतोये मज्जतामप्लवानां भवति शरणमेको विष्णुपोतो नराणाम् ॥ ये संश्रिता हरिमनन्तमनादिमध्यं नारायणं सुरगुरुं शुभदं वरेण्यम् । शुद्धं खगेन्द्रगमनं कमलालयेशं ते धर्मराजकरणं न विशन्ति धीराः ॥ स्वपुरुषमभिवीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले । परिहर मधुसूदनप्रपन्नान् प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम् ॥ तथाऽन्यदुक्तं नरसत्तमेन इक्ष्वाकुणा भक्तियुतेन नूनम् । ये विष्णुभक्ताः पुरुषाः पृथिव्यां यमस्य ते निर्विषया भवन्ति ॥ स्मरण करते ही दैत्येश्वर ( प्रह्लाद ) सुतलमें आ गये । २१ ( उन्हें ) देखते ही महातेजस्वी बलि तुरंत हाथमें अर्घ्य । लिये उठ खड़ा हुआ । ब्रह्मन्! अपने समर्थ पितामहकी २२ विधिपूर्वक पूजा करनेके बाद बलिने हाथ जोड़कर यह वचन कहा— तात! अत्यन्त शोकमग्र चित्तसे मैंने आपका स्मरण किया है । अतः तात! मुझे हितकर, २३ पथ्य एवं कल्याणकारी उत्तम उपदेश दें । तात! मनुष्योंको संसारमें रहते हुए क्या करना चाहिये, २४ जिसके करनेसे उसे बन्धन न हो । संसार - समुद्रमें निमग्न हुए अल्पमति मनुष्योंको तरनेके लिये पोतस्वरूप २५ क्या है, आप मुझसे इसे बतावें ॥ १ ९ –२५ ॥ पुलस्त्यजी बोले- अपने उस पौत्रके वचनको सुनने के बाद दानवेश्वर ( प्रह्लाद ) - ने विचारकर संसारमें २६ कल्याणकर श्रेष्ठ वचन कहा— ॥ २६ ॥
प्रह्लादने कहा- दानवश्रेष्ठ! तुम धन्य हो, जो तुम्हें ऐसी बुद्धि उत्पन्न हुई । बले! अब मैं तुम्हारे और २७ दूसरोंके लिये कल्याणकारी वचन कहता संसाररूपी अगाध समुद्रमें डूबे हुए, द्वन्द्वरूपी वायुसे आहत, पुत्र, कन्या, पत्नी आदिकी रक्षाके भारसे दुःखी, नौकाके बिना भयंकर विषयरूपी जलमें डूबते हुए मनुष्योंके २८ लिये विष्णुरूप नौका ही एकमात्र सहारा होता है । आदि, मध्य और अन्तसे रहित कल्याणप्रद, वरणीय, गरुड़वाहन, लक्ष्मीकान्त, पवित्र, देवगुरु, नारायण हरिका आश्रय ग्रहण करनेवाले धैर्यशाली मनुष्य २ ९ यमराजके शासनमें नहीं पड़ते । यमराज हाथमें पाश लिये खड़े अपने दूतको देखकर उसके कानमें कहते हैं कि मधुसूदनकी शरणमें गये हुए मनुष्योंको छोड़ देना; क्योंकि मैं अन्य मनुष्योंका ही शासक हूँ, ३० वैष्णवोंका नहीं ॥ २७ – ३० ॥ इसके सिवा श्रद्धायुक्त नरश्रेष्ठ इक्ष्वाकुने कहा था कि ३१ । मृत्युलोकमें विष्णुभक्त व्यक्ति यमके शासन- विषयसे बाहर है ।
पृष्ठ 476
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४६६ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ९ ३
सा जिह्वा या हरि स्तौति तच्चित्तं यत्तदर्पितम् ।
तावेव केवलं श्लाघ्यौ यौ तत्पूजाकरौ करौ ॥
नूनं न तौ करौ प्रोक्तौ वृक्षशाखाग्रपल्लवौ ।
न यौ पूजयितुं शक्तौ हरिपादाम्बुजद्वयम् ॥
नूनं तत्कण्ठशालूकमथवा प्रतिजिह्वका ।
रोगो वाऽन्यो न सा जिह्वा या न वक्ति हरेर्गुणान् ॥
शोचनीयः स बन्धूनां जीवन्नपि मृतो नरः ।
यः पादपङ्कजं विष्णोर्न पूजयति भक्तितः ॥
ये नरा वासुदेवस्य सततं पूजने रताः ।
मृता अपि न शोच्यास्ते सत्यं सत्यं मयोदितम् ॥
शारीरं मानसं वाग्जं मूर्तामूर्तं चराचरम् ।
दृश्यं स्पृश्यमदृश्यं च तत्सर्वं केशवात्मकम् ॥
येनार्चितो हि भगवान् चतुर्धा वै त्रिविक्रमः ।
तेनार्चिता न संदेहो लोकाः सामरदानवाः ॥
यथा रत्नानि जलधेरसंख्येयानि पुत्रक ।
तथा गुणा हि देवस्य त्वसंख्यातास्तु चक्रिणः ॥
ये शङ्खचक्राब्जकरं सशार्ङ्गिणं खगेन्द्रकेतुं वरदं श्रियः पतिम् । समाश्रयन्ते भवभीतिनाशनं संसारगर्ते न पतन्ति ते पुनः ॥
येषां मनसि गोविन्दो निवासी सततं बले ।
न ते परिभवं यान्ति न मृत्योरुद्विजन्ति च ॥
देवं शार्ङ्गधरं विष्णुं ये प्रपन्नाः परायणम् ।
न तेषां यमसालोक्यं न च ते नरकौकसः ॥
न तां गतिं प्राप्नुवन्ति श्रुतिशास्त्रविशारदाः ।
विप्रा दानवशार्दूल विष्णुभक्ता व्रजन्ति याम् ॥
या गतिर्दैत्यशार्दूल हतानां तु महाहवे ।
ततोऽधिकां गतिं यान्ति विष्णुभक्ता नरोत्तमाः ॥
वही जिह्वा है जो हरिका गुणगान करती है, वही चित्त है जो उनमें लीन है, वे ही हाथ प्रशंसाके ३२ योग्य हैं जो उनकी अर्चना करते हैं । जो हाथ श्रीहरिके दोनों चरण - कमलोंकी अर्चना नहीं करते, ३३ वे हाथ नहीं हैं, अपितु वृक्षकी शाखामें लगे हुए । आगेके पल्लव हैं । जो जिह्वा हरिके गुणोंका वर्णन नहीं करती, वह जिह्वा नहीं, अपितु कण्ठशालूक-३४ जिह्वासे युक्त मेढकका कण्ठ ( केवल दिखावेके लिये लगी हुई निकम्मी जीभ ) अथवा अन्य कोई रोग है । श्रद्धापूर्वक विष्णुके चरण कमलका अर्चन न ३५ करनेवाला मनुष्य जीता हुआ ही मरे हुएके समान है और बन्धुजनोंके लिये शोचनीय है । मैं यह सत्य कहता हूँ कि वासुदेवके पूजनमें सर्वदा रत रहनेवाले ३६ मनुष्य मरनेपर भी शोचनीय नहीं होते । समस्त शारीरिक, मानसिक, वाचिक, मूर्त, अमूर्त, जङ्गम, स्थावर, दृश्य, स्पृश्य एवं अदृश्य समस्त पदार्थ ३७ विष्णु - स्वरूप हैं॥३१–३७ ॥ त्रिविक्रम भगवान्की चार प्रकारसे अर्चना करनेवाले मनुष्योंने निःसन्देह सुर और असुरसहित ३८ । सम्पूर्ण लोकोंका पूजन कर लिया है । पुत्र! जिस प्रकार समुद्रके रत्न अनगिनत हैं, उसी प्रकार चक्र ३ ९ धारण करनेवाले विष्णुके गुण भी असंख्य हैं । हाथोंमें शङ्ख, चक्र, कमल एवं शार्ङ्गधनुष धारण करनेवाले गरुडध्वज, भवभीतिके नाश करनेवाले वरदानी लक्ष्मीपतिका आश्रय ग्रहण करनेवाले मनुष्य फिर संसाररूपी गड्ढेमें नहीं पड़ते । बले! जिनके ४० मनमें गोविन्द निरन्तर निवास करते हैं, उनका अनादर नहीं होता और वे मृत्युसे आतङ्कित नहीं ४१ होते । मोक्ष प्राप्ति करनेके श्रेष्ठ शरणस्थान शार्ङ्गधरदेव विष्णुकी शरणमें पहुँचे मनुष्योंको यमलोक या ४२ नरकमें नहीं जाना पड़ता । दानवश्रेष्ठ! वेदशास्त्रमें कुशल ब्राह्मणोंको वह गति नहीं प्राप्त होती जो गति विष्णुभक्त प्राप्त करते हैं । दैत्यश्रेष्ठ! ४३ | महान् युद्धमें मारे गये व्यक्ति जो गति प्राप्त करते हैं, उस नरश्रेष्ठ विष्णुभक्तको उससे भी उत्तम गति ४४ | प्राप्त होती है॥३८–४४ ॥
पृष्ठ 477
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ३ ] बलिका पातालमें वास, सुदर्शनचक्रका वहाँ प्रवेश, बलिद्वारा सुदर्शनचक्रकी स्तुति ४६७
या गतिर्धर्मशीलानां सात्त्विकानां महात्मनाम् ।
सा गतिर्गदिता दैत्य भगवत्सेविनामपि ॥
सर्वावासं वासुदेवं सूक्ष्ममव्यक्तविग्रहम् ।
प्रविशन्ति महात्मानं तद्भक्ता नान्यचेतसः ॥
अनन्यमनसो भक्त्या ये नमस्यन्ति केशवम् ।
शुचयस्ते महात्मानस्तीर्थभूता भवन्ति ते ॥
गच्छन् तिष्ठन् स्वपञ् जाग्रत् पिबन्नश्नन्नभीक्ष्णशः ।
ध्यायन् नारायणं यस्तु न ततोऽन्योऽस्ति पुण्यभाक् ।
वैकुण्ठं खड्गपरशुं भवबन्धसमुच्छिदम् ॥
प्रणिपत्य यथान्यायं संसारे न पुनर्भवेत् ।
क्षेत्रेषु वसते नित्यं क्रीडन्नास्तेऽमितद्युतिः ॥
आसीनः सर्वदेहेषु कर्मभिर्न स बध्यते ।
येषां विष्णुः प्रियो नित्यं ते विष्णोः सततं प्रियाः ॥
न ते पुनः सम्भवन्ति तद्भक्तास्तत्परायणाः ।
ध्यायेद् दामोदरं यस्तु भक्तिनम्रोऽर्चयेत वा ॥
न स संसारपङ्केऽस्मिन् मज्जते दानवेश्वर ।
कल्यमुत्थाय ये भक्त्या स्मरन्ति मधुसूदनम् ।
स्तुवन्त्यप्यभिशृण्वन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥
हरिवाक्यामृतं पीत्वा विमलैः श्रोत्रभाजनैः ।
प्रहृष्यति मनो येषां दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥
येषां चक्रगदापाणौ भक्तिरव्यभिचारिणी ।
ते यान्ति नियतं स्थानं यत्र योगेश्वरो हरिः ॥
विष्णुकर्मप्रसक्तानां भक्तानां या परा गतिः ।
सा तु जन्मसहस्रेण न तपोभिरवाप्यते ॥
किं जप्यैस्तस्य मन्त्रैर्वा किं तपोभिः किमाश्रमैः ।
यस्य नास्ति परा भक्तिः सततं मधुसूदने ॥
वृथा यज्ञा वृथा वेदा वृथा दानं वृथा श्रुतम् ।
वृथा तपश्च कीर्तिश्च यो द्वेष्टि मधुसूदनम् ॥
दैत्य! धर्मशील, सात्त्विक महात्माओंको जो गति ४५ प्राप्त होती है, भगवद्भक्तोंकी भी वही गति कही गयी है । अनन्यश्रद्धासे भगवान्की भक्ति करनेवाले सर्वावास, सूक्ष्म, अव्यक्त शरीरवाले महात्मा वासुदेवमें प्रवेश ४६ करते हैं । अनन्यमनसे श्रद्धापूर्वक केशवको नमन । करनेवाले मनुष्य पवित्र एवं तीर्थस्वरूप होते हैं । चलते, ४७ खड़े, सोते, जागते एवं खाते - पीते हुए निरन्तर नारायणका ध्यान करनेवालेसे अधिक पुण्यका योग्य अधिकारी कोई नहीं होता । विधानानुकूल संसार - बन्धनका समुच्छेद करनेवाले खड्ग और परशु धारण करनेवाले वैकुण्ठदेवको ४८ नमस्कार करनेसे संसारमें पुनर्जन्म नहीं लेना पड़ता । क्षेत्रमें निवास करते हुए सर्वदा क्रीडा करनेवाला अमितकान्तिमान् कृष्णभक्त समस्त शरीरोंमें रहनेपर भी ४ ९ उनके कर्मोंके बन्धनमें नहीं पड़ता । विष्णु जिन्हें नित्य प्रिय हैं, वे सर्वदा विष्णुके प्रिय होते हैं । दामोदरका ५० चिन्तन करनेवाले उनके भक्त, उनके शरणागत अथवा श्रद्धापूर्वक उनका अर्चन करनेवाले मनुष्य फिर जन्म ग्रहण नहीं करते । दानवेश्वर! प्रातःकाल उठकर श्रद्धापूर्वक ५१ मधुसूदनका चिन्तन करनेवाले मनुष्य इस संसाररूपी कीचड़में नहीं फँसते । उनका गुणगान करनेवाले एवं गुणोंको श्रवण करनेवाले मनुष्य कठिनाइयोंको पार कर ५२ | जाते हैं ॥ ४५-५२ ॥ विमल कर्णरूपी पात्रोंसे अमृतरूपी हरिके ५३ वचनोंका पान कर ( श्रवण कर ) जिनका मन अत्यन्त आह्लादित होता है वे कठिनाइयोंको पार कर जाते ५४ हैं । चक्र - गदाधारी विष्णुमें स्थिर श्रद्धा रखनेवाले मनुष्य निःसंदेह योगेश्वर हरिके स्थानमें जाते हैं । विष्णुकी सेवामें तत्पर रहनेवाले भक्तोंको जो ५५ श्रेष्ठ गति प्राप्त होती है वह हजारों जन्मोंके भी तपसे नहीं प्राप्त हो सकती । मधुसूदनमें निरन्तर ५६ पराभक्तिसे रहित मनुष्योंके जप, मन्त्र, तप एवं आश्रमोंसे क्या लाभ? मधुसूदनसे द्वेष करनेवाले ५७ । मनुष्योंके यज्ञ, वेद, दान, ज्ञान, तप एवं कीर्ति व्यर्थ हैं ।
पृष्ठ 478
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४६८ श्रीवामनपुराण [ अध्याय ९ ३
किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैर्भक्तिर्यस्य जनार्दने ।
नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ॥ ५८
विष्णुरेव गतिर्येषां कुतस्तेषां पराजयः ।
येषामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः ॥ ५ ९
सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं वरेण्यं वरदं प्रभुम् ।
नारायणं नमस्कृत्य सर्वकर्माणि कारयेत् ॥ ६०
विष्टयो व्यतिपाताश्च येऽन्ये दुर्नीति सम्भवाः ।
ते नामस्मरणाद्विष्णोर्नाशं यान्ति महासुर ॥ ६१
तीर्थकोटिसहस्राणि तीर्थकोटिशतानि च ।
नारायणप्रणामस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ६२
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ।
तानि सर्वाण्यवाप्नोति विष्णोर्नामानुकीर्तनात् ॥ ६३
प्राप्नुवन्ति न ताँल्लोकान् व्रतिनो वा तपस्विनः ।
प्राप्यन्ते ये तु कृष्णस्य नमस्कारपरैर्नरैः ॥ ६४
योऽप्यन्यदेवताभक्तो मिथ्यार्चयति केशवम् ।
सोऽपि गच्छति साधूनां स्थानं पुण्यकृतां महत् ॥ ६५
सातत्येन हृषीकेशं पूजयित्वा तु यत्फलम् ।
सुचीर्णतपसां नृणां तत् फलं न कदाचन ॥६६
त्रिसन्ध्यं पद्मनाभं तु ये स्मरन्ति सुमेधसः ।
ते लभन्त्युपवासस्य फलं नास्त्यत्र संशयः ॥ ६७
सततं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा हरिमर्चय ।
तत्प्रसादात् परां सिद्धिं बले प्राप्स्यसि शाश्वतीम् ॥ ६८
तन्मना भव तद्भक्तस्तद्याजी तं नमस्कुरु ।
तमेवाश्रित्य देवेशं सुखं प्राप्स्यसि पुत्रक ॥ ६ ९
आद्यं ह्यनन्तमजरं हरिमव्ययं च ये वै स्मरन्त्यहरहर्नृवरा भुविस्थाः । सर्वत्रगं शुभदं ब्रह्ममयं पुराणं ते यान्ति वैष्णवपदं ध्रुवमक्षयञ्च ॥ ७० जनार्दनमें श्रद्धा रखनेवालोंको बहुत से मन्त्रोंसे क्या लाभ? ' ॐ नमो नारायणाय ' मन्त्र सभी अर्थोंका । सिद्ध करनेवाला है । जिनकी गति विष्णु हैं एवं जिनके हृदयमें नील कमलके समान श्याम वर्णवाले जनार्दन अवस्थित हैं, उनकी हार कहाँ सम्भव है? सभी मङ्गलोंके मङ्गलमूर्ति, वरेण्य, वरदानी प्रभु नारायणको नमस्कार कर समस्त कर्म करना चाहिये ॥ ५३–६० ॥ महासुर! विष्टियाँ, व्यतिपात एवं दुर्नीतिसे उत्पन्न हुई अन्य सभी आपत्तियाँ विष्णुके नामका स्मरण करनेसे विनष्ट हो जाती हैं । सौ करोड़ एवं हजारों करोड़ तीर्थ भी नारायणको प्रणाम करनेकी सोलहवीं कलाके भी बराबर नहीं हैं । मृत्युलोकमें जितने तीर्थ और पवित्र स्थान - देवस्थान हैं, वे सभी विष्णुके नामके संकीर्तनसे प्राप्त होते हैं । श्रीकृष्णको नमन करनेवाले मनुष्य जिन लोकोंको प्राप्त करते हैं, उन्हें व्रत करनेवाले या तपस्या करनेवाले लोग नहीं प्राप्त करते । अन्य देवताका भक्त होते हुए केशवकी आडम्बरपूर्ण अर्चना करनेवाला मनुष्य भी पुण्यकर्म करनेवाले साधुओंके महान् स्थानको प्राप्त करता है । | हृषीकेशके निरन्तर पूजनसे जो फल प्राप्त होता है घोर तप करनेवाले मनुष्योंको वह फल कभी नहीं प्राप्त होता । तीनों संध्याओंके समयमें पद्मनाभका स्मरण करनेवाले बुद्धिमान् पुरुषोंको निस्संदेह उपवासका । फल प्राप्त होता है॥६१–६७ ॥ बले! शास्त्रोंमें वर्णित कर्मद्वारा निरन्तर हरिका अर्चन करो । उनके प्रसादसे निरन्तर स्थिर रहनेवाली उत्तम सिद्धि प्राप्त करोगे । पुत्र! तुम तन्मना, तद्भक्त एवं उनका भजन करनेवाला होकर उन्हें नमन करो; उन देवेशका ही आश्रय ग्रहण कर तुम सुख प्राप्त करोगे । आद्य, अनन्त, अजर, सर्वत्रगामी, शुभदाता, ब्रह्ममय, पुराण, अव्यय हरिका दिन - रात स्मरण करनेवाले मृत्युलोकके वासी । श्रेष्ठ मनुष्य ध्रुव एवं अक्षय वैष्णव पदको प्राप्त करते हैं ।
पृष्ठ 479
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ३ ] बलिका पातालमें वास, सुदर्शनचक्रका वहाँ प्रवेश, वलिद्वारा सुदर्शनचक्रकी स्तुति ४६ ९ ये मानवा विगतरागपरापरज्ञा नारायणं सुरगुरुं सततं स्मरन्ति । ते धौतपाण्डुरपुटा इव राजहंसाः संसारसागरजलस्य तरन्ति पारम् ॥ ध्यायन्ति ये सततमच्युतमीशितारं निष्कल्मषं प्रवरपद्मदलायताक्षम् । ध्यानेन तेन हतकिल्बिषवेदनास्ते मातुः पयोधररसं न पुनः पिबन्ति ॥ ये कीर्तयन्ति वरदं वरपद्मनाभं शङ्खाब्जचक्रवरचापगदासिहस्तम् । पद्मालयावदनपङ्कजषट्पदाख्यं नूनं प्रयान्ति सदनं मधुघातिनस्ते ॥ शृण्वन्ति ये भक्तिपरा मनुष्याः संकीर्त्यमानं भगवन्तमाद्यम् । मुक्तपापाः सुखिनो भवन्ति यथाऽमृतप्राशनतर्पितास्तु ॥ तस्माद् ध्यानं स्मरणं कीर्तनं वा नाम्नां श्रवणं पठतां सज्जनानाम् । कार्यं विष्णोः श्रद्दधानैर्मनुष्यैः पूजातुल्यं तत् प्रशंसन्ति देवाः ॥
बाह्यैस्तथाऽन्तःकरणैरविक्लवै-र्यो नार्चयेत् केशवमीशितारम् ।
पुष्पैश्च पत्रैर्जलपल्लवादिभि-नूनं स मुष्टो विधितस्करेण ॥
जो आसक्तिहीन एवं पर और अपरके ज्ञाता मनुष्य निरन्तर गुरुदेव नारायणका चिन्तन करते हैं वे धुले हुए श्वेत पंखोंवाले राजहंसोंके समान विषय रूपी जलसे भरे संसार - सागरको पार कर जाते हैं । जो मनुष्य ७१ उत्तम कमलदलके समान विस्तृत नेत्रोंवाले निर्दोष, नियमन करनेवाले अच्युतका निरन्तर चिन्तन करते हैं, वे उस ध्यानसे पाप - कष्टका नाश हो जानेपर फिर माताके पयोधरका रस नहीं पान करते ( उनका
७२ पुनर्जन्म नहीं होता । ) ॥ ६८–७२ ॥
हाथोंमें शङ्ख, कमल, चक्र, श्रेष्ठ धनुष, गदा तथा तलवार धारण करनेवाले, लक्ष्मीके मुखकमलके भ्रमर, वर देनेवाले पद्मनाभका कीर्तन करनेवाले मनुष्य ७३ निश्चय ही मधुसूदनका लोक प्राप्त करते हैं । अमृत पीनेसे तृप्त होनेवाले प्राणीके समान भक्तिपरायण मनुष्य आद्य भगवान्का कीर्तन सुनकर पापसे मुक्त ७४ एवं सुखी होते हैं । अतः श्रद्धाशील मनुष्यको विष्णुका ध्यान, स्मरण, कीर्तन अथवा पाठ करनेवाले मनुष्योंसे विष्णुके नामोंका श्रवण करना चाहिये । देवगण पूजाके समान उसकी प्रशंसा करते हैं । स्वस्थ, बाह्य तथा ७५ आन्तरिक इन्द्रियोंसे जो मनुष्य पुष्प. पत्र, जल एवं पल्लवादिद्वारा शासन करनेवाले केशवका अर्चन नहीं करता. निश्चय ही विधिरूप तस्करने उसे लूट ७६ | लिया है॥७३–७६ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीवामनपुराणमें तिरानबेवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ९ ३
पृष्ठ 480
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४७० श्रीवामनपुराण [ अध्याय ९ ४ चौरानबेवाँ अध्याय बलिका प्रह्लादसे प्रश्न, विष्णुकी पूजनादि - विधि, मासानुसार विविध दान- विधान, विष्णु-मन्दिर निर्माण और विष्णुभक्त एवं वृद्धवाक्यकी महिमाका वर्णन बलिरुवाच
भवता कथितं सर्वं समाराध्य जनार्दनम् ।
या गतिः प्राप्यते लोके तां मे वक्तुमिहार्हसि ॥
केनार्चनेन देवस्य प्रीतिः समुपजायते ।
कानि दानानि शस्तानि प्रीणनाय जगद्गुरोः ॥
उपवासादिकं कार्यं कस्यां तिथ्यां महोदयम् ।
कानि पुण्यानि शस्तानि विष्णोस्तुष्टिप्रदानि वै ॥
यच्चान्यदपि कर्त्तव्यं हृष्टरूपैरनालसैः ।
तदप्यशेषं दैत्येन्द्र ममाख्यातुमिहार्हसि ॥
प्रह्लाद उवाच
श्रद्दधानैर्भक्तिपरैर्यान्युद्दिश्य जनार्दनम् ।
बले दानानि दीयन्ते तानूचुर्मुनयोऽक्षयान् ॥
ता एव तिथयः शस्ता यास्वभ्यर्च्य जगत्पतिम् ।
तच्चित्तस्तन्मयो भूत्वा उपवासी नरो भवेत् ॥
पूजितेषु द्विजेन्द्रेषु पूजितः स्याज्जनार्दनः ।
एतान् द्विषन्ति ये मूढास्ते यान्ति नरकं ध्रुवम् ॥
तानर्चयेन्नरो भक्त्या ब्राह्मणान् विष्णुतत्परः ।
एवमाह हरिः पूर्वं ब्राह्मणा मामकी तनुः ॥
ब्राह्मणो नावमन्तव्यो बुधो वाप्यबुधोऽपि वा ।
सोऽपि दिव्या तनुर्विष्णोस्तस्मात् तामर्चयेन्नरः ॥
तान्येव च प्रशस्तानि कुसुमानि महासुर ।
यानि स्युर्वर्णयुक्तानि रसगन्धयुतानि च ॥
बलिने कहा - ( तात! ) आपने सब कुछ कह दिया । अब आप जनार्दनकी पूजा करनेसे प्राप्त १ होनेवाली गतिका कथन करें । किस प्रकारकी आराधना करनेसे वासुदेवको प्रसन्नता होती है? ( उन ) जगद्गुरुको प्रसन्न करनेके लिये किस प्रकारके दान करने चाहिये २ ( कौन - सी वस्तुएँ प्रशंसित हैं )? किस तिथिमें उपवास आदि करनेसे महान् उन्नति होती है? ३ विष्णुकी प्रीति उत्पन्न करनेवाले कौन - से पवित्र कार्य कहे गये हैं? दैत्येन्द्र! आलस्यसे रहित होकर प्रीतिपूर्वक करने योग्य अन्य कार्योंका भी वर्णन आप ४ भलीभाँति मुझसे कीजिये ॥१-४ ॥ प्रह्लादने कहा- बले! श्रद्धासे भरे और भक्तिसे युक्त होकर जनार्दनके उद्देश्यसे जो दान दिये जाते हैं, ५ उन्हें मुनियोंने कभी भी विनाश न होनेवाला ( दान ) कहा है । वे ही तिथियाँ प्रशंसनीय होती हैं, जिनमें मनुष्य विष्णुकी पूजा करनेके बाद उनमें चित्त एवं मन ६ लगाकर उपवास करता है । ब्राह्मणोंकी पूजा करनेसे जनार्दनकी ( ही ) पूजा होती है । उनसे वैर करनेवाले ७ मूढ़ व्यक्ति निश्चय ही नरकमें जाते हैं । विष्णुमें अनुराग रखनेवाले भक्तिमान् मनुष्यको श्रद्धापूर्वक ब्राह्मणोंकी ८ पूजा करनी चाहिये । पूर्वकालमें विष्णुने यह कहा था कि ब्राह्मण मेरे शरीर हैं । ज्ञानी ( हो ) अथवा अज्ञानी, ९ ( पर ) ब्राह्मणका तिरस्कार ( कभी ) नहीं करना चाहिये । वह विष्णुका शरीर होता है । अतः उसकी पूजा करनी १० चाहिये । ( जहाँतक विष्णुपूजाके लिये पुष्पका प्रश्न है, )